III SA/Wa 1786/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Sokołowska, Sędziowie Asesor WSA Sylwester Golec (spr.), Asesor WSA Dariusz Turek, Protokolant Urszula Hoduń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2006 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] marca 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników oraz umorzenie odsetek od zaległych składek 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) stwierdza, że uchylona decyzja nie może być wykonana w całości. Zaskarżoną do Sądu decyzją z dnia [...] marca 2006 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...], którą odmówił skarżącemu J. B. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Z akt sprawy wynika, że skarżący pismem z dnia 4 stycznia 2006 r. wystąpił do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z wnioskiem o umorzenie zaległych składek na ubezpieczenie emerytalno - rentowe zmarłej żony, za które organ uczynił go odpowiedzialnym dwoma decyzjami z dnia [...] listopada 2005 r. Wniosek ten skarżący uzasadniał tym, że nie jest w stanie wpłacić tak wysokich kwot z braku środków finansowych. Skarżący we wniosku podniósł, że w minionym roku przeżył sześć pogrzebów bliskich mu osób, wynagrodzenie, które uzyskuje jest minimalne, nie posiada żadnego majątku a w skład gospodarstwa rolnego, w związku z własnością którego żona skarzącego była ubezpieczona wchodzi podwórko, miejsce pod zabudowaniami, ogród warzywny i bardzo mały sad. Decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na podstawie przepisów art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. jedn. Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm., w dalszej części uzasadnienia powoływanej jako "u. o u.s.r.")umorzył skarżącemu odsetki od składek w kwocie 3371,60 zł i odmówił umorzenia nalezności głównej z tytułu składek. J. B. na podstawie art. 127 § 3 k.p.a. złożył do Prezesa KRUS wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu tego wniosku skarżący wskazał, że znajduje się w depresji z powodu śmierci swojego brata, a ponadto uzyskuje dochód w wysokości 900 zł miesięcznie, a na utrzymaniu ma troje niepracujących dzieci. Po rozpoznaniu wniosku Prezes KRUS wydał wskazaną na wstępie decyzję, którą utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] lutego 2006 r. W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał, że umorzenie należności na wniosek dłużnika dokonywane jest w przypadku udokumentowanych zdarzeń losowych, które wpłynęły na osłabienie płatności. Organ wskazał, że skarżący pracuje w Domu Pomocy Społecznej i jest współwłaścicielem gospodarstwa, a ponadto brak jest dokumentów świadczących, że skarżący poniósł koszty związane z pogrzebami osób bliskich, które zostały przytoczone w podaniach skarżącego. Na tę decyzję J. B. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi skarżący wniósł o umorzenie zaległych składek w całości. Skarżący przytoczył argumentację z poprzednich wniosków składanych w toku postępowania oraz wskazał na swoją bardzo trudną sytuację materialną, życiową i zdrowotną. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o oddalenie skargi. W uzasadnieniu odpowiedzi na skargę organ podtrzymał argumentację z zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Na wstępie należy wskazać, że skarżący w skardze nie podniósł zarzutów naruszenia zaskarżoną decyzją konkretnych przepisów prawa, jednakże Sąd rozpoznając skargę nie będąc na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., w dalszej części uzasadnienia powoływanej jako p.p.s.a.) związany zarzutami skargi oraz powołaną podstawą prawną skontrolował zaskarżoną decyzję zgodnie z kompetencją wyrażoną w art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) pod kątem jej zgodności z prawem. Skarżący wnosił o umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z uwagi na jego trudną sytuację majątkową, która uniemożliwia mu zapłatę tych należności bez spowodowania uszczerbku w niezbędnym utrzymaniu skarżącego i jego rodziny. Na podstawie art. 41 a ust. 1 pkt 1 u. o .u.s.r. organ może umorzyć rolnikowi należności z tytułu składek w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem ubezpieczonego. Niemożność opłacenia składek ze względu na brak środków finansowych, należy uznać za sytuację uzasadniającą istnienie, po stronie podlegającego ubezpieczeniu rolnika, ważnego interesu w umorzeniu należności z tytułu składek. Zdaniem Sądu istnienie tego interesu nie może być kwestionowane w sytuacji, gdy zapłata składek zagraża podstawom egzystencji osoby podlegającej ubezpieczeniu i jej bliskich razem z nią zamieszkujących. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną ubezpieczonego, istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami egzystencyjnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych. W rozpoznanej sprawie organ w zaskarżonej decyzji w ogóle nie rozważył sytuacji materialnej skarżącego. Organ stwierdził, że umorzenie składek możliwe jest w sytuacji, gdy wystąpiły zdarzenia losowe, które osłabiły możliwości płatnicze oraz gdy z ustaleń postępowania wynika, że ubezpieczony nie ma żadnych dochodów i majątku. Jak już sąd podkreślił wykładnia użytego w art. 41 a ust. 1 pkt 1 u. o .u.s.r. pojęcia ważny interes nie może ograniczyć się do okoliczności wskazanych przez organ w zaskarżonej decyzji, które w ocenie organu uzasadniają istnienie tego interesu po stronie ubezpieczonego. Ograniczenie istnienia ważnego interesu ubezpieczonego w umorzeniu należności z tytułu składek tylko do tych okoliczności stanowi naruszenie przepisu art. 41 a ust. 1 pkt 1 u. o .u.s.r. W rozpoznanej sprawie organ dokonał błędnej wykładni powołanego przepisu w wyniku czego organ nie wyjaśnił stanu faktycznego sprawy w zakresie niezbędnym do jej rozstrzygnięcia. W tym miejscu należy podkreślić, że decyzje podejmowane na podstawie przytoczonego przepisu art. 41a ust. 1 pkt 1 u.o u.s.r. są decyzjami uznaniowymi co oznacza, że organ podejmując decyzję w przypadku zaistnienia przesłanek do wydania rozstrzygnięcia o treści określonej przepisami prawa ( w tym przypadku chodzi o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne), może wydać rozstrzygnięcie umarzające należności z tytułu składek ale może również odmówić umorzenia tych należności. O uznaniowym charakterze decyzji wydawanych na podstawie powołanego przepisu świadczy użycie przez ustawodawcę w tym przepisie zwrotu "Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik... może umorzyć należności..". Uznaniowy charakter decyzji nie zwalnia jednak organu od obowiązku przeprowadzenia prawidłowego postępowania oraz wydania decyzji spełniającej wymogi określone w przepisie art. 107 § 1 k.p.a. Organ prowadząc postępowanie w wyniku, którego ma zostać wydana decyzja uznaniowa ma obowiązek wypełnić zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Dokonana w postępowaniu ocena dowodów nie może nosić cech dowolności. Określony w art. 7 i 77 k.p.a. obowiązek dotyczy spraw administracyjnych wszelkiego rodzaju i obowiązek ten nie doznaje ograniczenia w zależności od rodzaju sprawy. Zakres postępowania wyjaśniającego w niniejszej sprawie określał przepis 41a ust. 1 pkt 1 u. o u.s.r. Skoro, jak już Sąd wskazał powyżej na podstawie tego przepisu za przesłankę uzasadniającą umorzenie należności z tytułu składek, można uznać trudną sytuację materialną ubezpieczonego i w rozpoznanej sprawie strona właśnie na tę okoliczność się powoływała, to organ prowadząc postępowanie w sprawie wniosku strony o umorzenie należności z tytułu składek miał obowiązek wyjaśnić sytuację majątkową skarżącego i ustalić czy zapłata tych należności rzeczywiście może zagrozić jego egzystencji. W ocenie Sądu organ miał obowiązek ustalić wysokość osiąganych przez stronę skarżącą dochodów oraz wysokość ponoszonych przez nią wydatków i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. W rozpoznanej sprawie organ obowiązku tego nie wykonał, gdyż nie zawarł w uzasadnieniu decyzji dokładnej analizy dochodów skarżącego oraz jego wydatków, które musi on ponosić w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Dopiero dokonanie takiej analizy sytuacji materialnej skarżącego pozwalałoby na stwierdzenie, że poziom dochodów skarżącego oraz jego konieczne wydatki, pozwalają mu na zapłatę zaległych należności składkowych. Jak już Sąd zaznaczył organ nie przeprowadził tego rodzaju porównania dochodów skarżącego z jego wydatkami przez co zaskarżoną decyzję należało uznać za pozbawioną prawidłowego uzasadnienia. W niniejszej sprawie w obydwu decyzjach organ nie wskazał dowodów, na których oparł swoje rozstrzygnięcie. Brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji rozważenia wszystkich okoliczności związanych z sytuacją majątkową strony skarżącej stanowiło naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie uzasadnienia faktycznego decyzji. Zdaniem Sądu naruszenie przepisu art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie uzasadnienia faktycznego decyzji, jakiego w rozpoznanej sprawie dopuścił się Prezes KRUS, miało istotny wpływ na wynik sprawy. W tym miejscu, należy podkreślić, że właściwe uzasadnienie prawne i faktyczne stanowi ważny element każdej decyzji administracyjnej. Uzasadnienie decyzji stanowi integralną część decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia stanowiącego dyspozytywną cześć decyzji. Obowiązek sporządzenia uzasadnienia decyzji odpowiadającego wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. stanowi realizację w postępowaniu administracyjnym określonej w art.11 k.p.a. zasady przekonywania. W uzasadnieniu faktycznym organ winien jest wskazać te fakty, które przemawiają za podjętym przez organ rozstrzygnięciem. Uzasadnienie prawne decyzji winno zawierać wskazanie przepisów prawa z przytoczeniem ich treści i chodzi tutaj o przepisy prawa, które regulują skutki prawne faktów wymienionych w uzasadnieniu faktycznym (por. Cz. Martysz w G. Łaszczyca, Cz. Martysz, A. Matan, Postępowanie Administracyjne ogólne, Warszawa 2003, s.663 i nast., a także wyrok NSA z 30 czerwca 1983 r. I S.A. 178/83, ONSA 1983, Nr 1, poz. 51). W przypadku decyzji uznaniowych, a do takich zaliczają się decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w tym i odsetek, uzasadnienie decyzji stanowi tę jej część, która ma szczególne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego przepis prawa materialnego przyznaje organowi prawo wyboru rozstrzygnięcia sprawy spośród przynajmniej dwóch możliwych rozstrzygnięć. W przypadku wniosków o umorzenie należności z tytułu składek będą to umorzenie tych należności bądź odmowa ich umorzenia, a zatem rozstrzygnięcia o treści diametralnie różnej. Ze względu na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, przy niewłaściwym uzasadnieniu decyzji uznaniowej, z samego przepisu prawa oraz istniejącego w sprawie stanu faktycznego nie można wywieść jednoznacznej oceny, czy decyzja organu jest prawidłowa w zakresie samego rozstrzygnięcia o prawach i obowiązkach strony, a zatem czy jest prawidłowa w aspekcie materialnym. Wadliwe uzasadnienie decyzji uznaniowej nie pozwala na stwierdzenie czy przy jej wydaniu organ nie dopuścił się dowolności oraz zaniechania przy dokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy (por. wyroki NSA: z dnia 28 grudnia 1984 r., sygn. akt S.A./Wr 728/84, ONSA 1984, Nr 2, poz. 126, z dnia 10 czerwca 1994 r., sygn. akt. II S.A. 237/94, ONSA 1995, Nr 3 poz. 111, z dnia 8 września 1998 r., sygn. akt IV S.A. 893/97, LEX 45905) Z tych względów wady uzasadnienia decyzji uznaniowych należy uznać za naruszenie przepisów prawa procesowego, które mają istotny wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Sądu wadliwe uzasadnienie decyzji uznaniowej, które nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że rozstrzygnięcie organu jest rozstrzygnięciem opartym na obowiązujących przepisach oraz stwierdzonym w oparciu o rzetelne dowody, stanie faktycznym zaistniałym w danej sprawie, który odpowiada stanowi faktycznemu określonemu w przepisach prawa mających zastosowanie w sprawie, nosi wszelkie cechy rozstrzygnięcia dowolnego nieopartego na przepisach prawa. Takie uzasadnienie decyzji jest w sposób oczywisty sprzeczne z określoną w art. 8 k.p.a. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji. W rozpoznanej sprawie organ nie wypełnił określonego w art. 10 § 1 k.p.a. obowiązku umożliwienia stronie przed wydaniem decyzji wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Zdaniem sądu realizacja tego obowiązku wymaga wyznaczenia przez organ przed wydaniem decyzji stronie terminu do zapoznania się z zebranymi w sprawie dowodami. Naruszenie art. 10 § 1 k.p.a może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Należy podkreślić że strona, której organ wyznaczy termin do zapoznania się z zebranymi w sprawie dowodami otrzymuje tym samym od organu informację, że postępowanie administracyjne przechodzi z fazy wyjaśniającej w fazę jurysdykcyjną i może to skłonić stronę do przedstawienia dowodów w jej ocenie istotnych, których strona nie zgłosiła w dotychczasowym postępowaniu sądząc, że zdąży to jeszcze uczynić przed wydaniem decyzji. Organ, który przed wydaniem decyzji nie wyznaczy stronie terminu do zapoznania się z dowodami zebranymi w toku postępowania spowoduje, że strona może zostać niejako "zaskoczona decyzją" a stan faktyczny sprawy nie zostanie wyjaśniony. Z tych względów należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja oraz naruszała przepisy art. 8, 10 § 1, 11, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który miał istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy i art. 41a ust. 1 pkt 1 u. o u.s.r. w stopniu, który miał znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 134 § 1, art.145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 152 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.