II SA/Wa 1590/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bronisław Szydło, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Asesor WSA Przemysław Szustakiewicz, Protokolant Bogumiła Kobierska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 stycznia 2007 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) oddala skargę, 2) przyznaje od Skarbu Państwa i nakazuje wypłacić ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz R. F., prowadzącego Kancelarię Radcy Prawnego w W. ul. [...], kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) złotych stanowiącą 22% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2006 r., nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2006 r., nr [...] odmawiającą przyznania J. P. emerytury w drodze wyjątku. Z ustaleń organu i akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Wnioskiem z dnia [...] stycznia 2006 r. J.P. wniósł o przyznanie emerytury w drodze wyjątku ze względu na osiągnięty wiek, posiadane schorzenia i niemożność podjęcia pracy. W toku postępowania wyjaśniającego organ ubezpieczeniowy ustalił, że ostatnio udowodniony przez wnioskodawcę okres ubezpieczenia przypadał na dzień [...] lipca 1996 r., kiedy to zainteresowany miał 51 lat. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2004 r. J.P. został uznany za trwale częściowo niezdolnego do pracy od lipca 2000 r. Obecnie ma 61 lat i pozostaje na utrzymaniu żony. Decyzją z dnia [...] czerwca 2006 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania J.P. wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że wnioskodawca nie spełnia przesłanek określonych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy oraz nie osiągnął wieku emerytalnego wynoszącego dla mężczyzn 65 lat. Nie zgadzając się z zapadłym rozstrzygnięciem, J.P. wniósł o ponowne rozpatrzenie strawy zakończonej ww. decyzją. Podniósł, że przepis art. 83 ww. nie wymaga, aby przyznanie świadczenia było uzależnione, jak wskazano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, od uznania za całkowicie niezdolnego do pracy i ukończenia 65 lat życia. Zdaniem odwołującego się, przesłanki wskazane w powołanym przepisie są spełnione, gdy zostaną wykazane łącznie: odpowiedni wiek, bardzo trudna sytuacja materialną oraz szczególne okoliczności (duże bezrobocie w miejscu zamieszkania) uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia, co w jego przypadku miało miejsce. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie znajdując podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji, decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. utrzymał wcześniejsze orzeczenie w mocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: 1) jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3) nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4) nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wnikało, że wnioskodawca orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS został uznany od lipca 2000 r. za częściowo niezdolnego do pracy, a zatem nie spełnił warunku całkowitej niezdolności do pracy, o której mowa powyżej. Okoliczność ta wykluczała możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto strona nie osiągnęła wieku emerytalnego wynoszącego dla mężczyzn 65 lat. Ten fakt nie mógł być kwalifikowany jako szczególna okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy. Podnoszone przez stronę we wniosku odwoławczym trudne warunki materialne, nie stanowią zaś wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem przedmiotowe świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Powyższe rozstrzygnięcie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stało się przedmiotem skargi wniesionej przez J.P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżący wniósł o uznane zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej jako wydanych z naruszeniem art. 83 powołanej ustawy oraz przyznanie emerytury w drodze wyjątku, ze względu na wiek i niemożność znalezienia pracy. W uzasadnieniu skargi strona zwróciła się by Sąd zinterpretował powołany przepis i zajął stanowisko, czy zgodnie z jego treścią należy spełniać łącznie wymóg całkowitej niezdolności do pracy i posiadać wiek 65 lat. Skarżący wskazał, że z chwilą ukończenia 65 lat otrzyma świadczenie emerytalne w trybie ustawowym, lecz w chwili obecnej nie posiada środków na potrzebne utrzymanie. Podniósł, że ukończył 61 lat, udowodnił ponad trzydziestoletni okres składkowy, jest częściowo trwale niezdolny do pracy i nie ma szans na podjęcie pracy zarobkowej, gdyż w miejscu zamieszkania zatrudnienie znajdują jedynie ludzie młodzi i całkowicie zdrowi. W tych okolicznościach jest zmuszony pozostawać bez środków do życia jeszcze przez 4 lata. Podkreślił, że art. 83 powołanej ustawy jednoznacznie ustala warunki przyznawania przedmiotowego świadczenia. Gdyby nabycie do niego prawa było uzależnione od ukończenia 65 lat życia, to ustawodawca ustaliłby to w sposób jednoznaczny, lecz mając na uwadze, że z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego każda osoba otrzyma ustawową emeryturę, użył pojęcia "ze względu na wiek". W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi organ podniósł, że skarżący nie jest całkowicie niezdolny do pracy ani ze względu na wiek, ani ze względu na stan zdrowia. Nie jest dopuszczalne – czego domaga się skarżący – by uznać, że skoro jest częściowo niezdolny do pracy i osiągał wiek zbliżony do wieku emerytalnego, to "łącznie" jest całkowicie niezdolny do pracy, po części ze względu na wiek, a po części ze względu na stan zdrowia. Skarżący musi zatem spełnić jeden z tych warunków albo oba łącznie, a w dniu orzekania nie spełniał żadnego. Sama zaś trudna sytuacja materialna strony, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowiła wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Podkreślić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywania kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga nie mogła zastać uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), który stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis wprowadza szczególną regulację pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, bowiem są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa a nie z FUS. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Decyzja uznaniowa nie jest jednak dowolna, ograniczona jest czterema przesłankami wymienionymi w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, a mianowicie, uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie te przesłanki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania świadczenia w tym trybie. Skarżący, jak to wynika z akt sprawy, nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, bowiem nie zostało w stosunku do niego wydane, stosownie do art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, orzeczenie lekarza orzecznika o całkowitej niezdolności do pracy. Legitymuje się on jedynie orzeczeniem stwierdzającym częściową niezdolność do pracy. Skarżący nie osiągnął również wieku emerytalnego wynoszącego dla mężczyzn 65 lat. Podnoszony przez skarżącego zarzut braku możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu stanu zdrowia oraz trudności w znalezieniu pracy zarobkowej w związku z dużym bezrobociem, w świetle omawianego przepisu art. 83 powołanej ustawy, nie może zostać uwzględniony. Przepis ten jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy lub działalności gospodarczej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te bezwzględnie winny dotyczyć osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Jak zasadnie wskazał organ w odpowiedzi na skargę, wskazane przyczyny dotyczą dwóch sytuacji. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi inwalidztwo w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości wykonywania pracy. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz nabyciem uprawnień emerytalnych. W przypadku mężczyzn jest to wiek 65 lat. Bezsprzecznie w sprawie niniejszej, żadna z powyższych sytuacji nie zaistniała. Reasumując, stwierdzić należy, iż skarżący nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy lub prowadzenia działalności objętej ubezpieczeniem ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, o której mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z tego też powodu odmowna decyzja Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie narusza prawa. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O przyznaniu adwokatowi z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy.