II GSK 318/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zajda (spr.) Sędziowie NSA Małgorzata Korycińska Andrzej Kuba Protokolant Piotr Mikucki po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2008 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. Z. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 15 maja 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 535/07 w sprawie ze skargi A. Z. na postanowienie Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] stycznia 2007 r. nr [...] w przedmiocie ubezpieczenia społecznego rolników postanawia: oddalić skargę kasacyjną. Postanowieniem z 15 maja 2007 r. w sprawie sygn. akt IV SA/Wa 535/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odrzucił skargę A. Z. na postanowienie Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z [...] stycznia 2007 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia zaświadczenia właściwego organu podatkowego o rodzajach i rozmiarach działu specjalnego produkcji rolnej w sprawie ustania ubezpieczenia społecznego rolników. Z akt sprawy wynika, że A. Z. od sierpnia 1997 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników, w związku z prowadzeniem działu specjalnego oraz pozarolniczej działalności gospodarczej. Decyzją z [...] października 2004 r. Nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego orzekł o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolnika, wobec niedostarczenia przez A. Z. w zakreślonym terminie dokumentu organu podatkowego o rodzajach i rozmiarach działu specjalnego produkcji rolnej. Uczestnik postępowania nie odwołał się od decyzji. W dniu [...] grudnia 2006 r. A. Z. złożył wniosek o przywrócenie terminu do "wniesienia" zaświadczenia właściwego organu podatkowego, którego brak spowodował wydanie decyzji z [...] października 2004 r. Wyjaśnił, iż uchybienie terminu nastąpiło z przyczyn od niego niezależnych. Postanowieniem z [...] grudnia 2006 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił przywrócenia wnioskowanego terminu argumentując, że A. Z. nie uprawdopodobnił, że uchybienie czynności nastąpiło bez jego winy, a nadto wnioskodawca nie dopełnił również czynności dla której zakreślono termin, to jest nie złożył przedmiotowego zaświadczenia organu podatkowego. Powyższe rozstrzygnięcie zostało utrzymane w mocy postanowieniem Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z [...] stycznia 2007 r. nr [...]. W uzasadnieniu stanowiska Prezes KRUS podkreślił, że wnioskodawca nie wskazał nowych okoliczności mogących mieć wpływ na zmianę stanowiska organu, a ponadto nie dopełnił czynności dla której zakreślony został termin. Doręczając pełnomocnikowi A. Z. odpis postanowienia, Prezes KRUS pouczył, iż przysługuje od niego skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu postanowienia z 15 maja 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 535/07 o odrzuceniu skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. stwierdził, że zawarte w środku prawnym żądania A. Z. nie mieszczą się w kognicji sądu administracyjnego. Właściwość sądu administracyjnego określona jest w przepisach art. 3 § 2 i 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). W sprawach emerytur i rent, w tym również emerytur z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, przewidziano drogę postępowania przed sądem powszechnym (art. 4778 w zw. z art. 476 § 2 i 4 Kodeksu postępowania cywilnego), a zatem droga sądowo-administracyjna została wyłączona. Przepisy ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 1998 r., Nr 7, poz. 25 ze zm.) wyraźnie przewidują możliwość ponownego ustalenia prawa do świadczeń z ubezpieczenia lub ich wysokość, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedstawione nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Jeżeli w sprawie orzekał sąd, to możliwe jest również wznowienie postępowania sądowego na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Postanowienie Prezesa KRUS z [...] stycznia 2007 r. o odmowie przywrócenia terminu do złożenia zaświadczenia właściwego organu podatkowego zapadło w związku z wydaniem przez organ rentowy decyzji w przedmiocie ustania ubezpieczenia społecznego rolników. Zgodnie z art. 36 powoływanej ustawy z 20 grudnia 1990 r., od decyzji w sprawie ustania ubezpieczenia przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych służy jednak nie tylko od decyzji wymienionych przykładowo w art. 36 ust. 1 pkt 1-9 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ale i od innych rozstrzygnięć wydawanych przez organ rentowy poza sytuacjami wymienionymi enumeratywnie w art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, której przepisy stosuje się odpowiednio w sprawach nieuregulowanych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników. Postanowienie organu rentowego w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia zaświadczenia w sprawie o ustanie ubezpieczenia społecznego rolników zamyka drogę do wydania decyzji merytorycznej, a zatem podlega kontroli sądowej jako rozstrzygnięcie wydane w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. Kontrolę tę sprawuje sąd ubezpieczeń społecznych (w niniejszej sprawie - właściwy miejscowo sąd okręgowy); skarga do sądu administracyjnego była więc niedopuszczalna. W skardze kasacyjnej A. Z. wniósł o uchylenie postanowienia o odrzuceniu skargi w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 77 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 6 Europejskiej Konwencji praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) polegające na błędnej wykładni istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, w szczególności pominięcia postanowienia Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z 9 stycznia 2007 r., w sprawie sygn. akt III U 34/2007. Wskazał ponadto na naruszenie przepisów o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w stopniu mającym istotny wpływ na treść zaskarżonego postanowienia w rozumieniu art. 174 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.): - w szczególności art. 6, art. 7, art. 16 § 2 Kpa w związku z art. 2, art. 7 i art. 184 Konstytucji RP przez niewłaściwe ustalenie stanu faktycznego i merytorycznego sprawy; - art. 58 § 4 p.p.s.a. przez niewłaściwe ustalenie podstaw prawnych, w tym niewłaściwe ustalenie stanu faktycznego i merytorycznego sprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący stwierdził, że zgodnie z treścią art. 58 § 4 p.p.s.a. sąd nie może odrzucić skargi z powodu braku właściwości sądu administracyjnego, jeżeli w tej sprawie sąd powszechny uznał się za niewłaściwy. Postanowieniem z 9 stycznia 2007 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł., w sprawie sygn. akt III U 34/2007, uznał się niewłaściwym do rozpoznania niniejszej sprawy i przekazał ją do rozpoznania Prezesowi KRUS - Oddział Regionalny w Z. Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien zatem rozpatrzyć skargę mimo swojej niewłaściwości, w przeciwnym razie doszłoby do ograniczenia dostępu do sądu oraz naruszenia zagwarantowanych konstytucyjnie praw i obowiązków strony. Prawo do sądu powinno wzmacniać poręczenie instancyjności jako zasady postępowania sądowego i administracyjnego. Prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury należy ponadto do zasady państwa prawnego, sformułowanej w art. 2 Konstytucji RP. Strona skarżąca podkreśliła nadto nierówną sytuację podmiotów w spornym stosunku prawnym, gdyż jedną z nich jest instytucja ubezpieczeniowa (podmiot profesjonalny), a drugą osoba fizyczna. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Od postanowienia odrzucającego skargę, o którym mowa w art. 58 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), jako postanowienia kończącego postępowanie służy skarga kasacyjna, bez względu na przyczynę odrzucenia skargi. Sąd pierwszej instancji odrzucił skargę na postanowienie Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o odmowie przywrócenia terminu do złożenia zaświadczenia właściwego organu podatkowego, w sprawie związanej z wydaniem przez organ rentowy decyzji o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolnika argumentując, że sprawa nie należy do właściwości sądu administracyjnego. Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, w tym także te dotyczące emerytur z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, należą do właściwości sądów powszechnych (art. 4778 w zw. z art. 476 § 2 i 4 Kodeksu postępowania cywilnego), tym samym w ich zakresie wyłączona została droga sądowo-administracyjna. Z kolei kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach wyszczególnionych w przepisie art. 3 § 2 i 3 p.p.s.a. Wśród nich nie ma spraw związanych z ubezpieczeniem społecznym rolników indywidualnych, jak również członków ich rodzin. Ustawa z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 1998 r., Nr 7, poz. 25 ze zm.) przewiduje możliwość ponownego ustalenia prawa do świadczeń z ubezpieczenia lub ich wysokości, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedstawione nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Jeżeli w sprawie orzekał sąd, to możliwe jest również, jak zauważył Sąd I instancji, wznowienie postępowania sądowego na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Ponieważ sprawy dotyczące emerytur z ubezpieczenia społecznego rolników nie podlegają kognicji sądu administracyjnego, to również środki zaskarżenia od innych rozstrzygnięć wydawanych przez organ rentowy, w tym skargi na postanowienia Prezesa KRUS o odmowie przywrócenia terminu do złożenia zaświadczenia, jako zamykające drogę do wydania decyzji merytorycznej, należą do właściwości rzeczowej właściwych sądów powszechnych (sądów ubezpieczeń społecznych). Skarżący miał świadomość powyższego, uważał jednak, że Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien rozpatrzyć skargę "mimo swojej niewłaściwości", bowiem Prezes KRUS doręczając pełnomocnikowi A. Z. odpis postanowienia pouczył, iż przysługuje od niego skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Twierdzenie, że odmowa rozpatrzenia skargi skutkowałaby w takiej sytuacji ograniczeniem dostępu do sądu oraz naruszeniem zagwarantowanych konstytucyjnie praw i obowiązków strony, nie znajduje faktycznego ani prawnego uzasadnienia. Brak pouczenia strony o terminie i sposobie zaskarżenia, czy też w tym zakresie błędne pouczenie, mogą stanowić podstawę wniosku strony o przywrócenie uchybionego w sposób niezawiniony terminu. O ograniczeniu dostępu do sądu nie można również mówić z powołaniem się na przekazanie Prezesowi KRUS w równoległym postępowaniu wniosku o wznowienie postępowania, co miało miejsce w sytuacji, gdy droga postępowania administracyjnego nie została wyczerpana. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia skargi kasacyjnej i w oparciu o art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.