II GSK 417/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia del. WSA Maria Jagielska Sędzia NSA Andrzej Kuba (spr.) Protokolant Grażyna Zboralska po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2008 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 15 czerwca 2007 r. sygn. akt VI SA/Wa 2257/06 w sprawie ze skargi A. P. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] lipca 2006 r. bez numeru w przedmiocie odmowy wpisu na listę adwokatów oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 15 czerwca 2007 r., sygn. akt VI SA/Wa 2257/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę A. P. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] lipca 2006 r., utrzymującą w mocy uchwałę Okręgowej Rady Adwokackiej w R. z dnia [...] maja 2006 r. odmawiającą skarżącej wpisu na listę adwokatów. Okręgowa Rada Adwokacka w R. uznała, że A. P. nie posiada odpowiednich umiejętności w udzielaniu pomocy prawnej, ponieważ nie wykazała się dostatecznym poziomem znajomości zasad etyki wykonywania zawodu adwokata oraz nie ma żadnej praktyki w jakimkolwiek zawodzie prawniczym, która dawałaby rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu. Rozpoznając odwołanie Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej podkreśliło, że prawidłowe zastosowanie art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (t.j.: Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm., powoływanej dalej jako p.o.a.), w zakresie wynikającym z treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2006 r. o sygn. K 6/06 (opublikowany w Dzienniku Ustaw Nr 75, poz. 529), uniemożliwia dokonanie wpisu A. P. na listę adwokatów. Przepis ten został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim stwarza możliwość dopuszczenia do wykonywania zawodu adwokata osób niewykazujących się odpowiednią praktyką prawniczą. A. P. aplikację sądową odbyła w trybie pozaetatowym, zdając w 2005 r. egzamin sędziowski. W okresie aplikacji prowadziła działalność gospodarczą niezwiązaną ze świadczeniem pomocy prawnej, natomiast od dnia 18 kwietnia 2006 r. pracuje na stanowisku referendarza sądowego. W ocenie Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej przebieg kariery zawodowej Anetty Paszkowskiej uzasadnia twierdzenie, że nie ma ona żadnej praktyki w zawodzie prawniczym. Za praktykę taką w szczególności nie można uznać okresu odbywania aplikacji sądowej. Jest to bowiem okres nauki, poznawania reguł wykonywania zawodu sędziego, nie zaś samodzielnej pracy w zawodzie prawniczym. W skardze na powyższą uchwałę A. P. podniosła, że spełnia warunek ustawowy przewidziany w art. 66 ust. 1 pkt 2 p.o.a., a mianowicie zdała egzamin sędziowski. Wniosek o wpis powinien być rozpatrzony na podstawie przepisów obowiązujących w dacie jego złożenia, czyli przed dniem wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 19 kwietnia 2006 r. Zdaniem skarżącej, ustawa - Prawo o adwokaturze obowiązuje do czasu jej nowelizacji, mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Podkreśliła, że trzyletnia aplikacja, egzamin sędziowski i obecna praca na stanowisku referendarza nie jest bez znaczenia dla wykazania praktyki. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. stwierdził, że zaskarżona uchwała odpowiada prawu i uwzględnia stan prawny z daty jej wydania. Sąd wskazał, że ogłoszenie wyroku Trybunału Konstytucyjnego we właściwym organie publikacyjnym jest równoznaczne z utratą mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego lub jego przepisu (przepisów) w zakresie określonym w sentencji tego wyroku, co wynika z art. 190 Konstytucji RP. Zasadą jest, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego orzekające o sprzeczności ustawy z Konstytucją, choć mają charakter konstytutywny, są skuteczne ex tunc od dnia wejścia w życie zakwestionowanego aktu normatywnego. Podstawę prawną dla takiego poglądu stanowi zwłaszcza art. 190 ust. 4 Konstytucji. Od tej zasady istnieją trzy wyjątki, które jednak w przedmiotowej sprawie nie zachodzą. Zgodnie z pkt I ppkt 5 wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2006 r. art. 66 ust. 1 pkt 2 p.o.a. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 7 lit. a) ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw, w zakresie, w jakim stwarza możliwość dopuszczenia do wykonywania zawodu adwokata osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym, uznany został za niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Powyższy wyrok należy zaliczyć do tzw. wyroków zakresowych. Wyrok zakresowy uznaje poddany kontroli przepis za niezgodny z Konstytucją tylko w pewnym, określonym w wyroku zakresie, a w ten sposób nie zmieniając tekstu przepisu, zmienia wyrażoną w nim treść normatywną. Skutkiem takiego wyroku jest częściowa utrata mocy obowiązującej przepisu, polegająca na wyłączeniu możliwości jego stosowania w zakresie oznaczonym w wyroku. Po wydaniu takiego wyroku celowe jest dokonanie nowelizacji dostosowującej tekst przepisu do treści, jaka wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Sąd wskazał, że brak nowelizacji art. 66 ust. 1 pkt 2 p.o.a. nie pozbawia tego przepisu mocy obowiązującej. Z dniem publikacji orzeczenia TK, art. 66 ust. 1 pkt 2 p.o.a. może zatem stanowić podstawę wpisu na listę adwokatów tych osób, które nie odbyły aplikacji adwokackiej i nie złożyły egzaminu adwokackiego, lecz zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, radcowski czy notarialny. Przed dokonaniem takiego wpisu należy zbadać, czy osoba ubiegająca się o wpis może wykazać się stażem i doświadczeniem zawodowym, profilującym umiejętności praktyczne aplikacji zakończonej egzaminem. Samorząd adwokacki może i powinien badać także, czy konkretna osoba ubiegająca się o taki wpis daje rękojmię należytego wykonywania zawodu adwokata. Przesłankami oceny winny być m.in. czas trwania aplikacji, zakres przedmiotowy szkolenia oraz praktyczny kontakt z wykonywaniem danego zawodu prawniczego. W rozpoznawanej sprawie staż i doświadczenie zawodowe skarżącej były przedmiotem badania i oceny Okręgowej Rady Adwokackiej w R., czego dowodzi zgromadzony przez Radę materiał dowodowy i podjęta na jego podstawie uchwała z dnia [...] maja 2006 r. Dokonana ocena nie budzi wątpliwości sądu. Sąd zgodził się z Prezydium Rady, że skarżąca zaczęła praktyczny kontakt z zawodem prawnika dopiero od dnia 18 kwietnia 2006 r., tj. z chwilą podjęcia pracy na stanowisku referendarza sądowego. Praktyką w zawodzie prawniczym nie jest czas aplikacji sądowej. Jest to okres nauki pozwalający aplikantowi w sposób praktyczny przygotować się do wykonywania zawodu prawniczego, a nie samodzielnej pracy w tym zawodzie. W skardze kasacyjnej A. P. wniosła o uchylenie powyższego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 65 ust. 1 pkt 2 p.o.a., polegające na błędnym uznaniu, że skarżąca nie spełnia wymogów koniecznych do wpisania na listę adwokatów; 2) naruszenie przepisów o postępowaniu w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.), tj. art. 151, 141 § 4 tej ustawy, przez błędne ustalenie, że skarżąca nie daje rękojmi należytego wykonywania zawodu adwokata, co w konsekwencji doprowadziło do oddalenia skargi zamiast jej uwzględnienia. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca wskazała, że Sąd I instancji powtórzył błąd organów adwokatury w postaci uznania, że skarżąca nie spełnia wymogów określonych w art. 65 p.o.a. i błędnie ustalił, że nie daje ona rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu, m.in. poprzez brak odpowiedniej praktyki, co doprowadziło do naruszenia przepisów postępowania przez oddalenie skargi zamiast jej uwzględnienia. Skarżąca powołała się na orzeczenia sądów administracyjnych, w których stwierdzono, że przez rękojmię do prawidłowego wykonywania zawodu adwokata, o której mowa w art. 65 pkt 1 p.o.a., nie można rozumieć ani walorów intelektualnych, ani też praktycznego przygotowania do wykonywania zawodu, lecz cechy wartościujące konkretną osobę w sferze wyłącznie etyczno-moralnej. Skarżąca ukończyła aplikację sądową i złożyła z wynikiem dobrym egzamin sędziowski, który obejmuje bardzo szeroki zakres materiału, dając rozległą wiedzę prawniczą umożliwiającą wykonywanie zawodu sędziego (poprzedzonego asesurą). Skoro skarżąca ma kwalifikacje do pełnienia takiej funkcji, to trudno uznać, że nie jest merytorycznie przygotowana do wykonywania zawodu adwokata. Zdaniem skarżącej, nie trzeba posiadać umiejętności szczególnych, innych niż potrzebne do wykonywania zawodu sędziego, aby być adwokatem. W wyroku Trybunał podkreślił, że dopuszczenie do wykonywania zawodu adwokata osób legitymujących się ukończoną aplikacją sądową i zdanym pozytywnie egzaminem sędziowskim nie powinno budzić wątpliwości, ponieważ powyższe kwalifikacje przygotowują i weryfikują przydatność konkretnych osób do podjęcia wysoce odpowiedzialnej funkcji sędziego. Trudno więc zgodzić się z poglądem, że złożenie egzaminu sędziowskiego stanowi zbyt niski wymóg znajomości prawa dla przyjęcia w poczet korporacji zawodowej adwokatów. Skarżąca pracuje na stanowisku referendarza sądowego od 1,5 roku. Charakter skarżącej, jej dotychczasowy sposób postępowania, zdobyte wykształcenie, odbyta aplikacja sądowa oraz przebieg pracy w pełni potwierdzają, że skarżąca daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu i może świadczyć pomoc prawną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarżąca oparła skargę kasacyjną na obu podstawach wymienionych w art. 174 p.p.s.a., zarzucając, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem prawa materialnego, które polegało na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu przepisu art. 65 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze, polegające na błędnym uznaniu, że skarżąca nie spełnia wymogów koniecznych do wpisania na listę adwokatów oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151, 141 § 4 p.p.s.a. przez błędne ustalenie, że skarżąca nie daje rękojmi należytego wykonywania zawodu. Kontrolując zgodność z prawem zaskarżonych uchwał o odmowie wpisu wnioskodawczyni na listę adwokatów Sąd I instancji stwierdził, że punktem wyjścia w rozpoznawanej sprawie jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2006 r. sygn. akt K 6/06 (publ. Dz. U. Nr 75, poz. 529) stwierdzający, że przepis art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 7 lit. a) ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361), zwanej dalej ustawą o zmianie prawa o adwokaturze, w jakim stworzyła możliwość dopuszczenia do wykonywania zawodu adwokata osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym, uznany został za niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP. Należy podkreślić, że powołany wyżej przepis stanowił podstawę materialnoprawną zaskarżonej uchwały. Z treści powyższego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wynika, że jest to klasyczny wyrok zakresowy odnoszący się do oznaczonego zakresu sytuacji, czyli w istocie do części aktu normatywnego, z tym że część ta nie została wyodrębniona w tekście przepisu poddanego kontroli Trybunału Konstytucyjnego. Wyrok zakresowy uznaje poddany kontroli przepis za niezgodny z Konstytucją tylko w pewnym określonym w wyroku zakresie, a w ten sposób nie zmieniając tekstu przepisu zmienia wyrażoną w nim treść normatywną. I tak w tym przypadku, ten niekonstytucyjny zakres normatywny przepisu art. 66 ust. 1 pkt 2 prawa o adwokaturze wg brzmienia nadanego mu przez art. 1 pkt 7 lit. a) ustawy o zmianie prawa o adwokaturze, jest brak konieczności wykazania się stażem i doświadczeniem zawodowym poza zdanym egzaminem zawodowym przewidzianym w tym przepisie. Skarżąca nie kwestionowała znaczenia omawianego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, przy czym inaczej pojmowała argumentację Trybunału zawartą w uzasadnieniu wyroku, uznając, że względem egzaminowanego aplikanta sędziowskiego taki wymóg wykazania się stażem i praktyką prawniczą (doświadczeniem zawodowym) nie został przez Trybunał Konstytucyjny przyjęty. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego po stwierdzeniu niekonstytucyjności zmienionego przepisu art. 66 ust. 1 pkt 2 prawa o adwokaturze nie było możliwości wpisania na listę adwokatów egzaminowanego aplikanta sądowego tylko na podstawie zdanego egzaminu sędziowskiego bez wykazania dodatkowych elementów w postaci doświadczenia zawodowego, odpowiedniej praktyki w zawodzie prawniczym. Niewątpliwie skarżąca taką praktyką do czasu ubiegania się o wpis na listę adwokatów nie legitymowała się, gdyż bezpośrednio po odbyciu pozaetatowej aplikacji sądowej złożyła wniosek o wpis. Dlatego też odmowa dokonania wpisu na listę adwokatów przez organy samorządu adwokackiego uzasadniona brakiem podstawy prawnej w postaci zmienionego przepisu art. 66 ust. 1 pkt 2 prawa o adwokaturze prawidłowo została uznana przez Sąd I instancji jako zgodna z omawianymi wyżej przepisami prawa o adwokaturze. W tej konkretnej sprawie nie zachodziła konieczność analizowania czy skarżąca daje rękojmię należytego wykonywania zawodu (art. 65 pkt 1 prawo o adwokaturze) i dokonywania wykładni przesłanki rękojmi należytego wykonywania zawodu w oparciu o dotychczasowy dorobek orzecznictwa NSA i doktryny, gdyż wystarczyła do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ocena znaczenia przepisu art. 66 ust. 1 pkt 2 prawa o adwokaturze, który miał stanowić podstawę materialnoprawną wniosku skarżącej w chwili podejmowania kwestionowanych uchwał przez organy samorządu adwokackiego w świetle przytoczonego wyżej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że kwestia praktycznego kontaktu z wykonywaniem danego zawodu prawniczego powinna być rozstrzygnięta zgodnie z ww. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego przez nowelizację ustawy - Prawo o adwokaturze, a szczególnie przepisu art. 66 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Nie rozstrzygając definitywnie sporu w orzecznictwie i literaturze prawniczej, co obejmuje rękojmia należytego wykonywania zawodu, czy wyłącznie cechy osobiste i dotychczasowe zachowanie kandydata, czy też również wiąże się ona z wiedzą praktyczną konieczną do wykonywania zawodu, Naczelny Sąd Administracyjny nie dostrzegł w niniejszej sprawie potrzeby przesądzania o aktualnej wykładni przesłanki rękojmi, mając na uwadze również argumentację Trybunału Konstytucyjnego zawartą w omawianym przez Sąd I instancji wyroku z dnia 19 kwietnia 2006 r. sygn. akt K 6/06. Wydaje się, że pogląd Trybunału Konstytucyjnego, że rękojmia należytego wykonywania zawodu w rozumieniu art. 65 pkt 1 prawa o adwokaturze dotyczy również wiedzy praktycznej koniecznej do wykonywania zawodu zasługuje na uznanie. Zatem nie można zarzucić zaskarżonemu wyrokowi naruszenia przepisu art. 65 pkt 1 prawa o adwokaturze przez stwierdzenie, że organy samorządu nie są uprawnione do badania w ramach przesłanki rękojmi należytego wykonywania zawodu kwestii praktycznego kontaktu z wykonywaniem danego zawodu prawniczego. Z tych wszystkich względów brak było podstaw do uwzględnienia skargi kasacyjnej i dlatego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 184 p.p.s.a.