IV SA/Gl 1303/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Wiesław Morys (spr.) Sędziowie Sędzia del. WSA Teresa Cisyk Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik Protokolant sekretarz sądowy Agnieszka Janecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 czerwca 2007r. sprawy ze skargi S. M. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę [...] zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wnioskiem z dnia [...] r. S. M. domagał się przyznania mu uprawnień kombatanckich z tytułu pełnienia służby w Batalionach Chłopskich w latach 1944-1945. Do wniosku dołączył pozytywną rekomendację Związku Kombatantów RP, oświadczenia dwóch świadków oraz życiorys. Decyzją z dnia [...] r., na podstawie art.1 ust.1 pkt 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371) Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania wnioskodawcy uprawnień kombatanckich. Organ ten ustalił i zważył, iż S. M. nie wykazał faktu pełnienia służby w polskich formacjach, w tym działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945. W jego ocenie nie posiadał on stopnia wojskowego i nie mógł składać przysięgi wojskowej, bo w czasie okupacji liczył [...] lat. Powołując się na treść bliżej niesprecyzowanych źródeł organ wskazał, iż w odniesieniu do Batalionów Chłopskich zastosowanie miała instrukcja Generała Kazimierza Sosnkowskiego z 4 grudnia 1939 r., które w punkcie 5 stanowiła, że członkiem organizacji może być każdy Polak poczynając od wieku lat 17 (później 16). Organ nie wykluczył, iż wnioskodawca pomagał partyzantom, lecz działalność ta nie może być uznana za pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach w rozumieniu przepisu art.1 ust.2 pkt 3 cytowanej ustawy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. M. podał, iż powyższe rozstrzygnięcie jest dla niego krzywdzące, gdyż mimo młodego wieku był zdolny do walki z wrogiem, co też miało miejsce w ramach służby w Batalionach Chłopskich. Opisując swoje wojenne losy i działalność, wywodził spełnienie przesłanek przywołanej wyżej ustawy. Zaskarżoną decyzją, na podstawie art.127 § 3 i art.138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art.1 ust.2 pkt 3 i art.21 ust.1 i art.22 ust.1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach..., Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] r. W jego ocenie skarżący nie wykazał tytułu do uprawnień kombatanckich. Wskazując na treść art.1 ust.2 pkt 3 ustawy o kombatantach..., organ wyprowadził wniosek, iż nie spełnia on uregulowanych w nim przesłanek, gdyż nie pełnił służby w polskiej podziemnej formacji i organizacji, w tym w oddziałach partyzanckich, w czasie II wojny światowej. Jego zdaniem zebrany materiał dowodowy świadczy o wykonywaniu przez odwołującego się funkcji pomocniczych w oddziale BCh, w którym głównie ukrywał się przed okupantem. S. M. nie potwierdził, aby składał przysięgę, co wyklucza przyjęcie pełnienia przezeń służby. Co prawda organ dostrzegł, iż cytowany przepis nie posługuje się pojęciem wieku kandydata na kombatanta, wszak ze spełnieniem tej przesłanki wiążą się takie atrybuty służby jak złożenie przysięgi, uzyskanie pseudonimu, stopnia wojskowego, przydziału mobilizacyjnego i poddanie rozkazom. W przekonaniu organu nieodpowiedzialnością byłoby powierzanie osobom małoletnim ważnych zadań mogących zdekonspirować całą siatkę wywiadowczą. W tym zakresie powołał się na treść – odnoszącej się również do Batalionów Chłopskich - instrukcji gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 4 grudnia 1939 r., wedle której członkiem ZWZ (potem AK) mógł być każdy Polak... poczynając od wieku lat 17-tu (później granicę tę przesunięto do lat 16-tu). Nadto na treść rozkazu Komendanta Głównego AK generała Stefana Grota-Roweckiego z dnia 28 lipca 1942 r. zawierającego dyrektywy postępowania przy przyjmowaniu nowych członków, dotyczące jednoznacznie osób dorosłych. Wskazując na orzecznictwo sądowe organ skonkludował, iż skoro odwołujący się jedynie pomagał i współpracował z organizacją konspiracyjną, nie może być uznany za pełniącego w niej służbę. Przeto zasadnie jego wniosek o przyznanie uprawnień kombatanckich został załatwiony negatywnie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji i przyznania uprawnień kombatanckich oraz zasądzenia kosztów postępowania. Zarzucił jej naruszenie przepisów proceduralnych poprzez niewłaściwą ocenę wiarygodności dowodów, wyprowadzenie błędnych wniosków, zatem również uchybienie przepisom prawa materialnego. W uzasadnieniu wskazał na faktyczną działalność partyzancką w latach 1944-1945, udowodnioną oświadczeniami swoimi i świadków. Podał, iż pełnił służbę w Batalionach Chłopskich, czego konsekwencją było złożenie przysięgi i uzyskanie pseudonimu "[...]". W odpowiedzi na skargę organ administracyjny wniósł o oddalenie skargi, powołując się na argumentację zaprezentowaną w motywach zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga musiała odnieść skutek, albowiem dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, do jakiej - wedle treści art.1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269) – powołane są sądy administracyjne, nie mogły ujść uwadze popełnione przez organ administracyjny uchybienia procesowe rzutujące również na ocenę poprawności zastosowania przepisów prawa materialnego. A jeśli objęte kontrolą zgodności z prawem akty uchybiają przepisom prawa materialnego lub procesowego w stopniu odpowiednio mającym lub mogącym mieć wpływ na wynik sprawy (p. art.145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), podlegają uchyleniu. Przy czym, w myśl art.134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sądy administracyjne nie są związane zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kluczowym zagadnieniem w sprawie jest ocena czy działalność skarżącego w latach 1944-1945, określana przez niego jako służba w Batalionach Chłopskich wyczerpuje znamiona regulacji zawartej w art.1 ust.2 pkt 3 ustawy o kombatantach.... Przepis ten za działalność kombatancką uznaje pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945. Skarżący przedstawił na tę okoliczność zeznania dwóch świadków oraz własne oświadczenie. Przeprowadzona przez organ orzekający ocena wiarygodności zebranych dowodów jest jednakowoż niedoskonała i nieprzekonywująca, także, a może nawet głównie, za przyczyną skąpych danych jakie te środki dowodowe zawierają. Oto bowiem pisemne wyjaśnienia tych osób nie prezentują żadnych szczegółów istotnych dla sprawy, ani odpowiedzi na podstawowe pytania, jakie należałoby zadać. Stąd rzeczą organu było uzupełnienie tego materiału o dowody wskazane przez stronę i podjęte z urzędu. Jeśli chodzi o dowody, jakie mógłby zawnioskować skarżący, to przede wszystkim dostrzec należało brak pouczenia wymaganego przepisem art.9 k.p.a., natomiast co do dowodów z urzędu, należy stwierdzić, że organ winien był przesłuchać osobiście stronę oraz wskazanych przez nią świadków, a przynajmniej uczynić to w obszerniejszym zakresie. Złożone oświadczenia są mało szczegółowe, nie zawierają odpowiedzi na istotne kwestie, zatem poprzestanie na nich musiało zostać uznane za niewystarczające. Rzeczą organu było więc skorzystanie z trybu przewidzianego w art. 83, z uwzględnieniem jego § 3 oraz w art.86 k.p.a. W tym miejscu należy jeszcze zwrócić uwagę na brak zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu, gdyż z akt sprawy nie wynika, aby organ pouczył skarżącego o takiej możliwości. Przeto uchybił zasadzie wyrażonej w art.10 k.p.a. Co do kwestii zastosowania prawa materialnego, to po pierwsze należy podnieść, że cytowany przepis art.1 ust.2 pkt 3 ustawy o kombatantach... nie uzależnia spełnienia jego dyspozycji od wieku osoby, stąd też ta przesłanka musi zostać uznana za pozaprawną; podobnie zresztą jak kwestia przysięgi partyzanckiej i inne okoliczności eksponowane przez organ w motywach zaskarżonej decyzji. Mogą one ewentualnie ilustrować stan faktyczny, stanowić element oceny wiarygodności dowodów, lecz nie należą do znamion tego przepisu. Jednakowoż w sytuacji niepełnego materiału dowodowego ocena wiarygodności dowodów zgromadzonych w sprawie, a w konsekwencji wydane w jej wyniku rozstrzygnięcie, uchyla się spod kontroli legalności. W tym miejscu godzi się tylko wskazać, iż nie wydaje się być słuszne wykluczenie "pełnienia służby" w określonych w nim formacjach li tylko z powodu wieku i niezłożenia przysięgi, gdyż nie są to warunki, od wypełnienia których zależała przynależność do niewojskowych w końcu jednostek partyzanckich. W tej materii zapadło wiele orzeczeń sądowych, w tym chociażby wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 czerwca 1995 r., sygn. akt SA/Kr 2891/94 (Prokuratura i Prawo z 1996 r., nr 5, poz.64), czy niepublikowane wyroki: Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2003 r., sygn. akt II SA/Ka 1224/01, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 marca 2004 r., sygn. akt 4 II SA/Ka 2689/03. Powołanie się przez organ na inne orzeczenia nie jest trafne, zwłaszcza w sytuacji niewyjaśnienia sprawy, bowiem zasadniczo prezentują one pogląd, wedle którego konieczna jest ocena całokształtu okoliczności działalności partyzanckiej, a nie tylko oparcie się na pozaprawnym kryterium wieku. Niektóre z wyroków wskazywane przez organ zapadły na skutek wyjaśnienia sprawy w tym kierunku (wyrok WSA w Gliwicach z dnia 13 maja 2005 r., sygn. akt 4 II SA/Ka 2086/03), albo dotyczą innego stanu faktycznego (wyrok NSA z 4 czerwca 2002 r., sygn. akt II SA/Ka 1999/00). W istocie rozróżnienie pomiędzy służbą a pomocą udzielaną partyzantom, jakkolwiek dotykające delikatnej natury, jest proste do wywiedzenia. Oto bowiem pojęcie służby w znaczeniu użytym w przepisie art.1 ust.2 pkt 3 omawianej ustawy, odpowiada potocznemu jego rozumieniu. Zatem oznacza specyficzny rodzaj pracy w wymienionych w nim formacjach, a więc wykonywanie określonych czynności w ramach zadań, dla których były one powołane (por. Nowy słownik poprawnej polszczyzny pod red. Andrzeja Markowskiego, Warszawa 1999 r., str.938). Czynności te mogły obejmować całokształt działalności formacji, przy czym osoby je wykonujące, aby można je nazwać osobami pełniącymi służbę, musiały być podporządkowane dowództwu, wykonywać rozkazy przełożonych, uczestniczyć w życiu jednostki w jego sformalizowanym aspekcie. Partyzantka jest bowiem prowadzeniem działalności zbrojnej przeciwko najeźdźcy przez miejscową ludność, co zbliża ją do formacji wojskowych, wszak nią nie jest (op. cit., str. 642). Przeto można zaryzykować pogląd, iż już tylko przez samo wykonywanie tak scharakteryzowanych czynności dana osoba mogła stać się "pełniącą służbę" w rozumieniu omawianego przepisu. Interpretując go nie można wszak zapominać, że w sprawie nie chodzi o prowadzenie ewidencji zaprzysiężonych członków Batalionów Chłopskich, a o wykazanie faktycznego pełnienia służby w tej organizacji dla potrzeb szczególnych, mianowicie dla przyznania osobom zasłużonym (spełniającym ustawowe kryteria) przywilejów należnych kombatantom. Nie sposób też odmówić racji skarżącemu, gdy twierdzi, iż w okresie wojny, zwłaszcza w latach 1944-1945 działalność zbrojną, którą niejednokrotnie można nazwać służbą, pełniły również dzieci. Był to wszak specyficzny okres, do którego nie musiała przystawać treść wspomnianej wyżej instrukcji i rozkazu zawierającego dyrektywy dotyczące nowych członków. Przypadki tego rodzaju są powszechnie znane. Trudno przeto, bez ustalenia szczegółowych okoliczności wykonywanej przez skarżącego działalności, ocenić ją po kątem spełnienia wskazanych przesłanek ustawowych. Dla pełnego wyjaśnienia sprawy rzeczą organu było ustalenie przede wszystkim, jakie czynności skarżący wykonywał, czy miały one charakter stały, czy cechowało je podporządkowanie przełożonym, czy wykonywał on ich rozkazy, a następnie rozważenie czy te okoliczności pozwalały na uznanie owej działalności za służbę w rozumieniu cytowanego przepisu. Pominięcie tych aspektów przepisu prawa materialnego stanowiącego podstawę zaskarżonej decyzji czyni ją przedwczesną i nienadającą się do obrony, niezależnie od wadliwości proceduralnych. Z przytoczonych powodów zaskarżona decyzja nie mogła się ostać. W toku ponownego rozpatrzenia sprawy organ pouczy skarżącego o przysługujących mu prawach, następnie uzupełni materiał sprawy o dalsze dowody istotne dla rozstrzygnięcia, w tym z przesłuchania skarżącego i świadków, na wskazane powyżej okoliczności, a następnie całokształt materiału oceni pod kątem wiarygodności, uwzględniając dyrektywę zawartą w art.80 k.p.a. oraz powyższe wywody. Pozwoli to na dokonanie trafnych ustaleń faktycznych, które potem organ rozważy w świetle przesłanek uregulowanych w art.1 ust.2 pkt 3 ustawy o kombatantach.... W zależności od wyniku tej operacji wyda właściwej treści rozstrzygnięcie, które uzasadni stosownie do wymogów art.107 § 3 k.p.a.. Co mając na względzie, na zasadzie art.145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art.200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji niniejszego wyroku.