I GZ 120/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Borowicz po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2007 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia K. Ś. [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 maja 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 690/07 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. Ś. [...] na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] listopada 2006 r., Nr [...] w przedmiocie uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe oraz określenia kwoty podatku od towarów i usług postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać wniosek o przyznanie prawa pomocy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania Zaskarżonym postanowieniem z 25 maja 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 690/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał skarżącej K. Ś., prowadzącej działalność gospodarczą pod firmą [...], prawo pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę 500 zł oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Sąd ustalił, że obecnie toczą się 33 postępowania sądowoadministracyjne ze skarg K.Ś. oraz że we wszystkich tych postępowaniach skarżąca złożyła wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd wskazał, że w jednej ze spraw skarżąca uiściła wpis sądowy w wysokości 597 zł, kolejna sprawa jest rozpatrywana, a w przypadku pozostałych 31 postępowań skarżącej zostało przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od wpisu od skargi ponad 500 zł, co po zsumowaniu kwot wpisów po przyznaniu prawa pomocy dało kwotę 15500 zł. Sąd I instancji po dokonaniu analizy sytuacji materialnej skarżącej uznał, że nie wykazała ona w dostateczny sposób, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Sąd dokonując takiej oceny uznał, że skarżąca posiada znaczne zasoby majątkowe w postaci domu o powierzchni 300 m2, działki rolnej o powierzchni 400 m2, lokalu użytkowego o powierzchni 56 m2 i samochodu o wartości 104999,30 zł oraz że wraz z mężem osiągają miesięcznie dochód w wysokości 3998,25 zł. Na podstawie oświadczenia skarżącej Sąd przyjął, że miesięczne koszty utrzymania jej gospodarstwa domowego wynoszą około 2000 zł i w związku z tym stwierdził, że dochody uzyskiwane przez skarżącą i jej męża nie są w pełni wydatkowane na utrzymanie konieczne skarżącej i rodziny. Sąd podniósł również, że z wyciągu z rachunku bankowego męża skarżącej, ilustrującego obroty na tym rachunku w okresie od 1 sierpnia do 30 października 2006 r. wynika, iż saldo na dzień 30 października 2006 r. wynosiło ponad 4000 zł. Ponadto Sąd wskazał, że mąż skarżącej dokonuje raz w miesiącu wpłat gotówkowych na ten rachunek w wysokości 3300-3400 zł. W ocenie Sądu wysokie koszty prowadzenia działalności gospodarczej, jakie wykazał mąż skarżącej, w tym opłacanie składek ZUS w wysokości 760 zł miesięcznie i raty kredytu za samochód w wysokości 2500 zł miesięcznie, nie mogą stanowić decydującego argumentu przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, gdyż doprowadziłoby to do zaakceptowania sytuacji, w której uznaje się za konieczne poniesienie innych kosztów, poza kosztami sądowymi. Sąd uznał, że skarżąca, mimo wielokrotnych wezwań, nie przedstawiła w sposób rzetelny i wiarygodny sytuacji materialnej swojej i rodziny oraz nie przedstawiła rzeczywistej wysokości dochodów swoich i męża. Potwierdzeniem tego jest fakt, iż wykazane wydatki na utrzymanie oraz ubezpieczenie męża i spłata kredytu nie znajdują pokrycia w ujawnionych przez skarżącą dochodach jej i męża. Sąd podniósł również, iż skarżąca nie wskazała źródła pochodzenia środków pieniężnych wpłacanych na konto bankowe jako wpłaty własne. W konkluzji Sąd stwierdził, że skarżąca i jej rodzina nie należą do osób o ograniczonych środkach do życia, dla których poniesienie kosztów sądowych w postaci wpisu od skargi w wysokości 500 zł spowodowałoby uszczerbek utrzymania koniecznego. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca na podstawie art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., wniosła o jego zmianę przez przyznanie prawa pomocy, obejmującego całkowite zwolnienie od kosztów sądowych lub uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Skarżąca opisując swoją trudną sytuację finansową podniosła, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania określonych w zaskarżonym postanowieniu bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny, zarzucając, że przy rozpatrywaniu złożonych przez nią wniosków o przyznanie prawa pomocy Sąd nie wziął pod uwagę kosztów we wszystkich postępowaniach sądowoadministracyjnych toczących się z jej skarg, w których koszty po częściowym zwolnieniu nadal wynoszą kilkanaście tysięcy złotych, a suma tych kosztów ma zasadnicze znaczenie dla jej sytuacji materialnej i rodzinnej. Skarżąca podniosła również, że nieprzyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od wpisu doprowadzi do sytuacji, w której nie zostanie dokonana ocena legalności zaskarżonych decyzji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 i następnych p.p.s.a. stanowi gwarancję konstytucyjnej zasady prawa do sądu, jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych uniemożliwia ten dostęp. Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów postępowania. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę w treści tego przepisu sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd administracyjny prawa pomocy jest obligatoryjne, gdy skarżący udowodni brak środków na pokrycie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O przyznaniu prawa pomocy na podstawie powyższego przepisu decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią pełnych kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny powinien zapewnić prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony, a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Możliwość poniesienia kosztów postępowania przez stronę musi być realna i istnieć w momencie składania wniosku w konkretnej sprawie. Obowiązkiem sądu administracyjnego jest szczegółowe badanie każdego z wniosków o przyznanie prawa pomocy wniesionego w odrębnych sprawach przez tego samego skarżącego. Takiemu badaniu nie może stać na przeszkodzie dokonanie przez sąd całościowej oceny wniosków o przyznanie prawa pomocy z uwzględnieniem wszystkich toczących się spraw danego wnioskodawcy. Dopiero bowiem wyliczenie sumy ewentualnych wpisów należnych od skarg we wszystkich poszczególnych sprawach pozwoli stwierdzić, czy wnioskodawca jest w stanie pokryć koszty sądowe. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji stwierdził, że skarżąca prowadzi przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie postępowania w 33 sprawach i obliczył sumę wpisów należnych od skarg w tych sprawach oceniając, że skarżąca jest w stanie pokryć w każdej z tych spraw wpis w kwocie 500 zł w ramach przyznanego jej prawa pomocy w zakresie częściowym, w łącznej sumie 16000 zł. Uznając, że sytuacja materialna skarżącej uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi powyżej kwoty 500 zł, Sąd I instancji ocenił, że skarżąca i jej rodzina posiadają znaczne zasoby majątkowe, tj.: dom o powierzchni 300 m2, nieruchomość rolną - 400 m2, lokal użytkowy, samochód osobowy o wartości początkowej ponad 100000 zł. Oceniając na tej podstawie, że skarżąca i jej rodzina posiada znaczne zasoby majątkowe, Sąd I instancji nie wziął pod uwagę, że posiadanie majątku nieruchomego - samo przez się - nie powinno stanowić wystarczającej przesłanki do odmowy przyznania prawa pomocy, ponieważ chodzi o realną, a nie hipotetyczną możliwość uzyskiwania dochodów z posiadanego majątku nieruchomego. Jednocześnie Sąd I instancji uznał, że skarżąca nie przedstawiła w sposób rzetelny i wiarygodny sytuacji materialnej swojej i rodziny, zaś ponoszone przez nią i jej rodzinę wydatki nie znajdują pokrycia w ujawnionych dochodach jej i męża. Dokonując tej oceny, Sąd I instancji miał na uwadze okoliczności wynikające z dokumentów załączonych do akt niniejszej sprawy na podstawie zarządzenia sądowego z dnia 25 maja 2007 r. (karta 40 akt). Należy w związku z tym zauważyć, że dokumenty te przedstawiają sytuację finansową skarżącej i jej męża w 2005 r. (k. 41-44, 47-48) oraz w okresie od stycznia do października 2006 r. (karty 52-67 oraz 73-75). Zostały one złożone do akt sprawy o sygn. V SA/Wa 1226/06 i sygn. V SA/Wa 1223/06 na wezwanie skierowane do skarżącej w trybie art. 255 p.p.s.a. w dniach 9 października i 22 listopada 2006 r. (karty 49 i 51 akt oraz 71 akt). Z akt rozpoznawanej sprawy nie wynika, aby Sąd I instancji wzywał skarżącą w trybie art. 255 p.p.s.a. do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego ilustrujących sytuację majątkową jej i rodziny za okres bezpośrednio poprzedzający dzień składania wniosku o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie, czyli w lutym 2007 r. Z załączonych do akt tej sprawy dokumentów z innych akt nie wynika przy tym w żaden sposób, czy skarżąca w tychże innych sprawach była wzywana w trybie art. 255 p.p.s.a., na które to wezwania nie odpowiedziała, a także czy wezwania te były kierowane w okresie, który pozwoliłby przyjąć - jak to uczynił Sąd I instancji w tej sprawie - że były to wezwania adekwatne i zbieżne w czasie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Powyższe okoliczności nie wynikają w szczególności z zarządzenia wydanego w niniejszej sprawie w dniu 25 maja 2007 r. (karta 40 akt). W związku z powyższym należy zauważyć, iż Sąd I instancji trafnie uzupełnił materiał dowodowy o dokumenty z innych akt sądowych, odnoszący się do sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny, gdyż umożliwia to wszechstronną i wnikliwą ocenę sytuacji finansowej skarżącej w dłuższym okresie czasu. Zważyć jednak trzeba, że obowiązkiem Sądu orzekającego jest ocena realnych możliwości płatniczych wnioskodawcy w momencie składania wniosku w konkretnej sprawie. Zgromadzone natomiast przez Sąd I instnacji dowody z dokumentów obrazują sytuację finansową skarżącej i jej męża jedynie do października 2006 r., a wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie został złożony w dniu 23 lutego 2007 r. i brak w aktach sprawy śladu, że skarżąca była wzywana w trybie art. 255 p.p.s.a. o uzupełnienie oświadczenia lub złożenie dodatkowych dokumentów. W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny nie może ocenić czy dokonana przez Sąd I instancji ocena możliwości majątkowych skarżącej jest trafna, w szczególności czy - tak jak to uznał Sąd I instancji - istotnie wydatki w rodzinie skarżącej przewyższają ujawnione dochody. Taka ocena, aby była wnikliwa i wszechstronna, jest właśnie możliwa po dokonaniu analizy wpływów i wydatków w dochodach, obejmującej dłuższy okres czasu, ale uwzględniającej przede wszystkim okres bezpośrednio poprzedzający złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w konkretnej sprawie. Za tak rozumianą wszechstronną oceną możliwości finansowych wnioskodawcy przemawia i to, że postanowienie dotyczące prawa pomocy może być zmieniane lub uchylane wskutek zmiany okoliczności sprawy (art. 165 p.p.s.a.). Oznacza to, że przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy mieć na względzie realną możliwość ponoszenia kosztów postępowania, która winna istnieć w momencie składania wniosku. Sąd administracyjny rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może opierać swych ustaleń co do możliwości finansowych i sytuacji majątkowej wnioskodawcy wyłącznie na materiale dowodowym zgromadzonym na potrzeby innej sprawy, gdy materiał ten nie odzwierciedla aktualnej sytuacji finansowej wnioskodawcy bądź też gdy nie został on jednocześnie uzupełniony w trybie art. 255 p.p.s.a. W sytuacji zatem, gdy okoliczności mające znaczenie dla oceny aktualnego rzeczywistego stanu majątkowego skarżącej i jej rodziny, a także możliwości pokrycia przez skarżącą wpisu sądowego nie zostały w sposób dokładny ustalone, podniesiony w zażaleniu zarzut wydania zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należy uznać za uzasadniony. Przy ponownym rozpoznaniu wniosku Sąd I instancji dokona stosownych ustaleń odnoszących się do sytuacji majątkowej i finansowej skarżącej i jej rodziny, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe przy uwzględnieniu powyższych wskazań, a następnie ponownie oceni czy istnieje w sprawie podstawa do przyznania skarżącej prawa pomocy w większym zakresie niż ustalono to w zaskarżonym postanowieniu. Nadto rozważy, czy zachodzi podstawa do całkowitego zwolnienia skarżącej z obowiązku poniesienia kosztów postępowania, czego domaga się skarżąca. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.