II FZ 617/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : Jerzy Rypina po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. B. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 października 2007 r. sygn. akt I SA/Sz 837/06 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi R. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 12 września 2006 r. nr ... w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu sprzedaży nieruchomości postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 12 października 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 27 kwietnia 2007 r., sygn. akt I SA/Sz 837/06 odmawiającego przyznania R.B. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd w motywach rozstrzygnięcia podniósł, że przedmiotem analizy Sądu był kolejny, drugi już w tej samej sprawie, wniosek o zwolnienie skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów toczącego się postępowania. Wcześniejszy wniosek z dnia 12 grudnia 2006 r. został prawomocnie oddalony (postanowienie z dnia 27 kwietnia 2007 r.) jak również oddalone zostało zażalenie R.B. na powyższe postanowienie (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2007 r., sygn. akt II FZ 295/07). Dalej Sąd zaznaczył, iż zgodnie z art. 165 ustawy o Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: u.p.p.s.a) postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zamieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Oddalając wniosek o przyznanie prawa pomocy z dnia 17 lipca 2007 r. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z analizy przedstawionej przez skarżącego sytuacji wynika, że skarżący nie wykazał, iż jego sytuacja finansowa uległa pogorszeniu od kwietnia 2007 r., oraz że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie kosztów sądowych w sprawie bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny dodaje, że z rocznej deklaracji podatkowej skarżącego wynika, że zadeklarował on za 2006 r. przychód w wysokości 2.069.758,00 zł, dochody 205.444,81 (koszty uzyskania przychodów w wysokości 1.864.313,19 zł), co oznacza, że średni miesięczny dochód R.B. stanowił w 2006 r. kwotę ok. 17 tys. zł. Sąd wskazuje, iż skarżący uzyskując w 2006 r. środki finansowe we wskazanej powyżej wysokości, wnosząc w październiku 2006 r. skargę w niniejszej sprawie, powinien był zabezpieczyć środki na pokrycie kosztów sądowych, sprowadzających się na obecnym etapie postępowania do wpisu od skargi w wysokości 1.796 zł. Sąd zaznacza, że skarżący, wbrew wezwaniu, nie przedłożył dokumentu potwierdzającego brak dokonanej wpłaty podatku przez siebie, syna L. oraz P. za wskazany okres 2007 r. podatku dochodowego od osób fizycznych, składając w tym zakresie jedynie oświadczenie o braku dochodów. Odnosząc się do dokonanych zabezpieczeń majątku małżonków B. Sąd wskazuje, że z przedłożonych dokumentów nie wynika, iż czynności zabezpieczające, obejmujące nieruchomości o powierzchni ok. 420 ha, stanowiące własność R.B. w udziale ½ części, polegające na obciążeniu dwudziestu trzech nieruchomości hipotekami przymusowymi na rzecz Skarbu Państwa, tj. Prokuratury Okręgowej w S., pozbawiły skarżącego możliwości wykorzystywania posiadanych składników majątkowych w celu osiągnięcia dochodu. Sąd pierwszej instancji staje na stanowisku, że deklarowane przychody i dochody oraz posiadany majątek wskazują na dużą skalę prowadzonej działalności i prowadzą do wniosku, że istniała w tym przypadku możliwość poczynienia oszczędności na poczet prowadzonych postępowań sądowych. Jednocześnie Sąd zaznacza, że mimo oświadczenia skarżącego o braku dochodów członków rodziny, rodzina B. ponosi miesięcznie regularnie wydatki związane z opłatami za energię, wodę, usługi komunalne, gaz w wysokości ok. 350 zł miesięcznie, co poddaje pod wątpliwość prawdziwość oświadczenia skarżącego o aktualnej sytuacji finansowej rodziny (czy to o braku dochodów, czy to złożonego na urzędowym formularzu oświadczeniu braku oszczędności). W zażaleniu na przedmiotowe postanowienie strona wniosła o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu skarżący wskazał, iż Sąd wydając postanowienie w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych nie wziął pod uwagę znacznego pogorszenia się jego sytuacji finansowej. Świadczy o niej złożony w dniu 12 września 2007 r. przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w G. wniosek do Sądu Rejonowego w Szczecinie Wydział XXII Gospodarczy o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji w zarządach i radach nadzorczych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z postanowieniem art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba taka wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie miał obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie, co też uczynił. Należy zauważyć, iż regulacja zawarta w treści art. 246 § 1 cytowanej ustawy stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 tej ustawy, stosownie do którego strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Przy tym, to do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena czy takie okoliczności zachodzą. Z treści złożonego przez skarżącego wniosku, a także z deklaracji podatkowej za 2006 r. wynika, iż średni miesięczny dochód R.B. stanowił w 2006 r. kwotę ok. 17 tys. zł. Strona dodaje, że od czasu rozpoznawania przez Sąd poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy jego sytuacja finansowa uległa znacznemu pogorszeniu. Stało się to na skutek nielojalności kontrahentów, którzy zalegają z płatnościami, co pociągnęło za sobą "olbrzymie straty finansowe". Powołał się także na prowadzone w stosunku do posiadanego przez niego majątku postępowanie egzekucyjne jak również na okoliczność zastosowania w stosunku do niego przez Prokuraturę Okręgową w S. poręczenia majątkowego w wysokości 100.000 zł oraz dokonania zabezpieczenia majątkowego. Skarżący jest współwłaścicielem domu jednorodzinnego o powierzchnie 390 m², gospodarstwa rolnego o powierzchni 420 ha i właścicielem budynków gospodarczych, warsztatów, magazynów. Z treści art. 252 § 1 u.p.p.s.a wynika, iż Sąd rozpatrując wniosek strony o przyznanie prawa pomocy winien brać pod uwagę jej stan majątkowy i rodzinny oraz otrzymywane dochody. Pod pojęciem stanu majątkowego należy przy tym rozumieć nie tylko dochód otrzymywany z umowy o pracę lecz także z innych źródeł m.in. z prowadzonej działalności gospodarczej. W związku z tym, należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że deklarowane przez skarżącego przychody i dochody oraz posiadany majątek wskazują na dużą skalę prowadzonej działalności gospodarczej i prowadzą do wniosku, iż istniała w tym przypadku możliwość poczynienia oszczędności na poczet prowadzonych postępowań sądowych. Wynika z tego, iż zapłata kosztów sądowych w kwocie ponad 1.796 zł nie przekroczy możliwości finansowych skarżącego, które spowodowałyby uszczerbek w utrzymaniu jego i jego rodziny. W szczególności należy wziąć pod uwagę fakt, iż skarżący miał czas na zgromadzenie potrzebnych na ten cel środków. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa również, że podniesiony w zażaleniu na postanowienie Sądu pierwszej instancji fakt złożenia wniosku o orzeczeniu zakazu prowadzenia działalności gospodarczej przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w G. do Sądu Rejonowego w Szczecinie Wydział XXII Gospodarczy nie powoduje zmiany okoliczności sprawy, które miałoby wpływ na zmianę zaskarżonego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Mogło być to argumentem przemawiającym za przyznaniem tego prawa w razie wydania przez sąd orzeczenia o takim zakazie. Należy jednocześnie zauważyć, że wniosek R.B. z dnia 17 lipca 2007 roku, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd w zaskarżonym rozstrzygnięciu, był już drugim wnioskiem o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania w toczącym się postępowaniu wszczętym skargą na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 12 września 2006 r. Postępowanie wywołane wcześniejszym wnioskiem skarżącego zostało prawomocnie zakończone. Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2006 r. (po rozpoznaniu wniosku z dnia 12 grudnia 2006 r.) a postanowieniem z dnia 22 czerwca 2007 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenia na to postanowienie (II FZ 295/07). Podkreślenia wymaga natomiast, że o ile postanowienia wydane w przedmiocie prawa pomocy, jako niekończące postępowania w danej sprawie, nie posiadają atrybutu powagi rzeczy osądzonej, o tyle nie można twierdzić, że postanowienia te nie są wyposażone w cechę prawomocności. Stosownie bowiem do art. 168 § 1 u.p.p.s.a. orzeczenie sądu, a więc także i postanowienie staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy. Brak możliwości zaskarżenia postanowienia sądu wydanego w przedmiocie prawa pomocy będzie miał miejsce w sytuacji, kiedy albo upłynie termin do wystąpienia z zażaleniem na to postanowienie do Naczelnego Sądu Administracyjnego (w myśl art. 260 u.p.p.s.a. od postanowienia w przedmiocie prawa pomocy przysługuje zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego), albo sąd kasacyjny w wyniku rozpoznania zażalenia oddali ten środek zaskarżenia (art. 184 § 1 u.p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 tej ustawy). W każdym z tych dwóch przypadków, treść rozstrzygnięcia zawarta w postanowieniu wydanym w przedmiocie prawa pomocy wywrze skutki na toczące się postępowanie. W rozpoznawanej sprawie zatem, postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie odmawiające skarżącemu zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, w tym wpisu od skargi, z chwilą oddalenia zażalenia na to orzeczenie przez Naczelny Sąd Administracyjny, stało się prawomocne. W tej sytuacji, Sąd stosownie do art. 220 § 1 u.p.p.s.a., ponownie wezwał skarżącego w dniu 6 lipca 2007 r. do uiszczenia wpisu od skargi, wyznaczając ustawowy termin do dokonania tej czynności oraz wskazując rygor jej niewykonania. Skarżący jednak w wyznaczonym przez Sąd terminie skargi nie opłacił, występując do Sądu z kolejnym wnioskiem o udzielenie prawa pomocy. Bieg terminu do opłacenia skargi nie zostaje jednak przerwany jeżeli strona po doręczeniu jej takiego wezwania, a przed upływem siedmiodniowego terminu do zapłacenia należnych kosztów postępowania, wystąpi do sądu z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Prawomocność postanowienia w sprawie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych oznacza obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu. Od obowiązku tego nie zwalnia ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, do czego strona ma prawo w związku z art. 165 u.p.p.s.a. Bez znaczenia w tym przypadku pozostaje kwestia zmiany okoliczności wskazanych w tym piśmie, które mogą uzasadnić zmianę lub uchylenie wcześniejszego postanowienia w tym przedmiocie. Należy zatem w konsekwencji uznać, że ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu do uiszczenia wpisu wystosowanym przez sąd do strony po wydaniu prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów, nie uchyla skutków tego prawomocnego rozstrzygnięcia w stosunku do toczącego się postępowania. Ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, bez względu na zmianę jego treści oraz zakresu żądania w stosunku do wniosku pierwotnego, nie wpływa również na bieg terminu do uiszczenia wpisu wskazanego przez sąd w wezwaniu do dokonania tej czynności oraz nie chroni strony przed skutkami niezastosowania się do treści wezwania we wskazanym przez sąd terminie. Dopiero wydanie przez sąd prawomocnego postanowienia odmiennej treści w przedmiocie udzielania stronie prawa pomocy, skutkuje utratą mocy pierwszego postanowienia. Odmienne działanie sądu mogłoby doprowadzić do uniemożliwienia prowadzenia postępowania wskutek rozpoznawania kolejnych wniosków strony o przyznanie prawa pomocy, co niewątpliwie da się zauważyć również w rozpoznawanej sprawie, skutkując nieuzasadnionym wydłużeniem postępowania. W rozważaniach związanych z kwestią ponownego wniosku o zwolnienie od kosztów złożonego w terminie do uiszczenia wpisu, nie można pominąć także zasady wyrażonej w art. 220 § 1 u.p.p.s.a. stosownie do której, sąd nie podejmuje żadnej czynności w stosunku do pisma skierowanego do sądu, od którego strona nie uiściła należnej opłaty. Jeżeli zatem sąd po rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy postanowi prawomocnym orzeczeniem odmówić stronie zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów oraz ponownie wezwie do uiszczenia należnej opłaty, wystąpienie z kolejnym wnioskiem w tym przedmiocie, bez znaczenia na zmianę okoliczności zawartych w tym piśmie, nie powinno zwolnić strony od skutków niezastosowania się do tego wezwania sądu. W takiej sytuacji, jeśli mimo ponownego wezwania strona nie uiści wpisu od skargi w wyznaczonym terminie, co ma również miejsce w rozpoznawanej sprawie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w powinien rozważyć możliwość zastosowania art. 220 § 3 u.p.p.s.a. stosownie do którego, skarga, od której pomimo wezwania nie został uiszczony wpis, podlega odrzuceniu. Mając powyższe na uwadze, wobec niestwierdzenia aby Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie naruszył prawo zaskarżonym postanowieniem, należało zażalenie oddalić, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 powołanej wyżej ustawy.