II FZ 498/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : Bogusław Dauter (spr.) po rozpoznaniu w dniu 19 października 2007 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia D. A. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 21 czerwca 2007 r. sygn. akt I SA/Łd 693/06 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D. A. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia 27 lutego 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2001 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2007 r., sygn. akt I SA/Łd 693/06, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił wniosek D. A. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia 27 lutego 2006 r., Nr [...], w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2001 r. 2. Rozstrzygnięcie to zapadło w następującym stanie faktycznym: W złożonym przez D. A. urzędowym formularzu oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym, a także w dodatkowych oświadczeniach i dokumentach złożonych na wezwanie sądu (pismo podatniczki z dnia 26 czerwca 2006 r., wspólne dla spraw o sygn. akt: I SA/Łd 693/06, I SA/Łd 694/06 i I SA/Łd 695/06 - znajdujące się w aktach sprawy I SA/Łd 693/06), podatniczka wskazała, iż prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe oraz działalność gospodarczą w zakresie doradztwa podatkowego. Oświadczyła nadto, iż w pierwszych czterech miesiącach 2006 r. osiągnęła przychód w wysokości 29.714,53 zł, koszty uzyskania przychodu wyniosły 22.373,16 zł, a dochód wyniósł w tym okresie 7.341,37 zł; w roku 2004 zaś osiągnęła dochód w wysokości 44.747,78 (przychód wynosił 105.057,93 zł, koszty jego uzyskania -60.310,15 zł), w 2005 r. zaś dochód wyniósł 31 908,53 zł (przychód 97 744,85 zł przy kosztach - 65 836,32 zł). Skarżąca oświadczyła nadto, iż mieszka w budynku wybudowanym w 1963 r., stanowiącym jej współwłasność z siostrą, posadowionym na 561-metrowej działce. Powierzchnia mieszkalna zajmowana przez wnioskodawczynię wynosi 49 m2. Jest również współwłaścicielką nieruchomości o powierzchni 893 m2 oraz właścicielką zabudowanej działki o powierzchni 818 m2, wykorzystywaną wyłącznie na potrzeby działalności gospodarczej. Skarżąca wykazała również oszczędności w wysokości 3730,09 USD, które stanowią zabezpieczenie kredytu zaciągniętego na działalność gospodarczą. Posiada ponadto samochód Renault Megane Scenie z 1997 r., służący wyłącznie na potrzeby działalności gospodarczej, na którym ustanowiony jest zastaw bankowy. Do wniosku skarżąca załączyła szereg dokumentów potwierdzających opisaną w jej wniosku sytuację, w tym wyciągi z konta bankowego nr [...] w G., na którym w dniu 25 maja 2006 r. saldo końcowe wynosiło 789,42 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała na szereg postępowań sądowych i komorniczych, podjętych w celu wyegzekwowania należnych jej pieniędzy, które do tej pory nie zostały zakończone. Wskazała również na własne zobowiązania - wobec Gminy Miasta Ł. z tytułu zaległego podatku od nieruchomości w wysokości 5.878,40 zł oraz podatku od nieruchomości należnego za 2006 r. w wysokości 6.120 zł, a także wobec G. z tytułu niskooprocentowanego kredytu zaciągniętego na zainstalowanie centralnego ogrzewania w budynku przeznaczonym na działalność gospodarczą - w wysokości 15.333,84 zł. Wyjaśniła, iż kredyt ten jest częściowo refinansowany przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Skarżąca wskazała również na swoje kłopoty zdrowotne, spowodowane natłokiem spraw sądowych. Z uwagi na brak środków na kosztowne leczenie zmuszona jest korzystać z publicznej służby zdrowia. Dodała także, iż wskazane okoliczności doprowadziły do znacznego ograniczenia prowadzonej działalności. Od pięciu lat obsługuje wyłącznie stałych klientów, nowi nie są przyjmowani. Spowodowało to zmniejszenie dochodów z około 80.000 zł rocznie praktycznie do zera. 3. Postanowieniem z dnia 6 lipca 2006r. WSA w Łodzi odmówił D. A. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie z wpisu sądowego, na postanowienie to skarżąca wniosła sprzeciw. Wskazała w nim między innymi, że odmowa przyznania jej prawa pomocy jest ograniczeniem niezbywalnego prawa do sądu w sytuacji rażącego naruszenia prawa przez organy podatkowe. Dla potwierdzania zasadności wniosku odwołała się do art. 6 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 45 Konstytucji oraz powoła liczne orzeczenia sądowe. Według skarżącej, prawo do sądu w Polsce mają jedynie nieliczni, tj. ci, którzy posiadają pieniądze na wyłożenie kosztów sądowych. Małe podmioty nie stać na obsługę prawną, przez co mają utrudniony dostęp do sądu. Za nonsens skarżąca uznała sugerowane przez sąd wyzbywania się posiadanego majątku dla potrzeb uiszczenia wpisu sądowego w sytuacji popełnionych błędów przez urzędników, zwłaszcza że majątek ten stanowi współwłasność. Zauważyła, iż posiadane oszczędności w kwocie 3730,00 dolarów stanowią zabezpieczenie kredytu na działalność gospodarczą i nie może nimi dysponować. 4. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie WSA w Łodzi powołując się na treść art. 245 § 1, art. 246 § 1 oraz art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) wskazał, że podatniczka nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie. Ze złożonego oświadczenia oraz przedłożonych deklaracji wynikało, iż w okresie od stycznia do maja 2006 r. osiągnęła dochód w wysokości 8.612,12 zł, co w przeliczeniu na jeden miesiąc daje kwotę 1.722,42 zł. Także w latach poprzednich wnioskodawczyni prowadziła firmę, która przyniosła znaczne przychody (2004 r. -105.057,93 zł, dochód - 44.747,78 zł, 2005 r. - 97.744,85 zł, dochód - 31.908,53 zł). Zdaniem sądu wskazane okoliczności świadczą o jej dobrej kondycji finansowej. Skarżąca jest właścicielką i współwłaścicielką znacznego majątku nieruchomego oraz samochodu Renaut Megane Scenie rocznik 1997. Posiada też oszczędności w wysokości 3.730,09 dolarów amerykańskich oraz książeczkę oszczędnościową z kwotą 770 zł, które stanowią zabezpieczenie zaciągniętych kredytów. Posiada nadto wierzytelności u swoich klientów. Okoliczności te świadczą, iż skarżąca, pomimo podnoszonych w sprzeciwie trudności związanych z realiami prowadzonej działalności gospodarczej oraz ciążących na niej licznych zobowiązaniach, prowadzi dość intensywną działalność gospodarczą. Ponadto w załączonym do sprzeciwu zestawieniu przychodu i wydatku za okres 1 styczeń - 30 kwiecień 2006r. wskazała przychód w wysokości 29.714,53 oraz wydatki w wysokości 7.708,38. Porównanie tych wydatków z wynikającym z deklaracji dochodami w wysokości 7.341,37 dowodzi, iż skarżąca ponosi wydatki w wysokości wyższej niż wykazany dochód. Okoliczność ta wskazuje na posiadanie przez skarżącą wolnych środków pieniężnych nie mających pokrycia w dochodzi za ten okres. Nie bez znaczenia dla oceny wniosku skarżącej była treść oświadczenia zawarta w załączniku do sprzeciwu i samego sprzeciwu, iż cały dochód osiągany z prowadzonej w 2006 r. i w latach poprzednich przeznaczany był na budowę nowobudowanego budynku. Zapewnienie środków na poczet tej inwestycji nie mógł stanowić okoliczności przesądzającej o niemożności poniesienia wpisu sądowego w kwocie 100 zł. 5. Na powyższe postanowienie skarżąca wniosła zażalenie, w którym zarzuciła naruszenie: - art. 246 § 1 w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a., - przepisów konstytucji oraz art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka - art. 255 p.p.s.a. poprzez jego pominięcie w sprawie o przyznanie prawa pomocy, - art. 183 § 2 pkt. 5 p.p.s.a. poprzez bardzo późne rozpoznanie wniosku skarżącej o zwolnienie z kosztów sądowych, co w konsekwencji doprowadziło do nieważności postępowania wobec pozbawienia skarżącej obrony jej praw. W związku z tak postawionymi zarzutami wniesiono o uchylenie postanowienia w całości i zwolnienie jej z kosztów sądowych przez sądy obu instancji. W uzasadnieniu podatniczka podniosła między innymi, że przy rozpoznawaniu jej wniosku o częściowe zwolnienie z kosztów sądowych po upływie półtora roku od jego wniesienia doszło do nieważności postępowania w związku z naruszeniem przez sąd 1 instancji art. 183§ 2 p.p.s.a. z powodu pozbawienia skarżącej możności obrony jej praw. Wniosek dotyczący zwolnienia z kosztów sądowych winien być rozpoznany przez sąd bez żadnej zwłoki, przed podjęciem jakichkolwiek innych czynności procesowych. Zdaniem skarżącej przeszkodą do rozpoznania jej wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych nie mógł stanowić wniosek skarżącej o wyłączeniu Sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z rozpoznawania skargi na decyzję Izby Skarbowej w Łodzi, gdyż postępowanie w przedmiocie zwolnienia z kosztów sądowych jest postępowaniem odrębnym od postępowania dotyczącego istoty sprawy, zwłaszcza, że prawo pomocy stanowić ma zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu ( art. 45 Konstytucji RP) umożliwiającej realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na podnoszenie niezbędnych kosztów sądowych niestosując przy tym innych kryteriów do przedsiębiorców posługując się jedynie pojęciem osoby. Rozpoznanie wniosku w oparciu o dane pochodzące z okresu ponad półtora roku i wyrażenie stwierdzenia o jej dobrej sytuacji materialnej oraz "dobrej kondycji finansowej" nie korensponduje z treścią art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a., gdyż okoliczności faktyczne w ciągu tego okresu się zdezaktualizowały. Sąd nie dokonał nawet w oparciu o już nieaktualny materiał dowodowy wszechstronnej i rzetelnej oceny wskazanych we wniosku i załączonych dokumentów, okoliczności z uwzględnieniem zasad logicznego rozumowania, dostępnej wiedzy. Błędnej jest stanowisko sądu pierwszej instancji że skoro skarżąca oświadcza, że posiada składniki majątku (samochód, dom, nieruchomości, oszczędności) to tym samym automatycznie posiada ona środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Zarzuciła, że sąd ograniczył się do wymienienia majątki skarżącej bez uwzględnienia pozostałych okoliczności sprawy zwłaszcza osobistej sytuacji skarżącej na skutek eksmisji jej biura wbrew prawu i podjętej wskutek tej działalności budowy budynku do celów prowadzenia działalności gospodarczej oraz bez uwzględnienia czy nieruchomości wyszczególnione przez sąd przynoszą dochód, oraz czy mogą być przedmiotem odpłatnego zbycia zwłaszcza w sytuacji współwłasności z siostrą skarżącej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 6. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia art. 183 § 2 pkt. 5 p.p.s.a., jako najdalej idącego. Jak wynika z treści tego przepisu nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że naruszenie tego przepisu może nastąpić, jeżeli zaistniałe uchybienie procesowe sądu godzić będzie bezpośrednio w istotę procesu i stawiać pod znakiem zapytania spełnienie jego celu w konkretnym przypadku. Przyjąć zatem wypada dopuszczalność jego stwierdzenia, jedynie w razie kardynalnych uchybień dotyczących udziału strony w postępowaniu sądowym (np. wydania wyroku bez zawiadomienia strony o rozprawie go poprzedzającej), a nie jakichkolwiek usterek, czy utrudnień w tym zakresie (por. wyroki NSA: z dnia 21 lutego 2006 r., sygn. akt II GSK 378/05, niepubl., z dnia 25 stycznia 2006 r., sygn. akt II GSK 346/05, niepubl.). Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego jest zgodne także co do tego, że pozbawienie strony możliwości obrony swych praw należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy i nie należy go wiązać wyłącznie z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału w sprawie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w przedmiotowej sprawie nie nastąpiła w sprawie nieważność postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony swych praw a tym samym nie nastąpiło naruszenie art. 183 § 2 pkt. 5 p.p.s.a. Należy bowiem zauważyć, że wbrew wywodom zażalenia wniosek był rozpatrywany zgodnie z przepisami ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skarżąca była wzywana o nadesłanie dokumentów mających wskazywać na jej sytuację majątkową - uzyskała zatem prawo do wskazania swojego stanu majątkowego, nie zależnie od tego przedstawionego we wniosku. Wykorzystanie przez skarżącą środków procesowych (zażalenie, sprzeciw), wypowiedzenie się co do stanu majątkowego oraz składane pisma procesowe były każdorazowo brane pod uwagę przez sąd rozpoznający sprawę, co wskazuje, iż skarżąca nie została pozbawiona obrony swych i dlatego też zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie nie doszło do uchybień procesowych godzących bezpośrednio w istotę procesu. Przechodząc jednak do istoty obecnego postępowania wpadkowego tj. wniosku o przyznanie prawa pomocy, należy zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazać, że zażalenie w tym zakresie nie zasługuje na uwzględnienie. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego w okresie od stycznia do maja 2006 r. skarżąca osiągnęła dochód w wysokości 8.612,12 zł, co w przeliczeniu na jeden miesiąc daje kwotę 1.722,42 zł. Także w latach poprzednich wnioskodawczyni prowadziła firmę, która przyniosła znaczne przychody (2004 r. -105.057,93 zł, dochód - 44.747,78 zł, 2005 r. - 97.744,85 zł, dochód - 31.908,53 zł). Zdaniem sądu wskazane okoliczności świadczą o jej dobrej kondycji finansowej. Skarżąca jest właścicielką i współwłaścicielką znacznego majątku nieruchomego oraz samochodu Renaut Megane Scenie rocznik 1997. Posiada też oszczędności w wysokości 3.730,09 dolarów amerykańskich oraz książeczkę oszczędnościową z kwotą 770 zł, które stanowią zabezpieczenie zaciągniętych kredytów. Posiada wierzytelności u swoich klientów. Ponadto z zestawienia przychodów i wydatków za okres 1 styczeń - 30 kwiecień 2006 r. wynika, że podatniczka osiągnęła przychód w wysokości 29.714,53 oraz wydatki w wysokości 7.708,38. Porównanie tych wydatków z wynikającym z deklaracji dochodami w wysokości 7.341,37 dowodzi, iż skarżąca ponosi wydatki w wysokości wyższej niż wykazany dochód. W związku z tym należy wskazać, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy osobie fizycznej przysługuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest on w stanie pokryć kosztów zastępstwa procesowego we własnym zakresie. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Mając zatem na uwadze przedstawiony wcześniej stan majątku skarżącej, posiadane nieruchomości, samochód, oszczędności oraz uzyskiwane dochody z prowadzonej działalności gospodarczej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że podatniczka nie wykazał, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie częściowych kosztów postępowania, które w chwili obecnej wynoszą 100 zł tytułem wpisu od skargi. Zwolnienie od opłat sądowych oznacza bowiem prowadzenie postępowania sądowego na koszt Skarbu Państwa, a zatem może dotyczyć tylko wyjątkowych sytuacji. Zaznaczyć należy, że podatnik, który wniósł uzasadnioną skargę, uzyskuje w przypadku jej uwzględnienia zwrot uiszczonego wpisu od organu, który wydał zaskarżony akt na podstawie art. 200 p.p.s.a. Ponadto w razie Odnosząc się na sam koniec do zarzutu naruszenia art. 255 p.p.s.a. poprzez jego pominięcie w sprawie o przyznanie prawa pomocy, należy zauważyć, że skarżąca była wzywana pismem z dnia 29 maja 2006 r., na podstawie art. 255 p.p.s.a. do złożenia zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego o wysokości dochodu uzyskanego w latach 2004 i 2005 oraz złożenia wyciągów i wykazów z posiadanych kont i lokat bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy, w tym konta prowadzonego na potrzeby działalności gospodarczej. Skarżąca pismem z dnia 26 czerwca 2006 r. odpowiedziała na wezwanie sądu wyjaśniając żądane kwestie. Zatem w przedmiotowej sprawie sąd pierwszej instancji zastosowała art. 255 p.p.s.a. - co czyni zarzut zażalenie bezzasadnym. Z przytoczonych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.