II GZ 112/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Sulimierski po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia B. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 20 marca 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 914/07 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi B. W. na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] listopada 2006 r., nr [...] w przedmiocie uznania zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 20 marca 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 914/07 odmówił B. W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata, w sprawie ze skargi na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] listopada 2006 r., nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podkreślił, że przyznanie prawa pomocy ze środków publicznych jest instytucją wyjątkową i następuje tylko w przypadkach określonych w ustawie procesowej, po spełnieniu przez stronę określonych przesłanek. Ponieważ przesłanki takie odnosi się do stanu majątkowego osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, ciężar dowodu zaistnienia sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy spoczywa właśnie na tej osobie. Wojewódzki Sąd Administracyjny podniósł, że analiza okoliczności podanych przez wnioskodawcę uzasadnia stwierdzenie, iż nie zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem przedmiotowego wniosku. Z oświadczenia B. W. złożonego w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika bowiem, iż posiada on znaczne oszczędności w kwocie 6.407,69 zł, uzyskuje stały miesięczny dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 2000 zł oraz jest współwłaścicielem działki rolnej o powierzchni 600 m2. Sąd I instancji wskazał również, iż z oświadczenia skarżącego wynika, że jego największe zobowiązanie majątkowe, tj. świadczenie alimentacyjne uszczupla znacznie jedynie jego bieżące dochody. Zatem, w ocenie Sądu, uznać należy, że oszczędności znajdujące się w dyspozycji wnioskodawcy nie są w żadnym stopniu pożytkowane na niezbędne wydatki bieżące. Dlatego też przeznaczenie nawet całości zgromadzonych środków finansowych na koszty postępowania sądowego nie spowodowałoby uszczerbku w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Za błędne uznał Sąd stanowisko skarżącego, z którego wynika, iż utożsamia on ustawowe pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego" z powołanym przez siebie pojęciem "uszczerbku na majątku". W zażaleniu na powyższe postanowienie B. W. wniósł o jego uchylenie oraz o uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W uzasadnieniu zażalenia B. W. stwierdził, że w dostateczny sposób wykazał, iż poniesienie kosztów zastępstwa procesowego poprzez ustanowienie adwokata nastąpi z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niego i rodziny. Sąd I instancji nie doszukał się zaś istoty uszczerbku, czyli utraty przez niego części majątku, lecz skoncentrował się na analizie czy skarżący posiada środki na wynagrodzenie dla profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem wnioskodawcy, nieuzasadniona jest również ocena wysokości jego oszczędności oraz określenie ich jako znacznych. Brak jest bowiem przepisów, które pozwalałyby na precyzowanie stopnia "znaczności" wysokości oszczędności. W ocenie skarżącego środki pieniężne zgromadzone na poziomie 6400 zł trudno określić jako znaczne i można je uznać co najwyżej za wystarczające na zabezpieczenie mogących powstać dodatkowych obciążeń finansowych (np. zakup leków, ubrań). Skarżący nie zgodził się ponadto z twierdzeniem Sądu I instancji, że posiadane przez niego środki finansowe nie są w żadnym stopniu pożytkowane na niezbędne wydatki. W jego ocenie, pogląd ten nie zawiera żadnego uzasadnienia, gdyż Sąd nie ma możliwości zbadania w jaki sposób wydatkowane są posiadane przez niego środki. Nie zgodził się on także ze stanowiskiem, iż przeznaczenie nawet całości oszczędności na koszty postępowania sądowego nie spowodowałoby uszczerbku utrzymania koniecznego jego i jego rodziny. Konkludując B. W. podkreślił, że koszty pomocy prawnej mogą nawet kilkakrotnie przewyższyć kwotę objętą sporem w postępowaniu, wskutek czego niezrozumiała jest teza, iż skarżący mógłby wydatkować kwotę nawet 6400 zł w celu dochodzenia kwoty 100 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej p.p.s.a., następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Do osób tych zaliczyć można np. bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Z przepisu tego wynika, że odnosi się on do osób nieposiadających jakichkolwiek dochodów, osób o wyjątkowo niskich dochodach, bądź znajdujących się w szczególnie ciężkiej sytuacji. Co do zasady nie ma on więc zastosowania w stosunku do osób osiągających dochody z własnej pracy i posiadających jakikolwiek majątek, nawet jeśli koszty w toczącym się postępowaniu stanowiłyby poważną kwotę w miesięcznym budżecie rodziny. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy, jak słusznie zauważył już Sąd I instancji, spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, uniemożliwiającej jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, żalący nie wykazał że znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej, uniemożliwiającej poniesienie kosztów postępowania sądowego w postaci opłacenia profesjonalnego pełnomocnika. Mając na uwadze oświadczenia złożone we wniosku o przyznanie prawa pomocy, należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, wyrażonym w zażalonym postanowieniu. Mianowicie, fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu oraz posiadanie zaoszczędzonych środków pieniężnych w kwocie około 6400 zł przesądza o tym, iż ustanowienie adwokata w celu sporządzenia w imieniu skarżącego skargi kasacyjnej w sprawie, nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. Przyznanie prawa pomocy powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. A zatem strona, która dysponuje wolnym od obciążeń majątkiem oraz stałym comiesięcznym dochodem, powinna pokryć wydatki związane ze swym udziałem w postępowaniu sądowym bez pomocy państwa. Posiadanie przez skarżącego majątku w ustalonym zakresie wyłącza możliwość przyznania żądanego prawa pomocy we wnioskowanej części. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji zasadnie zwrócił w zaskarżonym postanowieniu uwagę na to, iż należy dokonać wyraźnego rozgraniczenia pojęć: "uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Z przedstawionych przez B. W. argumentów zdaje się bowiem wynikać, iż utożsamia on oba te pojęcia i w sposób błędny interpretuje przesłanki, z powodu których – zgodnie z ustawą Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – następuje przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie. Do tych wydatków można również zaliczyć wydatki na kształcenie, jednakże tylko w takim zakresie, w jakim od ich poniesienia zależy możliwość kontynuowania nauki (por. postanowienie NSA z dnia 20 czerwca 2006 r., sygn. akt I OZ 805/06, niepubl.). Należy zatem stwierdzić, iż w przedstawionych powyżej okolicznościach sprawy, ustanowienie przez skarżącego profesjonalnego pełnomocnika w celu reprezentowania jego interesów w postępowaniu sądowym, nie spowoduje uszczerbku w jego utrzymaniu koniecznym, choć może uszczuplić zgromadzone oszczędności. Słusznie więc stwierdził Sąd I instancji, że skarżący nie wykazał w sposób przekonujący, iż jego sytuacja majątkowa nie pozwala mu na poniesienie kosztów związanych z ustanowieniem adwokata. W tym stanie sprawy negatywnie należy ocenić próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego skarżącego na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (zob. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04, niepubl. oraz postanowienie NSA z dnia 20 października 2004 r., FZ 454/04, niepubl.). Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.