II SA/Kr 236/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Halina Jakubiec (spr.) Sędziowie NSA Piotr Lechowski NSA Grażyna Danielec Protokolant Monika Pilch po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2007r. sprawy ze skargi A.T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [....] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. II SA/Kr 236/07 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] r. znak [...] Prezydent Miasta [...] odmówił A. T. przyznania zaliczki alimentacyjnej na uprawnionych: A., J. i S. T. W uzasadnieniu decyzji organ powołując się na przepis art. 2 pkt 5 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. Nr 86 póz. 732 z późn.zm.) stwierdził, że zaliczka alimentacyjna przysługuje osobie uprawnionej do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna (oznacza to egzekucję w wyniku której nie wyegzekwowano należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych za okres trzech ostatnich miesięcy), jeżeli: — osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko - to jest pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę, wdowca; chyba, że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem — osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę pozostającą w związku małżeńskim z osobą, która przebywa w zakładzie karnym powyżej 3 miesięcy albo jest całkowicie ubezwłasnowolniona — jest osobą uczącą się (oznacza to osobę pełnoletnią ucząca się, nie pozostającą na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub zasądzeniem na jej rzecz alimentów, jeżeli wyrok sądu orzekający alimenty został wydany przed osiągnięciem pełnoletniości przez osobę ucząca się). Tymczasem A. T. wychowująca uprawnionych A., J. i S. T. nie może w świetle wyżej powołanego przepisu być uznaną za osobę samotnie wychowującą dziecko, gdyż pozostaje w związku małżeńskim z M. T. Na podstawie złożonego do sądu pozwu o rozwód decyzją Prezydenta Miasta [...] z dnia 2005 r. ([...]) przyznana została w oparciu o przepis art. 29 ust. 1 ustawy w/w zaliczka alimentacyjna na okres jednego roku. Przepis ten przewiduje, że osoba uprawniona do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, wychowywana przez osobę pozostająca w związku małżeńskim nabywa prawo do zaliczki, przez okres jednego roku, jeżeli osoba pozostająca w związku małżeńskim złożyła do, sądu pozew o rozwód lub separację i spełnione zostały pozostałe warunki określone w ustawie. II SA/Kr 236/07 Z uwagi na to, że upłynął okres jednego roku wypłacania zaliczki alimentacyjnej przyznanej w oparciu o powyższy przepis, aktualnie nie można było uznać A. T. za osobę samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. W odwołaniu od powyższej decyzji A. T. domagała się przyznania zaliczki alimentacyjnej, gdyż jej mąż przebywa w Areszcie Śledczym w [...] od [...] 2003 r., skutkiem czego nie było możliwe uzyskanie rozwodu w okresie 12 miesięcy. Do odwołania załączone zostało zaświadczenie Dyrektora Aresztu Śledczego w [...] z dnia [...] r., o tym, że M. T. przebywa w tym areszcie od dnia [...] 2005 nadal. Rozpatrując odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] podtrzymało stanowisko organu pierwszej instancji i decyzją z dnia [...] r. [...] utrzymało orzeczenie Prezydenta Miasta [...] w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy stwierdził, że przepisy ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (wymieniony na wstępie), określają zasady postępowania wobec osób zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, jeżeli egzekucja prowadzona przez komornika sądowego jest bezskuteczna (art. 1 pkt 1 ustawy). W przepisie art. 2 pkt 1 ustawa definiuje pojęcie "bezskuteczności egzekucji", oznaczające egzekucję w wyniku której nie wyegzekwowano należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych za okres trzech ostatnich miesięcy. Za osobę uprawnioną uznano ustawą m.in. osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, jeżeli osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę pozostającą w związku małżeńskim z osobą, która przebywa w zakładzie karnym powyżej 3 miesięcy albo jest całkowicie ubezwłasnowolniona. Natomiast materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie dokumentuje, że Odwołująca istotnie pobierała zaliczkę alimentacyjną przez okres jednego roku tj. od dnia [...] .2005 do [...].2006 na troje dzieci. W dniu [...].2002 r. złożyła pozew do sądu o rozwód i aktualnie sprawa jest w toku, a termin rozprawy (kolejny) wyznaczony został na dzień [...].2006 r, W tych okolicznościach Odwołująca nabyła prawo do zaliczki w poprzednim okresie zasiłkowym na mocy art. 29 ust. 1 ustawy w/w II SA/Kr 236/07 Przepis ten ściśle określa ramy czasowe uprawnienia, po upływie których dalsze pobieranie świadczenia w oparciu o ten przepis nie jest możliwe. Odwołująca wyczerpała ustalony w ustawie okres czasu pobierania świadczenia alimentacyjnego, pomimo pozostawania w związku małżeńskim, od [...].2005 do [...] 2006 r. Natomiast okoliczność, że mąż Odwołującej się przebywa w Areszcie Śledczym w [...] od [...] r. i pozostaje tam nadal nie może stanowić podstawy do ustalenia prawa do zaliczki alimentacyjnej, gdyż w przepisie art. 2 pkt 5 lit b ustawodawca mówi wyraźnie o zakładzie karnym. Definiując pojęcie osoby uprawnionej, przepis ten stanowi m.in., że chodzi tu o osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, wychowywaną przez osobę pozostająca w związku małżeńskim z osobą przebywającą w zakładzie karnym powyżej 3 miesięcy. Literalna wykładnia cytowanego przepisu wskazuje jednoznacznie, że zakresem tak zdefiniowanego pojęcia objęte zostały zakłady karne, a więc miejsca, gdzie odbywa się karę pozbawienia wolności (art. 69 KKW). Areszty śledcze są miejscem wykonywania tymczasowego aresztowania (art. 208 § 2 KKW). Pojęcie zakładu karnego i aresztu śledczego nie są więc tożsame. Wykładnia rozszerzająca nie jest w tym wypadku możliwa, a w konsekwencji pozostawanie przez męża Odwołującej się w areszcie śledczym czyni bezskutecznymi jej starania o ustalenie zaliczki alimentacyjnej. Powyższa decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] stała się przedmiotem skargi wniesionej przez A. T. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której skarżąca domagała się przyznania jej zaliczki alimentacyjnej. Zarzuciła nieprawidłową interpretację przepisu art. 2 pkt 5 lit b ustawy w/w albowiem areszt śledczy, gdzie przebywają osoby aresztowane tymczasowo przed ich osądzeniem i ewentualnym skazaniem, jest częścią zakładu karnego. Przebywanie w areszcie śledczym wynika też stąd, że zobowiązany do świadczenia alimentacyjnego M. T., odnośnie części spraw i związanych z nimi zarzutów został już osądzony i zapadły w tych sprawach prawomocne wyroki pozbawienia wolności, ale toczą się jeszcze kolejne sprawy. Niedopuszczalne jest zdaniem skarżącej stawianie jej i jej dzieci w gorszej sytuacji tylko dlatego, że postępowanie przygotowawcze w sprawach pozostałych przeciąga się, skutkiem czego jej mąż nie został jeszcze skierowany do wykonania kary pozbawienia wolności. II SA/Kr 236/07. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu. Zdaniem Kolegium powołany przepis art. 2 pkt 5 lit b należy interpretować ściśle, zgodnie z regułami wykładni literalnej. W ocenie Kolegium, gdyby celem ustawodawcy było dążenie do szerokiego rozumienia przepisu wyraziłby to poprzez odpowiednie sformułowanie przepisu sensu largo np. "przebywanie w miejscu pozbawienia wolności". Rozpatrując skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Istotę sporu w niniejszej sprawie stanowi kwestia ustalenia innego zakresu zastosowania przepisu art. 2 pkt 5 lit b (w/w) niż to wynika z jego wykładni literalnej. Niewątpliwie trafnym pozostaje pogląd organu odwoławczego iż zakład karny nie jest tożsamy z aresztem śledczym i kwestia ta, jak podkreślono w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji została uregulowana przepisami ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90 póz. 557 ze zm.), w przepisach art. 69 KKW, 208 § 2 KKW. Także odrębne są regulacje prawa dotyczące zakładów karnych (rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 w sprawie regulaminu organizacyjnego - porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności Dz.U. Nr 152 póz. 1493) i aresztu tymczasowego (rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 w sprawie regulaminu organizacyjno -porządkowego wykonywania tymczasowego aresztowania Dz.U. Nr 152 póz. 1494). Porównanie tych odrębnych regulacji wskazuje na to, że celem prawodawcy było zabezpieczenie prawidłowego przebiegu postępowania przygotowawczego poprzez restrykcyjne, uregulowanie kontaktów z osobą tymczasowo aresztowaną. Zgodnie z art. 207 KKW wykonywanie tymczasowego aresztowania służy realizacji celów, dla których ten środek zastosowano, a w szczególności zabezpieczeniu prawidłowego toku postępowania karnego. Z drugiej jednak strony ustawodawca przewidział szereg wspólnych uregulowań stanowiąc w art. 209 KKW, że do wykonywania tymczasowego aresztowania stosuje się odpowiednio przepisy odnoszące się do wykonywania kary pozbawienia wolności, ze zmianami wynikającymi z przepisów niniejszego rozdziału (tj. rozdziału XV KKW). II SA/Kr 236/07 Zauważyć należy, że zgodnie z art. 208 § 3 areszty śledcze mogą być tworzone jako wyodrębnione oddziały zakładów karnych. Z kolei przepis art. 223 a KKW daje tymczasowo aresztowanemu w innych sprawach, wobec którego wykonywana jest kara pozbawienia wolności w innej sprawie, możliwość korzystania z niektórych uprawnień przewidzianych dla skazanych. Wynika stąd, że pomimo zasadniczej odrębności pomiędzy terminem "zakład karny" a "areszt śledczy", istnieje szereg wspólnych uregulowań, i nie są wykluczone sytuacje, w których niektóre uprawnienia przebywających w zakładzie karnym przysługują też osobom przebywającym w areszcie śledczym, o ile nie kolidują one z koniecznością zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego, gdyż temu służy przebywanie w areszcie śledczym. Nie można natomiast przypisać żadnej ratio legis poglądowi, iż celem ustawodawcy było pozbawienie uprawnień do zaliczki alimentacyjnej osób, które są wychowywane przez jedno z rodziców podczas gdy drugie przebywa ponad 3 miesiące w areszcie śledczym, zwłaszcza, że o ile zgodnie z art. 121 KKW, skazanemu zapewnia się w miarę możliwości świadczenie pracy, to taka możliwość dla osób tymczasowo aresztowanych nie jest przewidziana, co z góry wyklucza możliwość wywiązania się z obowiązków alimentacyjnych. Celem ustawodawcy, który jednoznacznie wynika z treści ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej (w/w) jest zabezpieczenie minimum środków utrzymania koniecznego dla osoby uprawnionej do alimentów pozostającej na utrzymaniu osoby samotnie wychowującej dziecko, w sytuacji gdy osoba zobowiązana do alimentowania, nie wywiązuje się z obowiązku alimentacyjnego. Nie można zatem przypisać ustawodawcy woli różnicowania sytuacji osób tymczasowo aresztowanych i skazanych gdyż temu służą inne, wyżej wskazane akty prawne. W ustawie o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej ustawodawca nie zróżnicował sytuacji osób tymczasowo aresztowanych od sytuacji prawnej skazanych, tak jak w kodeksie karnym wykonawczym, stanowiąc szczególne regulacje dla osób tymczasowo aresztowanych, a w pozostałym zakresie przewidując wspólne uprawnienia (art. 209 KKW). Należało zatem uznać, że użył pojęcia "zakładu karnego" w znaczeniu szerokim, nie przewidując dla celów ustalenia zaliczki alimentacyjnej zasad szczególnych w przypadku przebywania przez osobę zobowiązaną do alimentów w areszcie śledczym. II SA/Kr 236/07 Dla przykładu: w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 64 póz. 593 ze zm.), zostały przewidziane odrębne uregulowania w art. 13, zgodnie z którym osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej, a osobie tymczasowo aresztowanej, prawo do świadczeń jedynie zalicza się, nie udziela się ich za ten okres. Skoro omawiany przepis art. 2 pkt 5 lit b ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej nie różnicuje pojęcia osoby skazanej i tymczasowo aresztowanej, a jedynie posługuje się określeniem "przebywania w zakładzie karnym", to nie można temu określeniu przypisać takiego znaczenia, które doprowadziłoby do ustalenia zakresu zastosowania tego przepisu w sposób sprzeczny z zasadniczymi celami tej ustawy, tj. wykluczenie przyznania zaliczki alimentacyjnej osobie uprawnionej, tylko dlatego że dłużnik alimentacyjny (w tym przypadku rodzic) przebywa przez okres powyżej 3 miesięcy w areszcie śledczym i nie został jeszcze prawomocnie osądzony co do wszystkich postawionych mu zarzutów. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał że organy dokonały niewłaściwej, zbyt wąskiej interpretacji w/w przepisu kierując się przy tym wyłącznie literalnym znaczeniem użytego przez ustawodawcę sformułowania, a zatracając przy tym cel i sens któremu służy instytucja prawna jaką jest zaliczka alimentacyjna. Niewłaściwe ustalenie zakresu pojęcia osoby samotnie wychowującej dziecko - w rozumieniu art. 2 pkt 5 lit b ustawy w/w, stanowi uchybienie temu przepisowi co odpowiada dyspozycji art. 145 § 1 pkt 1 lit d ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 póz. 1270 ze zm.) -ppsa. Z tego względu i na mocy wyżej powołanego przepisu i art. 135 ppsa uchylono zaskarżoną decyzję jak i decyzję organu pierwszej instancji.