I OSK 378/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Janina Antosiewicz Sędziowie Irena Kamińska (spr.) NSA Jerzy Solarski Protokolant Barbara Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 9 października 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. R. - przedstawicielki ustawowej małoletnich dzieci K. i F. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 grudnia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 815/07 w sprawie ze skargi A. R.- przedstawicielki ustawowej małoletnich dzieci K. i F. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 grudnia 2007 r., oddalił skargę A. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczeń w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku przedstawiono następujący stan faktyczny sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...], po rozpatrzeniu wniosku A. R. z dnia [...], powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym ojcu Z. R. dla jej małoletnich dzieci K. i F. R.. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes ZUS wyjaśnił ponadto, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W rozpoznawanej sprawie, ojciec dzieci, zmarły w wieku [...] lat, posiadał wprawdzie udowodniony okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący prawie 26 lat, jednak w 10-leciu poprzedzającym datę powstania całkowitej niezdolności do pracy w czerwcu 2005 r., zamiast wymaganych 5 lat, udowodniono tylko 2 lata, 6 miesięcy i 13 dni. Zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Ocenie podlegała także sytuacja materialna, która nie jest jednak jedynym kryterium przesądzającym o możliwości przyznania tego rodzaju świadczenia. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy A. R. podniosła, że decyzja jest dla jej dzieci krzywdząca i pozbawia je źródła dochodu. Podkreśliła również, że zmarły w okresach, kiedy nie pracował, był zarejestrowany jako osoba bezrobotna i poszukująca pracy. Wskazała także, że dzieci powinny otrzymać świadczenie po ojcu, który pracował, i który ze świadczeń ubezpieczeniowych już nie będzie mógł skorzystać. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. R. zarzuciła organowi naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), poprzez nienależyte zbadanie okoliczności faktycznych sprawy. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zaprezentowaną w kwestionowanych decyzjach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 grudnia 2007 r. wyjaśnił, że na tle całej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, regulacja z art. 83 ust. 1 tej ustawy jest regulacją szczególną - pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy) a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ustawa zaś pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać je w drodze wyjątku..." co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza jednak, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają bowiem cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Pierwsza przesłanka wiąże się z byciem ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po czwarte, osoba występująca o tego rodzaju świadczenie nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza taką możliwość. Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Oznacza to, że nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Ponadto, całkowita niezdolność do pracy musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy). Zatem koniecznym jest legitymowanie się 5-letnim stażem ubezpieczeniowym w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2 ustawy) i jest to zasada, gdy chodzi o osoby, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Niezdolność ta ma powstać w czasie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu opłacania składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. O ile 18-miesięczny okres nie jest wymagany, gdy ubezpieczony posiada 25-letni staż ubezpieczeniowy, o tyle 5-letni okres ubezpieczenia w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy jest warunkiem koniecznym. Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 83 ust. 1. Przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe jest jednak tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności, a osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć pracy (lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym) ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. W rozpoznawanej sprawie, jak wywodził Sąd, bezspornym jest, że K. R. i F. R. są dziećmi zmarłego Z. R., który podlegał ubezpieczeniu społecznemu. Są więc pozostałymi po nim członkami jego rodziny i ze względu na wiek nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, nie mają również niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na trudną sytuację materialną ich matki, pod której opieką pozostają. Z.R. na przestrzeni [...] lat życia udokumentował łączny okres ubezpieczenia wynoszący prawie 26 lat, jednakże w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy posiada jedynie 2 lata, 6 miesięcy i 13 dni okresu popartego opłacaniem składki na ubezpieczenie społeczne, zamiast wymaganych 5 lat. W okresie 36-letniej aktywności zawodowej (okres od [...] r. do [...]r.) zmarły posiada przerwy w odprowadzaniu składki na ubezpieczenie społeczne (w latach [...]-[...],[...]-[...] i [...]-[...]), które wpłynęły na odmowę przyznania świadczenia w zwykłym trybie. Zwłaszcza ostatnia przerwa przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, trwająca ponad 3 lata, stanowiła decydujący powód odmowy. Z. R. na skutek tej przerwy nie wypracował wymaganych 5 lat w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem właśnie szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie zostały wykazane. Za okoliczność szczególną bowiem uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przyjmuje, że samo powoływanie się na fakt bycia osobą bezrobotną nie może być oceniane na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Fakt ten nie odzwierciedla bowiem rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli. Gdyby bowiem przyjąć za prawidłowe odmienne stanowisko, należałoby przyznawać świadczenia wszystkim powołującym się na fakt bezrobocia. Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że strona zobowiązana jest wskazać organowi dowody przemawiające za uznaniem ich jako szczególnych okoliczności i świadczących o obiektywnych trudnościach w podjęciu pracy. Organ nie może bowiem "po omacku" szukać dowodów w sprawie. Do Prezesa ZUS należy jedynie zweryfikowanie przedstawionych dowodów i ich ocena. Skarżąca takich dowodów nie przedstawiła, a co więcej, w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej oznajmiła organowi, że nie jest w stanie wypowiedzieć się na temat przerw w zatrudnieniu męża. Nie można zatem zarzucić organowi, że naruszył w tym względzie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Wykonywanie prac dorywczych nie może być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podejmowanie pracy bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki. Pogarszający się, czy też zły stan zdrowia zmarłego w okresie przerw w ubezpieczeniu nie został poparty jakąkolwiek dokumentacją medyczną, by mógł być uznany za szczególną okoliczność. Jedynie konkretne dowody podjęcia leczenia w tamtych okresach, świadczące o istniejących dolegliwościach, mogłyby wskazywać na obiektywne trudności uzasadniające powstałe przerwy. Skarżąca nie przedstawiła w tym zakresie żadnych dowodów. Dlatego też zarzuty podniesione w skardze Sąd pierwszej instancji uznał za nieuzasadnione. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dostrzegł, mając na względzie wszelkie aspekty sprawy, przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego. Sąd z pełnym zrozumieniem odniósł się do sytuacji skarżącej, ale podkreślił, że sama trudna sytuacja materialna strony nie wystarcza do przyznania jej świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest bowiem, jak argumentował Sąd, świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Osoby w trudnej sytuacji materialnej, które nie legitymują się dostatecznie długim okresem zatrudnienia połączonym z opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, mają możliwość ubiegania się o inny rodzaj świadczeń, w szczególności przewidzianych w ustawie z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 1998 r. Nr 64, poz. 414 ze zm.). Dodatkowo Sąd zauważył, że dzieciom skarżącej przysługuje renta rodzinna w trybie zwykłym z uwagi na prawie 26-letni staż ubezpieczeniowy ich zmarłego ojca. Niemniej jednak uchwała Sądu Najwyższego, która się tym problemem prawnym zajęła jest uchwałą wiążącą orzekające w tych sprawach sądy okręgowe - sądy pracy i ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] odmawiającej przyznania renty rodzinnej, należało wnieść odwołanie do Sądu Okręgowego w C., czego jednak - jak wynika ze sprawy - A. R. nie uczyniła. Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosła skarżąca. W oparciu o art. 174 ust. 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, strona skarżąca jako podstawę skargi kasacyjnej wskazała błędną wykładnię art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 29, poz. 353 ze zm.). Wykładnia przyjęta przez Sąd pierwszej instancji pominęła okoliczność, iż świadczenie, którego domaga się skarżąca miało być przyznane na rzecz pozostałych po ubezpieczonym małoletnich członków rodziny, co winno znaleźć odzwierciedlenie przy ocenie spełnienia pozostałych przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zdaniem pełnomocnika skarżącej, Sąd powinien był zwrócić uwagę, że A. R. domaga się świadczenia na rzecz swoich małoletnich dzieci, które w świetle tego przepisu są pozostałymi po zmarłym ubezpieczonym członkami rodziny. To one mają, w skutek szczególnych okoliczności, za które nie ponoszą odpowiedzialności, nie spełniać warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Skoro możliwe jest uwzględnienie wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, jeżeli do "wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres", a zatem dopuszczając dość uznaniową ocenę sytuacji faktycznej ubezpieczonego, to również Sąd winien był przyjąć taką wykładnię wskazywanego przepisu, która uwzględni całokształt sytuacji faktycznej małoletnich K. i F. R., szczególnie biorąc pod uwagę okres długiego, łącznego ubezpieczenia zmarłego Z. R. Innymi słowy niezrozumiałym jest dla strony skarżącej wymóg wykazania obecnie, że w okresie pozostawania bezrobotnym jej zmarły mąż starał się o uzyskanie pracy, pozostając aktywnym na rynku pracy. Pełnomocnik skarżącej podkreślił, że wskazany został przez skarżącą ponad 26 letni okres ubezpieczenia jej męża. Świadczenie, którego się domaga strona skarżąca winno być przyznane na rzecz jej małoletnich dzieci, które wpływu na zastany stan sprawy nie mają. Ponadto okolicznością bezsporną, w ocenie autora skargi kasacyjnej, był zły stan zdrowia męża skarżącej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sad Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Strony mogą przytaczać nowe uzasadnienie postaw kasacyjnych. Zgodnie z § 2 cytowanego przepisu nieważność postępowania zachodzi: 1) jeżeli droga sądowa była niedopuszczalna; 2) jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany; 3) jeżeli w tej samej sprawie toczy się postępowanie wcześniej wszczęte przed sądem administracyjnym albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona; 4) jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznawaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy; 5) jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swoich praw; 6) jeżeli wojewódzki sąd administracyjny orzekł w sprawie, w której jest właściwy Naczelny Sad Administracyjny. W niniejszej sprawie nie zachodziły wyżej wymienione przesłanki nieważności postępowania, stąd Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał sprawę w granicach zarzutu przedstawionego w skardze kasacyjnej. Zarzut wskazany w skardze kasacyjnej uznał przy tym za niezasadny. Merytoryczne odniesienie się przez Sąd do zarzutu skargi kasacyjnej należy poprzedzić przypomnieniem, że środek odwoławczy od wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym, można oprzeć na zarzucie naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisu prawa materialnego, przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub na zarzucie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 P.p.s.a.). W niniejszej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej zostały ograniczone jedynie do naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwanej dalej ustawą o emeryturach, tak więc w obszarze rozpoznawania sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny znajduje się jedynie kwestia zgodnego z prawem zastosowania wspomnianego przepisu prawa materialnego. Zastosowanie przepisu prawa materialnego następuje w drodze subsumcji, a zatem odniesienia konkretnej normy prawnej do istniejącego w sprawie stanu prawnego i faktycznego. Skarga kasacyjna zarzuca naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Odnosząc powołaną powyżej normę prawną do istniejącego w sprawie stanu faktycznego, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że prawidłowa była ocena prawna okoliczności niniejszej sprawy dokonana w toku rozpatrywania sprawy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Regulacja prawna przewidziana w art. 83 ustawy o emeryturach wymienia przesłanki kumulatywne przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zatem, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mógł przyznać świadczenie w trybie omawianego przepisu, konieczne jest łączne spełnienie przez ewentualnego, przyszłego beneficjenta świadczenia wszystkich wymienionych w tym przepisie przesłanek. Każda z przesłanek podlega zatem osobnej ocenie poprzez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych, istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu, bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie, podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu. Wśród przesłanek tych należy wymienić po pierwsze to, iż niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku i po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle ustaleń faktycznych przyjętych przez Sąd pierwszej instancji, decydujące znaczenie w rozpatrywanej sprawie ma pierwsza z wymienionych przesłanek. Jej brak uniemożliwia bowiem przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach. Z. R. w ostatnich 10-ciu latach przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy nie posiada wymaganych 5 lat pracy. Jak trafnie wskazuje Sąd pierwszej instancji przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku, bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, za które uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczające aktywność zawodowa konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. W sprawie nie wykazano istnienia takich okoliczności, bowiem zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie jest nią istniejące bezrobocie. Brak też takich okoliczności po stronie zmarłego Z. R., bowiem pracował on dorywczo i zgodzić trzeba się z Sądem pierwszej instancji, że podejmowanie pracy bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym jest świadomym wyborem rodzącym określone skutki. Nawet gdyby przyjąć, że zmarły w okresie poprzedzającym zgon nie mógł podjąć pracy z powodu stanu zdrowia, to istnienie bądź nieistnienie szczególnej okoliczności, powodującej niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych, oceniać trzeba w dłuższym okresie czasu, bowiem musi być to stan trwały. Nie można również zgodzić się z twierdzeniem zawartym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że to dzieci zmarłego na skutek szczególnych okoliczności, za które nie ponoszą odpowiedzialności mają nie spełniać warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Ich prawo jest bowiem prawem pochodnych, a Sąd Wojewódzki trafnie dokonał oceny spełniania przesłanek wskazanych w art. 83 ustawy o emeryturach przez Z. R. Ze wszystkich przedstawionych powyżej względów, Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdza naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego (art. 83 ustawy o emeryturach). Stąd też, na podstawie art. 183 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), pełnomocnik skarżącego powinien złożyć Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.