II OSK 27/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Włodzimierz Ryms Sędziowie Sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) Sędzia del. WSA Mieczysław Górkiewicz Protokolant Anna Jusińska po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2010r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej I. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 września 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2817/07 w sprawie ze skargi I. A. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z dnia [...] września 2007 r. nr [...] w przedmiocie wydalenia z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oddala skargę kasacyjną Zaskarżonym wyrokiem z 18 września 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę I. A. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców z [...] września 2007 r., którą utrzymana została w mocy decyzja Wojewody Małopolskiego z [...] czerwca 2007 r. o wydaleniu skarżącego z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, przy jednoczesnej zmianie ustalonego terminu wykonania powyższego zobowiązania. Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. W wyniku przeprowadzonej kontroli legalności pobytu cudzoziemców na terytorium RP, funkcjonariusze Straży Granicznej zatrzymali w dniu 19 czerwca 2007 r. na targowisku miejskim w [...] I. A., obywatela Armenii. W momencie zatrzymania cudzoziemiec przebywał w Polsce nielegalnie, a ponadto wykonywał pracę bez stosowanego zezwolenia. W oparciu o te ustalenia organy orzekły o wydaleniu cudzoziemca z terytorium Polski, na podstawie art. 88 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2006 r. Nr 234, poz. 1694 ze zm.), dalej: ustawa o cudzoziemcach. Oddalając skargę I. A. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców, Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że art. 88 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o cudzoziemcach, stanowiący podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia, przyjmuje, iż cudzoziemcowi wydaje się decyzję o wydaleniu z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli: 1) przebywa na tym terytorium bez wymaganej wizy, zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, zezwolenia na osiedlenie się lub zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego WE; 2) wykonywał pracę niezgodnie z ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy albo podjął działalność gospodarczą niezgodnie z przepisami obowiązującymi w tym zakresie w Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd stwierdził, że w sprawie jako bezsporne, bo przyznane przez skarżącego, były okoliczności związane z jego nielegalnym pobytem na terenie Polski oraz wykonywaniem w momencie zatrzymania pracy bez wymaganego zezwolenia. W tej sytuacji nie mogły mieć wpływu na treść zaskarżonej decyzji oświadczenia strony o długoletnim przebywaniu na terenie Polski i niewchodzeniu w konflikty z prawem. Zamierzonego przez skarżącego wpływu na kierunek rozstrzygnięcia nie mogło też wywrzeć powoływanie się przez stronę na związki z Polską i plany podjęcia tu działalności gospodarczej w wyuczonym w Armenii zawodzie. Według Sądu, skarżącemu trafnie nie udzielono zgody na pobyt tolerowany, mając na uwadze kraj pochodzenia cudzoziemca, a nadto jego oświadczenia, iż nie ma żadnych przeszkód co do jego powrotu do kraju, nie jest w Armenii prześladowany ani poszukiwany. Okoliczności związane z długoletnim pobytem w Polsce, nawiązaniem tu wielu przyjaźni, planowaniem rozpoczęcia działalności gospodarczej ani też brak w Armenii majątku lub konflikty z synami nie są natomiast argumentami mieszczącymi się w ustawowych przesłankach uzasadniających udzielenie cudzoziemcowi ochrony na terytorium RP. Na powyższy wyrok skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego w dniu 4 grudnia 2008 r. złożył I. A., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zaskarżonemu wyrokowi, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., skarżący zarzucił naruszenie: - art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez brak stwierdzenia z urzędu, że Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców naruszył prawo materialne, a to art. 88 ust. 1 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach poprzez jego niewłaściwe zastosowanie jako podstawy do wydania decyzji o wydaleniu cudzoziemca w sytuacji, gdy naruszenie porządku prawnego poprzez podjęcie krótkiej pracy sezonowej miało charakter incydentalny, a cudzoziemiec nie podjął się prowadzenia działalności gospodarczej bez zezwolenia, przy czym uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, - art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez brak stwierdzenia z urzędu, że Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców naruszył prawo materialne, a to art. 89 ust. 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach w związku z art. 97 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że to obiektywne stwierdzenie, iż w kraju pochodzenia cudzoziemca przestrzegane są prawa człowieka, a nie uzasadnione obawy wydalanego przed ich łamaniem stanowi przesłankę do wyrażenia zgody cudzoziemcowi na pobyt tolerowany, przy czym uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców wniósł o jej oddalenie jako niezasadnej. W piśmie z 24 lutego 2009 r., stanowiącym uzupełnienie uzasadnienia podniesionego zarzutu skargi kasacyjnej, skarżący wskazał, że badanej zasadności wydalenia cudzoziemca powinno uwzględniać szczególne więzi, które imigranci zawiązują w państwie goszczącym. Perspektywa zerwania wytworzonych przez skarżącego kontaktów, przyjaźni i życia w kręgach koleżeńskich, składających się na pojęcie "życia prywatnego", oznaczać będzie dla strony przeniesienie go ze stanu aktywności społecznej do stanu izolacji rodzinno-towarzyskiej w kraju pochodzenia. W odpowiedzi na powyższe pismo wnoszącego skargę kasacyjną Prezes Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców stwierdził, że przytoczone w nim argumenty, jak tez powołane orzeczenia sądowe nie mogą stanowić argumentu za uchyleniem zaskarżonego wyroku Sądu I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw. Wprowadzona do ustawy o cudzoziemcach instytucja wydalenia cudzoziemca z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oparta jest na założeniu, że w przypadku, gdy z określonych względów pobyt cudzoziemca w Polsce staje się niepożądany właściwe władze uprawnione są do podjęcia decyzji o jego usunięciu z tego terytorium bądź w sposób względnie dobrowolny (zobowiązanie cudzoziemca do opuszczenia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w zakreślonym terminie nieprzekraczającym 7 dni), bądź przymusowo (wydalenie). W rozstrzyganej sprawie podstawą prawną wydalenia skarżącego było stwierdzenie, że - po pierwsze - cudzoziemiec przebywał w Polsce nielegalnie, a więc bez wymaganego zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony (art. 88 ust. 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach), po drugie, że w trakcie tego nielegalnego pobytu wykonywał pracę (podjął działalność gospodarczą) bez zezwolenia (art. 88 ust. 1 pkt 2 cyt. ustawy). Wnoszący skargę kasacyjną zakwestionował jedynie tę ostatnią przesłankę, zarzucając Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu niewłaściwe zastosowanie wymienionego przepisu art. 88 ust. 1 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach. Opisana w skardze wadliwość miałaby polegać na błędnym przyjęciu przez Sąd, że wydalenie skarżącego mogło zostać orzeczone w sytuacji, gdy naruszenie przez niego porządku prawnego, poprzez podjęcie krótkiej pracy sezonowej, miało charakter incydentalny. Tak formułowany zarzut jest jednak bezpodstawny. Wynika to z pominięcia przez skarżącego, że łączenie naruszenia prawa, jakiego miałby się dopuścić Sąd w rozpoznawanej sprawie, jedynie z błędną wykładnią lub niewłaściwym zastosowaniem prawa materialnego oznacza, że ustalenia faktyczne sprawy muszą być przez Naczelny Sąd Administracyjny traktowane w niniejszym postępowaniu jako niewadliwe. A skoro tak, to w całości odrzucona być musi przyjęta przez skarżącego formuła przedstawiania faktów sprawy w sposób odmienny od ustaleń zawartych w zaskarżonym wyroku. Wykonywane przez skarżącego prace nie miały charakteru incydentalnego, jak akcentuje się to w skardze kasacyjnej, albowiem aktywność strony w zakresie zdobywania środków utrzymania oceniona została w odmienny sposób przez organy orzekające w sprawie oraz Sąd I instancji, kontrolujący decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców. Z akt sprawy wynika, że skarżący zeznał, iż podczas pobytu w Polsce utrzymywał się z handlu oraz pracy w gospodarstwach rolnych. Przedmioty do sprzedaży kupował w hurtowniach (protokół z przesłuchania strony przez funkcjonariuszy inspekcji celnej w dniu 19 czerwca 2007 r., k. 4 akt). Podczas przesłuchania przeprowadzonego w trakcie postępowania wydaleniowego skarżący podtrzymał swoje wcześniejsze zeznania, potwierdzając utrzymywanie się z prac dorywczych w rolnictwie oraz fakt nieposiadania zezwoleń na pracę oraz prowadzenie działalności gospodarczej. Nie zaprzeczył również, że został zatrzymany przez funkcjonariuszy Straży Granicznej i Izby Celnej na bazarze w [...] w dniu 19 czerwca 2007 r. podczas handlu odzieżą (protokół z przesłuchania strony w dniu 20 czerwca 2007 r., k. 11 akt). Przy skarżącym zabezpieczone zostały oferowane do sprzedaży swetry, ręczniki oraz bielizna. Ustaleń tych nie podważyło zawarte w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego twierdzenie przeciwne, a więc że skarżący nigdy nie podejmował się prac za wynagrodzeniem, jak też niczym niepoparty zarzut, iż został zatrzymany w okolicach bazaru [...] w [...], a nie w jego obrębie, a ponadto nie trudnił się handlem, został natomiast zatrzymany w związku z charakterystycznym wyglądem. W kontekście tak ustalonego stanu faktycznego sprawy, zgłoszony przez skarżącego zarzut dotyczący naruszenia art. 88 ust. 1 pkt 2 ustawy o cudzoziemcach nie mógł zostać uznany za usprawiedliwiony. Na gruncie przyjętych w sprawie ustaleń - wykonywania podczas pobytu w Polsce nielegalnej pracy - sytuacja prawna cudzoziemca została określona w zgodzie z dyspozycją wynikającą z wymienionego wyżej przepisu ustawy o cudzoziemcach. Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się również w rozpoznawanej sprawie naruszenia art. 89 ust. 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach w związku z art. 97 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W stanie prawnym obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji przepis art. 97 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony nakazywał udzielenie zgody na pobyt tolerowany na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli wydalenie cudzoziemca: 1) mogłoby nastąpić jedynie do kraju, w którym zagrożone byłoby jego prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego, w którym mógłby zostać poddany torturom albo nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu lub być zmuszony do pracy lub pozbawiony prawa do rzetelnego procesu sądowego albo być ukarany bez podstawy prawnej w rozumieniu Europejskiej Konwencji Praw Człowieka; 2) byłoby niewykonalne z przyczyn niezależnych od organu wykonującego decyzję o wydaleniu lub od cudzoziemca. Wymaga przypomnienia, że potrzebę udzielenia stronie ochrony (odnoszonej w treści uzasadnienia skargi kasacyjnej mylnie do nadania cudzoziemcowi statusu uchodźcy zamiast udzielenia zgody na pobyt tolerowany) skarżący uzasadnił możliwością upokarzającego traktowania jego osoby ze strony synów mieszkających w państwie pochodzenia, z którymi jest w konflikcie, i do których zmuszony byłby zwrócić się o pomoc finansową po powrocie. Powoływanie się na tego rodzaju okoliczność nie mogło jednakże skutkować udzieleniem zgody na pobyt tolerowany, skoro charakter zagrożenia, któremu skarżący miałby zostać w swojej ocenie poddany, nie mógł być w żaden sposób zrównany z nieludzkim lub poniżającym traktowaniem albo karaniem lub zmuszeniem do pracy, a więc przesłankami objęcia cudzoziemca szczególną ochroną przed wydaleniem. Przede wszystkim, należy zauważyć, że o prześladowaniu można mówić w sytuacji, gdy aktów tego rodzaju dopuszczają się władze państwowe lub też są one przez nie tolerowane. Trafnie wskazuje się w związku z tym w odpowiedzi na skargę kasacyjną, że sytuacja skarżącego, w jakiej ma się on według siebie znajdować, jest odmienna. Normy zawartej w art. 97 ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony nie można rozciągać na możliwe do wystąpienia przypadki zagrożeń powstałych wskutek działania osób nie należących do aparatu państwowego lub też których władze krajowe nie aprobują. Ponadto, poniżające traktowanie to traktowanie, które powoduje doświadczanie przez człowieka cierpienia wykraczającego poza zwykłe rozmiary. Z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, którego przedmiotem jest art. 3 Konwencji, przyjmujący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu wynika, że Trybunał uznaje traktowanie za "poniżające", jedynie wówczas, gdy miało ono na celu wywołanie w ofierze uczucia strachu lub udręczenia, będącego w stanie poniżyć i upodlić. Wchodzące w grę cierpienie i poniżenie musi co do zasady zawsze wykraczać poza nieunikniony element cierpienia i poniżenia związanego z daną formą zgodnego z prawem traktowania (por. wyrok ETPC z 26 października 2000 r. w sprawie Kudła przeciwko Polsce, nr 30210/96, § 92 z powołanym w nim dalszym orzecznictwem). W świetle orzecznictwa Trybunału, poniżającym traktowaniem nie jest na przykład obowiązek podjęcia pracy uznawanej za degradującą (por. decyzja X. przeciwko Holandii z 13 grudnia 1976 r., skarga nr 7602/76). Niezależnie zatem od tego, jak skarżący zapatruje się na swoje stosunki rodzinne, konieczność podjęcia pracy w Armenii, nawet jeżeli strona ocenia sytuację na tamtejszym rynku pracy za "niekorzystną", czy też zwrócenie się do innych osób (rodziny) z prośbą o pomoc finansową po powrocie do kraju pochodzenia, nie przekłada się automatycznie na ustalenie, że działanie takie zrównane być musi z poniżeniem. Nawet jeżeli w subiektywnym odczuciu skarżącego nawiązanie zerwanych relacji z synami z powodów czysto ekonomicznych będzie poważnym zamachem na jego godność, to sytuacja taka nie podlega ochronie i nie uniemożliwia wydania decyzji o wydaleniu. Przypomnieć trzeba, że cudzoziemcy mogą w sposób skuteczny powoływać się na zakaz poniżającego traktowania i w ten sposób uzyskać prawo do pozostania na terytorium państwa - strony konwencji jedynie w przypadkach wyjątkowych, gdy chodzi o względy humanitarne związane na przykład z przerwaniem leczenia wskutek wydalenia, równoznacznym z zaprzestaniem ratowania życia. Osoby podlegający wydaleniu nie mogą natomiast w żaden sposób rościć sobie prawa do pozostania na terytorium państwa - strony konwencji w celu korzystania w szczególności z różnych form pomocy i usług świadczonych przez to państwo (por. wyrok ETPC /Wielka Izba/ z 27 maja 2008 r. skarga nr 26565/05, § 42). W kontrolowanej sprawie nie został również naruszony wymóg dotyczący ochrony interesów skarżącego, chronionych bezpośrednio na mocy art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Okoliczność, że prawo do poszanowania życia osobistego i rodzinnego (art. 8 Konwencji) w stanie prawnym obowiązującym w chwili wydawania decyzji nie uzasadniało udzielenia zgody na pobyt tolerowany na podstawie art. 97 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony, nie wyłączała stosowania art. 8 konwencji przy orzekaniu o wydaleniu. W orzecznictwie strasburskim, kwalifikacja wydalenia, jako krajowego środka ingerencji w prawo do życia rodzinnego, nigdy nie była kwestionowana (por. wyrok ETPC z dnia 27 października 2005 r., sprawa Keles v. Republika Federalna Niemiec, 32231/02; wyrok ETPC z 9 października 2003 r., sprawa Slivenko v. Łotwa, 48321/99). W skardze kasacyjnej, uzupełnionej pismem z 24 lutego 2009 r., skarżący podjął próbę wykazania, że decyzja o wydaleniu stanowiła niedopuszczalną ingerencję nie tyle w jego życie rodzinne, co w życie prywatne, niemniej tak uzasadniony zarzut jest nietrafny. Uwzględnieniu skargi kasacyjnej w analizowanym zakresie stoi na przeszkodzie uznanie, że w rozstrzyganym przypadku organy prawidłowo wskazały na okoliczności, które przemawiały za wydaleniem skarżącego, czyniąc zaskarżoną decyzję środkiem dopuszczalnej ingerencji w jego życie prywatne. Należy zauważyć, że nietrafność przytoczonej przez wnoszącego skargę kasacyjną argumentacji nie mogła natomiast wynikać z niewykazania faktu prowadzenia przez skarżącego życia rodzinnego w Polsce. Okoliczność ta nie miała bowiem kluczowego znaczenia, skoro w orzecznictwie Trybunału Praw Człowieka wskazuje się, iż art. 8 Konwencji chroni prawa (rozumiane jako możliwość rozwijania relacji z innymi ludźmi i światem zewnętrznym) także tych cudzoziemców, którzy nie prowadzą "życia rodzinnego" (por. wyrok ETPC /Wielka Izba/ z 23 września 2008 r. w sprawie Maslov przeciwko Austrii, nr 1638/03). Odnosząc się do zarzutów skargi w analizowanym zakresie, nie można przede wszystkim uznać, że art. 8 konwencji nakłada na państwo ogólny obowiązek poszanowania wyboru przez cudzoziemców kraju, w którym chcieliby oni mieszkać, a także obowiązek wyrażenia zgody na połączenie rodziny lub też konieczność zapewnienia cudzoziemcowi, który nie założył rodziny, możliwości podtrzymywania stosunków towarzyskich na jego terytorium. Ustalając zakres obowiązków państwa pod uwagę brane być powinny fakty związane z indywidualną sytuacją, w jakiej znajduje się cudzoziemiec. Wątpliwości nie budzi w rozpoznawanej sprawie zatem przede wszystkim to, że skarżący jedynie przez krótki okres czasu przebywał w Polsce legalnie. Większa część pobytu cudzoziemca miała w Polsce charakter nielegalny, co powodowało, że skarżący, mając świadomość, że działa wbrew prawu, powinien był brać pod uwagę tymczasowość swojego pobytu i nietrwałość relacji towarzyskich dotychczas nawiązywanych. Skarżący nie założył w trakcie pobytu w Polsce rodzinę, jak też nie pozostawał w innym stałym związku. Również charakter związków towarzyskich (przyjacielskich), jakie nawiązał podczas pobytu w Polsce, wyklucza stanowisko, iż miały one charakter głębszych relacji, wskazujących na wysoki stopień integracji społecznej. Opisane one zostały przez skarżącego pobieżnie, w sposób niezwykle generalny, co mogło wskazywać na ich niejako zawodowy charakter, wypływający z podejmowania przez skarżącego licznych prac o zróżnicowanej postaci (handel, dorywcze prace sezonowe). Na aprobatę wobec tego zasługuje przyjęte w kontrolowanej sprawie stanowisko, zgodnie z którym żadna ze wskazywanych w skardze okoliczności, sprowadzanych do podtrzymywania przez cudzoziemca związków towarzyskich albo też generalnie wyrażanej chęci ułożenia sobie przez skarżącego życia w Polsce, nie może uzasadniać zastosowania dyspozycji przepisu art. 89 ust. 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach. W rozpoznawanej sprawie nie można jednocześnie dostrzec, by zachodziły ewentualne przeszkody do ponownego zamieszkania przez skarżącego w kraju pochodzenia. Przeszkodami tymi nie są ani deklarowane zerwanie więzi rodzinnych, ani długotrwałe przebywanie poza Armenią, albowiem okoliczności te nie mogą być w sposób uzasadniony traktowane jako uniemożliwiające albo drastycznie utrudniające powrót do kraju pochodzenia. Niewątpliwie, brak związków z najbliższą rodziną zakłócić może readaptację w Armenii, niemniej jednak uwzględnić należy tę istotną okoliczność, że skarżący w kraju tym mieszkał przez wiele lat i wyjechał z niego jako w pełni dorosła osoba. Sytuacji strony skarżącej nie można zatem postrzegać jako sytuacji zbieżnej lub chociażby zbliżonej z położeniem osób należących do grupy imigrantów tzw. "drugiej generacji", którzy podlegają wydaleniu, a których proces przystosowania się do zamieszkania, w kraju w którym się nie urodzili, może się okazać niezwykle trudny. Ponieważ dążenie do przebywania w Polsce skarżący wielokrotnie starał się uzasadnić tym, że posiada fundusze, w oparciu o które mógłby prowadzić własną działalność gospodarczą, nic nie powinno stać na przeszkodzie temu, by powyższe środki były wykorzystane do stworzenia odpowiednich warunków do zamieszkania w państwie pochodzenia. Naczelny Sąd Administracyjny z uwagi na powyższe, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.