II FZ 495/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Edyta Anyżewska po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. U. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 9 września 2008 r. sygn. akt I SA/Po 1084/07 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi J. U. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia 23 marca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie ustalenia podatku od nieruchomości i podatku rolnego za 2007 r. postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 września 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1084/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniosek J. U. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach orzeczenia Sąd wyjaśnił, że według wniosku skarżącego pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz dwiema córkami. Wnioskodawca wskazał, że jest właścicielem mieszkania o pow. 129 m2 wraz z ogrodem o pow. około 500 m2 oraz samochodu o wartości około 600 zł. Strona nie posiada żadnych innych nieruchomości, oszczędności, ani innych wartościowych rzeczy. Miesięczny dochód skarżącego (z tytułu umowy o świadczenie usług) wynosi od 400 zł do 700 zł, a ponadto około 500 zł z dodatkowych zajęć. Żona skarżącego uzyskuje z kolei dochód w wysokości od 1.300 do 2.000 zł. Dodatkowo na wezwanie referendarza sądowego skarżący podał, iż koszty miesięcznego utrzymania wynoszą około 2.900 zł (w tym woda – 25 zł, energia elektryczna – 50 zł, gaz – 80 zł, telefon stacjonarny – 33 zł, telefony komórkowe – 120 zł, wyżywienie – 400 zł, koszty leczenia – 90 zł, raty kredytów – 1.600 zł, paliwo – 500 zł). Oświadczył też, że ponosi inne, nagłe, nieokreślone koszty, oraz że ani on, ani osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, nie korzystają z pomocy opieki społecznej. Pomimo wezwania skarżący nie wskazał natomiast, na co zostały zaciągnięte kredyty, które spłaca, a ponadto odmówił przedłożenia dokumentów w postaci rocznych zeznań podatkowych za 2006 r. i 2007 r. złożonych przez niego i żonę, wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące należących do niego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, oraz umów o świadczenie usług. Oddalając wniosek strony Sąd zauważył, że podstawą ustaleń faktycznych, pozwalających na rozstrzygnięcie wniosku w przedmiocie prawa pomocy, są zawsze okoliczności wskazane przez wnioskodawcę. Powinna być to więc informacja kompletna, obrazująca realną sytuację majątkową wnioskodawcy. Sąd nie ma bowiem możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających za zasadnością wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uprawniony jest jedynie, zgodnie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej P.p.s.a., do żądania dodatkowego oświadczenia oraz przedłożenia dodatkowych dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego strony, jej dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, lub budzi wątpliwości. W niniejszym przypadku wnioskodawca odmówił przedłożenia szeregu w/w dokumentów, o których nadesłanie go wezwano. Nie podał też, na jaki cel zostały zaciągnięte kredyty, których spłata stanowi istotną część miesięcznych wydatków osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Zdaniem Sądu takie postępowanie należało uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności. Podkreślono przy tym, że sam fakt spłaty rat kredytów nie jest jeszcze wystarczającą podstawą do przerzucenia ciężaru obowiązku opłacenia kosztów postępowania ze skarżącego na ogół obywateli. Ponadto w celu poniesienia wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna ograniczyć wydatki własne. Końcowo Sąd wyjaśnił, że nie jest uzasadniony pogląd skarżącego o braku możliwości żądania od niego stosownych informacji o jego sytuacji majątkowej, a to z uwagi na treść art. 255 P.p.s.a. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o uznanie w całości wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie 100 zł oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu strona wywiodła, że wezwanie do nadesłania dodatkowych informacji i dokumentów, dotyczących stanu majątkowego skarżącego, było nieuprawnione – stanowiło bezprawną ingerencję w prywatność skarżącego, zagrażającą bezpieczeństwu danych osobowych. Strona zażądała, aby w tej kwestii wypowiedział się Sąd Najwyższy (czy dopuszczalne jest "inwigilowanie obywateli w zupełnie błahych sprawach i w zakresie znikomej sumy sporu"), podkreślając przy tym, że Sąd wojewódzki odniósł się do niej wyjątkowo lakonicznie. Końcowo podniesiono, iż argumentacja Sądu jest powieleniem tej zaprezentowanej w poprzedzającym zaskarżone orzeczenie postanowieniu referendarza sądowego i jako taka nie jest wiarygodna. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wbrew przekonaniu skarżącego, wezwanie skierowane do niego przez referendarza sądowego (karty nr 46 – 48 akt sądowych), było nie tylko uprawnione, ale również konieczne. Nie wolno bowiem zapominać, że mający zastosowanie w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nakłada na osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy obowiązek uprawdopodobnienia przesłanek w tym przepisie określonych. Z omawianej regulacji wynika wprost, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, "gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Jak trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, w świetle wskazanego przepisu sąd administracyjny nie ma możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, a władny jest jedynie oceniać w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. te, które wskazała strona. Podstawą ustaleń faktycznych, pozwalających sądowi na podjęcie rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy, są więc co do zasady okoliczności przytoczone w stosownym wniosku. Nie powinno budzić wątpliwości, że powinna być to w związku z powyższym informacja na tyle szczegółowa, by możliwa była ocena realnej sytuacji finansowej strony. Przyznanie prawa pomocy stanowi bowiem odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia przez skarżących kosztów związanych prowadzeniem przez nich postępowania sądowoadministracyjnego (por. art. 199 p.p.s.a.), które są dochodem Skarbu Państwa (por. art. 212 § 2 p.p.s.a.). Jest to swoista forma dotowania strony przez Państwo, poprzez zapewnienie jej bezpłatnego udziału w procesie. Stąd – mając ponadto na względzie nieostre kryteria ocenne, sformułowane w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. – konieczne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie faktycznej kondycji finansowej wnioskodawcy (por. post. NSA z dnia 12 czerwca 2007 r., sygn. akt II FZ 214/07, niepubl.), celem stwierdzenia, czy rzeczywiście potrzebuje on wsparcia ze strony Państwa (w procesie), bez którego nie mógłby korzystać ze swojego konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Oczywiste również jest – zważywszy na wspomniany wyjątkowy charakter instytucji przyznania prawa pomocy, którego skarżący zdaje się nie dostrzegać – że referendarz (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może być pozbawiony możliwości weryfikacji danych zawartych we wniosku strony. Stąd też, w przypadku gdy oświadczenia zawarte we wniosku budzą wątpliwości lub okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony oraz jej stanu rodzinnego, to stosownie do art. 255 P.p.s.a., strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W/w przepis wprost upoważnia referendarza (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej. W niniejszej sprawie referendarz Sądu wojewódzkiego, korzystając z uprawnienia jakie mu przyznaje art. 255 P.p.s.a. (w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 5 tej ustawy), zobowiązał skarżącego do złożenia stosownych wyjaśnień i dokumentów. Jego wątpliwości, co do treści wniosku strony, były przy tym uzasadnione, zważywszy na nieprecyzyjne dane chociażby odnośnie do dochodów skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, braku oświadczenia co do wysokości kosztów utrzymania, lakoniczne informacje o posiadanym majątku (karta nr 43 – 44 akt sądowych). Z w/w zobowiązania skarżący bezsprzecznie się nie wywiązał, w związku z czym Sąd nie miał obowiązku uznać przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. za uprawdopodobnione i zasadnie odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. post. NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Odnosząc się do żądania strony, dotyczącego konieczności uzyskania interpretacji w zakresie tzw. postępowania uzupełniającego od Sądu Najwyższego, zauważyć należy, że po pierwsze art. 255 P.p.s.a. normujący to postępowanie nie budzi żadnych wątpliwości interpretacyjnych, a po wtóre Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do wydawania żadnych orzeczeń w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Sprawuje on bowiem nadzór judykacyjny nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych. Najwyższym zaś organem sądowym w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest Naczelny Sąd Administracyjny (por. art. 183 ust. 1 i art. 184 Konstytucji). Nie stanowi też istotnego uchybienia powielenie w zaskarżonym postanowieniu przez Sąd wojewódzki argumentacji wspierającej poprzedzające je rozstrzygnięcie referendarza, skoro orzeczenie to i jego motywy były zasadne. W tym stanie rzeczy Sąd odwoławczy orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.