IV SA/Gl 777/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant Starszy referent Magdalena Kurpis po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 stycznia 2008r. sprawy ze skargi M.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia [...] nr [...] Jak wynika z akt administracyjnych sprawy decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. przyznał M. B. na okres od [...]r. do [...]r. zasiłek rodzinny wraz z dodatkami z tytułu samotnego wychowywania dziecka oraz rozpoczęcia roku szkolnego na dziecko J. B. Z kolei decyzją nr [...] z dnia [...] r., wydaną m.in. na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wskazany wyżej organ orzekł o uchyleniu w części powołanej powyżej decyzji oraz wstrzymał od dnia [...] r. wypłatę zasiłku rodzinnego oraz wypłatę dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Zdaniem organu strona pomimo ciążącego na niej obowiązku nie powiadomiła o istotnej okoliczności, będącej podstawą ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych, a mianowicie, że syn J. B. z dniem [...] r. został skreślony z listy słuchaczy Studium A. Organ uznał, że skoro J. B. w okresie od [...] do [...]r. nie kontynuował nauki w szkole i miał ukończone [...], to przyznane decyzją świadczenia rodzinne w tym okresie nie przysługiwały. Następnie decyzją Nr [...] z dnia [...] r. Zastępca Dyrektora MOPS w C. orzekł o zwrocie kwoty [...] zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych na dziecko J. B. za okres od [...] r. do [...]r. wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości [...] zł. oraz rozłożył zadłużenie na [...] rat. W wyniku odwołania decyzją oznaczoną na dzień [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. uchyliło powyższą decyzję organu I instancji w całości i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia. Kolegium wskazało, iż w odwołaniu strona wnosiła o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, toteż przy wydaniu decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń organ powinien rozważyć możliwość jej umorzenia. Decyzją z dnia [...] r. organ I instancji odmówił stronie umorzenia kwoty [...] zł. tytułem nienależnie pobranych świadczeń oraz wskazał termin do dokonania wpłaty tej kwoty wraz z odsetkami, gdyż w wyniku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku strony. W wyniku uchylenia przez SKO w C. tej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania decyzją z dnia z dnia [...] r. ponownie odmówiono stronie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz odsetek ustawowych. Natomiast decyzją z dnia [...] r. rozłożono zadłużenie na raty. Decyzję tą Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. uchyliło i umorzyło postępowanie organu I instancji, z kolei decyzję o odmowie umorzenia zadłużenia z dnia [...] r. Kolegium rozstrzygnięciem z dnia [...] r. uchyliło i sprawę przekazało do ponownego rozpoznania. Decyzją nr [...] z dnia [...] r., Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C., powołując się na upoważnienie Prezydenta Miasta C., ponownie odmówił M. B. umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości [...] zł oraz odsetek ustawowych w wysokości [...] zł. W podstawie rozstrzygnięcia powołał art. 104, art. 107 i art. 108 k.p.a. oraz art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 7, 8, 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992ze zm.). W uzasadnieniu w pierwszej kolejności nawiązano do decyzji wydanych w toku postępowania. Następnie analizując sytuację rodzinno-dochodową strony, ustalono, iż nie ponosi ona kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania, gdyż ponosi je jej matka, na syna ma ustalone prawo do zaliczki alimentacyjnej w wysokości [...] zł. miesięcznie, nadto syn otrzymuje stypendia socjalne oraz na wyżywienie na Politechnice A w łącznej kwocie [...] zł miesięcznie. Ponadto wskazano, że strona nie przedłożyła dokumentów potwierdzających okoliczność ubiegania się o [...], jest natomiast w wieku umożliwiającym podjęcie pracy zawodowej. Do miesiąca [...] r. korzystała z pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego, okresowego oraz dofinansowania do [...] dla syna. Obecnie z pomocy tej nie korzysta. Dalej, rozważając możliwość umorzenia kwoty zadłużenia, zauważono iż pomimo prawidłowego pouczenia strona nie powiadomiła o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Wyrażono zatem przypuszczenie, że strona świadomie wprowadziła w błąd organ orzekający i pobierała świadczenia rodzinne mając wiedzę, iż świadczenia jej nie przysługiwały. Ostatecznie organ stwierdził, iż nie znalazł szczególne uzasadnionych okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W odwołaniu od powyższej decyzji M. B. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy zarzucając organowi I instancji pominięcie podnoszonych przez nią argumentów. Wskazała na swoją ciężką sytuację zdrowotną i materialną. Do odwołania dołączyła dokumentację [...]. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C., w trybie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu w pierwszej kolejności podano, że decyzją z dnia [...] r. organ I instancji przyznał stronie prawo do zasiłku rodzinnego na okres od dnia [...] do [...] r., który został skrócony do [...] r. Strona pomimo ciążącego na niej obowiązku nie poinformowała organu, że jej syn J. B. w dniu [...] r. został skreślony z listy słuchaczy Studium A. Pobierane w tym okresie świadczenie jako nienależne podlegało zatem zwrotowi. Wskazano, że organ I instancji zobowiązał stronę do zwrotu kwoty [...] zł wraz z odsetkami, natomiast strona wniosła o umorzenie jej w całości. Następnie Kolegium przychyliło się do stanowiska organu I instancji wyrażonego w zaskarżonej decyzji podzielając zasadniczo przedstawione w niej ustalenia co do sytuacji materialnej i zdrowotnej strony, jak również co do świadomego wprowadzenia organu w błąd przez stronę. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca podniosła, iż nie jest w stanie sama obronić się przed zarzutami w tej sprawie. Następnie obszernie przedstawiła swoją sytuację rodzinną, zdrowotną i materialną akcentując, iż po ukończeniu liceum syn podjął naukę w studium A oraz na studiach. Wskazała, że gdyby syn nie radził sobie na studiach wówczas kontynuowałby naukę w studium A. Ze stypendium syna oraz kwoty zaliczki alimentacyjnej nie jest w stanie uiścić kwoty nienależnie pobranych świadczeń. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. nr 153, poz. 1269 ) Sąd sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, w świetle art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej w skrócie P.p.s.a), że tylko ustalenie, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a sąd dokonuje z urzędu kontroli rozstrzygnięć administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem i nie jest związany w tym zakresie zarzutami, podstawą prawną i wnioskami sformułowanymi w skardze. Przeprowadzając, w oparciu o powyższe uregulowania, ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej należy stwierdzić, że uchybiają one przepisom prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego. W pierwszym rzędzie należy stwierdzić, że wydane w sprawie decyzje dotyczyły odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z przepisu tego wynika, że rozstrzygnięcie w kwestii umorzenia, odroczenia czy rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń powinno być poprzedzone decyzją, w której organ ustali nienależnie pobrane świadczenia i zobowiąże stronę do ich zwrotu. Powyższe znajduje dodatkowo uzasadnienie w treści art. 30 ust. 4 i 5 tej ustawy, zgodnie z którym nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat, a nadto, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych. Ustalenie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego rodzi po stronie organu obowiązek wykazania wystąpienia jednej z sytuacji o jakich mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w których świadczenie rodzinne uważa się za nienależnie pobrane. Tylko bowiem w przypadku wykazania, że wystąpiła jedna z tych sytuacji, zgodnie z art. 30 ust. 1 tej ustawy pociąga za sobą obowiązek zwrotu świadczenia pobranego. Natomiast skorzystanie z uprawnień wynikających z art. 30 ust. 9 jest możliwe dopiero po ostatecznym ustaleniu nienależnych świadczeń oraz zobowiązaniu strony do ich zwrotu. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie w drodze decyzji nie ustalono nienależnie pobranego świadczenia i nie zażądano jego zwrotu. Wprawdzie decyzją z dnia [...] r. organ I instancji orzekł o zwrocie kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami oraz o rozłożeniu tej kwoty na raty, jednakże decyzja ta została przez organ II instancji w całości uchylona. Nie było zatem podstaw do orzekania w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami, skoro nie doszło do ustalenia czy kwota ta stanowi nienależne świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Również nie można uznać aby decyzja z dnia [...] r., wydana na skutek wszczęcia postępowania w sprawie ponownego ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją z dnia [...]r., rozstrzygała w kwestii nienależnie pobranego świadczenia. Rozstrzygnięciem tym częściowo uchylono decyzję z dnia [...] r. oraz wstrzymano od dnia [...] r. wypłatę zasiłku rodzinnego oraz wypłatę dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. W decyzji tej organ stwierdził, iż od dnia [...] r. nie było podstaw do otrzymania świadczeń rodzinnych, bowiem syn skarżącej J. B. został skreślony z listy słuchaczy Studium A, zatem nie kontynuował nauki w szkole i miał ukończone [...] lat. Podstawę wydania tej decyzji stanowił art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przy czym organ nie wskazał, o którą z dwóch określonych w tym przepisie sytuacji oparł swoje rozstrzygnięcie. Jedną z nich jest możliwość zmiany lub uchylenia decyzji w przypadku, gdy osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne. Jednakże w decyzji tej nie zawarto żadnych rozważań ani ocen dotyczących nienależnie pobranego świadczenia, nie odwołano się do art. 30 powołanej wyżej ustawy określającego w jego ust. 2 przesłanki uznania świadczenia rodzinnego za świadczenie nienależnie pobrane. Dokonanie oceny legalności tego rozstrzygnięcia jest wprawdzie wykluczone w niniejszej sprawie, gdyż nie mieści się ono w granicach sprawy administracyjnej, w jakiej zapadły aktualnie badane decyzje. Niemniej jednak zwraca uwagę to, iż organ nie określił w jakiej części decyzję z dnia [...] r. przyznającą świadczenia rodzinne uchylił, co więcej orzekł o wstrzymaniu wypłaty świadczeń i to w sytuacji, gdy zostały one już w całości wypłacone. Ponadto rozstrzygnięcia zawarte w tej decyzji wzajemnie się wykluczają. Powyższe ma w niniejszej sprawie istotne znaczenie, jako że ustalenie nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji prawna możliwość umorzenia kwoty tych świadczeń, może nastąpić w takim zakresie w jakim doszło do uchylenia decyzji przyznającej to świadczenie. Konkludując należy stwierdzić, iż brak decyzji ustalającej nienależnie pobrane świadczenie, w której organ jest zobowiązany do wykazania istnienia jednej z przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych ma ten skutek, iż stanowi przeszkodę do orzekania w sprawie zastosowania jednej z ulg, o której mowa w ar 30 ust. 9 tej ustawy. W tym postępowaniu przedmiotem badania organu jest już bowiem wyłącznie ustalenie, czy zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" zobowiązanego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, nie zaś zajmowanie stanowiska w sprawie przesłanek o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy, te bowiem, jak już wskazano, powinny być przedmiotem odrębnego postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nieprzeprowadzenie postępowania w tym zakresie ma ten skutek, że w istocie nie dokonano przy udziale strony wszechstronnych ustaleń co do okoliczności faktycznych i prawnych w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń. Tymczasem, jak wynika z analizy akt administracyjnych, organ I instancji prowadząc postępowanie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń w kwocie [...] zł przyjął, za powołaną wyżej decyzją z dnia [...] r., iż przyznane świadczenia rodzinne na J. B. na okres od [...] r. do [...] r. nie należą się skarżącej od [...] r.. Z tą bowiem datą, jak ustalono, J. B. został skreślony z listy słuchaczy Studium A Zespołu Szkół [...] w C., a zatem nie kontynuował nauki w szkole, pomimo ukończenia [...]. (art. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Uszło jednakże uwadze temu organowi, iż w aktach sprawy znajdują się potwierdzone za zgodność kopie zaświadczeń wydanych przez dziekanat Wydziału A Politechniki A w sprawie wysokości oraz okresu pobierania stypendium socjalnego przez J. B., na którego skarżąca otrzymała świadczenia rodzinne. Już w zaświadczeniu z dnia [...] r. (k-[...] akt administracyjnych) o pobieraniu stypendium od [...] do [...]r. wskazany został etap studiów, tj. trzeci semestr zimowy roku [...] studiów dziennych, czego organ I instancji w ogóle nie wziął pod uwagę nawet przy wydawaniu decyzji z dnia [...] r. Dalej z kopii zaświadczenia z [...] r. (k-[...] akt administracyjnych) wynika, że J. B. rozpoczął studnia na w.w. wydziale Politechniki A [...] r. Powyższe wskazuje, że J. B. w okresie pobierania świadczenia, pomimo, iż został skreślony z listy słuchaczy Studium A w C., kontynuował naukę na Politechnice A. Organ odwoławczy, który jest zobowiązany nie tylko do kontroli decyzji I instancyjnej ale również do rozpoznania sprawy niejako na nowo w jej całokształcie z uwzględnieniem całości materiału dowodowego (art. 136 k.p.a.) nie tylko, że utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, pomimo braku ostatecznego rozstrzygnięcia co do ustalenia nienależnie pobranego świadczenia, to również podzielił stanowisko organu I instancji co do świadomego wprowadzenia tego organu w błąd przez stronę mimo, iż materiał dowodowy zdaje się przeczyć temu stanowisku. Ponadto wskazać przyjdzie, iż akta administracyjne są niekompletne, nie zawierają wszystkich decyzji, które w postępowaniu w sprawie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia były wydawane. Również podkreślenia wymaga, iż organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji w zakresie dokonanych ustaleń powoływał się na decyzję z dnia [...] r., zmienioną w dniu [...] r., przyznające skarżącej świadczenia rodzinne, a pozostającą poza tą sprawą. Z akt administracyjnych wynika, iż co do tej decyzji toczyło się odrębne postępowanie w kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń również z uwagi na brak kontynuacji nauki w szkole przez syna skarżącej. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że w sprawie organy dopuściły się naruszenia reguł zawartych w art. 7, 77 § 1, art. 80 k.p.a. oraz przepisów art. 30 ust. 1 i 2 oraz ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazania do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań Sądu. Z przytoczonych względów Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.