I FZ 22/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 28 listopada 2007 r. sygn. akt I SA/Sz 625/07 w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. H. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w S. z dnia 2 lipca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości podatkowe w podatku akcyzowym za listopad 2001 r. wraz z odsetkami oraz koszty postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 28 listopada 2007 r., sygn. akt I SA/Sz 625/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie przyznał S. H. prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę 100 zł oraz oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałej części. W uzasadnieniu wskazano, iż zgodnie z przedstawionymi przez wnioskodawcę informacjami gospodarstwo domowe prowadzi on wspólnie z żoną, a na utrzymaniu małżonków pozostaje czworo dzieci w wieku od 1,5 do 15 lat. Skarżący oświadczył nadto, iż posiada z żoną odrębność majątkową od 2000 r., zajmuje się wychowaniem dzieci, pomaga żonie. Odnośnie swego stanu majątkowego strona wskazała, że posiada mieszkanie o powierzchni ok. 70 m2 (spółdzielcza własność z żoną), nie ma innych nieruchomości, zgromadzonych oszczędności oraz przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Średni miesięczny dochód rodziny skarżącego wynosi 4.319,03 zł netto, co po uwzględnieniu stałych kosztów podstawowych (czynsz, energia, gaz, telefon, bilet sieciowy, odsetki od kredytu) w wysokości ok. 1.520 zł, stanowi 2.800 zł, a więc około 466 zł na osobę. Wnioskodawca podniósł również, iż posiada zadłużenie z tytułu kredytu w rachunku bieżącym w wysokości 30.500 zł (aktualnie spłaca odsetki od tego kredytu w wysokości ok. 400 zł miesięcznie), a troje jego dzieci otrzymywało stypendium szkolne z uwagi na niskie dochody na członka rodziny, które nie przekraczały 300 zł. Podkreślił ponadto fakt poniesienia dużych wydatków w związku z rozpoczęciem roku szkolnego. Oświadczył przy tym, iż nie jest nigdzie zatrudniony, co jest spowodowane koniecznością wychowywania dzieci – wychowanie i wykształcenie czwórki dzieci jest priorytetem małżonków, dlatego jedna osoba nie ma możliwości podjęcia pracy, dopóki najmłodszy syn nie osiągnie wieku szkolnego. Skarżący zaznaczył również, iż działalność wykonywana przez jego małżonkę (pośrednictwo w sprzedaży usług finansowych) nie gwarantuje stałych miesięcznych dochodów. Sąd I instancji uznał, iż sytuacja majątkowa wnioskodawcy i jego rodziny nie uzasadnia całkowitego uwzględnienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości, a skarżący jest w stanie zgromadzić środki na poniesienie wydatku w wysokości 100 zł wpisu od skargi. Wnioskodawca i jego rodzina posiadają miesięczne dochody w wysokości ok. 4.319,03 zł (netto), nie należą zatem do kręgu osób pozbawionych jakichkolwiek możliwości finansowych, bądź utrzymujących się jedynie z zasiłków udzielanych przez ośrodki pomocy społecznej. W ocenie Sądu jednakże wysokość wydatków obciążających wnioskodawcę w sytuacji, w jakiej się znajduje (konieczność uiszczenia wpisu w ośmiu sprawach sądowych) uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wskazał, że nie posiada z małżonką żadnych oszczędności, które mogłyby być zabezpieczeniem płynności finansowej rodziny, a opłacenie kosztów sądowych w wysokości 100 zł od ośmiu spraw mogłoby przyczynić się do uszczerbku utrzymania rodziny skarżącego i konieczność utrzymania rodziny na poziomie zdecydowanie mniejszym niż minimum socjalne – do zażalenia dołączono "Badania nad poziomem zmodyfikowanego minimum socjalnego w 2006 r." autorstwa dr Piotra Kurowskiego, które w ocenie skarżącego wskazują na to, iż dochody jego rodziny są już na granicy minimum socjalnego. Strona podkreśliła też, iż Sąd I instancji nie wziął pod uwagę zadłużeń ciążących na stronie i potencjalnych katastrofalnych konsekwencji opóźnień w regulowaniu spłat bądź ich zaprzestaniu. Niezgodne z rzeczywistością jest też stanowisko Sądu, iż skarżący może zgromadzić środki na poniesienie wpisu od skargi w wysokości 100 zł. Sąd nie uwzględnił też niestabilności dochodów małżonki skarżącego – wnioskodawca wskazał, iż dochód uzyskany w 2006 r. kształtował się na granicy zera, a za listopad 2007 r. firma małżonki skarżącego wygenerowała stratę w wysokości 700 zł. Wskazano też, iż Sąd powinien był wziąć pod uwagę fakt, iż skarżący jest stroną w ośmiu praktycznie identycznych sprawach, jak i to, że małżonkowie od 2000 r. posiadają odrębność majątkową. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) osobie fizycznej prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, iż prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową. Zasadą jest bowiem ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowoadministracyjnego (art. 199 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przy tym uznaniu Sądu pozostawił ustawodawca ocenę przytoczonych przez wnioskodawcę okoliczności, uzasadniających jego zdaniem wyjątkowe traktowanie wynikające z art. 246 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż wnioskodawcy przyznać należy prawo pomocy poprzez zwolnienie go od wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 100 zł. Biorąc pod uwagę fakt, iż skarżący jest stroną w ośmiu sprawach, a we wszystkich rozstrzygnięciach w zakresie prawa pomocy Sąd podjął postanowienie identycznej treści, wskazać należy, iż koszty sądowe, do których uiszczenia został zobowiązany wnioskodawca, zostały zredukowane z 4.000 zł do 800 zł. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego strona w niniejszej sprawie nie spełnia przesłanek do dalszego zwolnienia jej od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Podkreślić przede wszystkim należy, iż średnie dochody rodziny skarżącego kształtują się na poziomie 4.319,03 zł netto miesięcznie. Skarżący podniósł co prawda niestabilność źródła dochodów żony, ale wskazując na brak dochodów, bądź wręcz stratę, nie przedstawił w tym zakresie żadnych dokumentów, nie podważył też wskazanej powyżej jako miesięczny dochód kwoty (nie wskazał niższej kwoty, do której Sąd mógłby się odnieść), stwierdzając jedynie, iż są to dochody na granicy minimum socjalnego. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tej oceny. Stwierdzić należy, iż wskazana w zaskarżonym postanowieniu kwota przypadająca miesięcznie na każdego z członków rodziny skarżącego – 466 zł, rzeczywiście jest niższa od kwoty wynikającej z załączonego do zażalenia opracowania, zgodnie z którym na osobę w pięcioosobowym gospodarstwie pracowniczym przypadać powinna kwota 611,2 zł. Z porównania danych przedstawionych w tymże opracowaniu wnioskować należy, iż na każdego członka rodziny sześcioosobowej przypadałaby suma nieznacznie od wskazanej mniejsza, jednakże z pewnością większa od 466 zł miesięcznie. Jednakże wskazać należy, iż suma przyjęta przez Wojewódzki Sąd Administracyjny jako miesięczny dochód na członka rodziny skarżącego, została obliczona już po odjęciu ‘kosztów stałych’, takich jak utrzymanie mieszkania, rachunek telefoniczny, bilet sieciowy, a nawet odsetki od kredytu, podczas gdy ‘eksploatacja mieszkania’ czy ‘transport i łączność’ stanowią kategorię zaliczaną do minimum socjalnego w załączonym opracowaniu. Dla miarodajnego porównania danych należy przyjąć pełną sumę dochodów przypadających miesięcznie na członka rodziny skarżącego – z uwzględnieniem ‘kosztów stałych’ kwota przypadająca na jedną osobę to 719,84 zł, a więc znacząco wyższa od wskazanej w opracowaniu. Podkreślić należy, iż 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyraźnie stanowi, iż dla przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym konieczne jest wykazanie, iż wnioskodawca "nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny." Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 22 grudnia 2004 r., OZ 862/04, wskazał, iż oznacza to, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Koszty sądowe powinny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami, a prawo pomocy powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Z przypadkiem takim nie mamy w niniejszej sprawie do czynienia, bowiem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w granicach możliwości finansowych skarżącego i jego rodziny jest uiszczenie najniższego możliwego wpisu (t.j. 100 zł) od każdej z wniesionych przez niego skarg. Podkreślić bowiem trzeba wyjątkowość instytucji prawa pomocy – może być ona stosowana jedynie wobec osób pozbawionych środków do życia bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalne. Z powyższego wynika, iż przesłanki niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego nie należy utożsamiać z niemożnością poniesienia tych kosztów bez jakiegokolwiek uszczerbku. Stąd też nawet odczuwalny istotnie uszczerbek związany z poniesieniem kosztów sądowych nie skutkuje przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym, jeżeli pozostałe po ich pokryciu środki finansowe wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb strony i jej rodziny (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 13 października 2005 r., III SA/Wa 760/05, postanowienie WSA w Lublinie z dnia 19 września 2005 r., I SA/Lu 267/05). Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji obowiązek wzajemnej pomocy małżonków dotyczy także wsparcia przy ponoszeniu kosztów sądowych. Argumentacja strony w tym zakresie nie wnosi nic nowego do sprawy, bowiem opiera się na tym, iż dochody małżonki skarżącego są niewystarczające na poniesienie kosztów sądowych, którego to stanowiska Sąd nie podziela. Odnośnie niepodejmowania przez wnioskodawcę pracy zarobkowej stwierdzić należy, że o ile rzeczywiście kwestia sprawowania opieki nad dziećmi i podział obowiązków między małżonków nie podlega ocenie Sądu, to nie można w sposób uprzywilejowany – a tym właśnie jest przerzucenie ciężaru ponoszenia kosztów powstałych w związku z postępowaniem sądowym na Skarb Państwa – traktować osoby, która świadomie nie podejmuje pracy zarobkowej w stosunku do osób, które taką pracę podejmują. Byłoby to niezgodne z konstytucyjną zasadą równości (art. 32 Konstytucji RP) i zasadą powszechności opodatkowania (art. 84 Konstytucji RP), bowiem skutkiem zwolnienia strony z obowiązku poniesienia kosztów sądowych, jest obciążenie tymi kosztami ogółu obywateli, stąd też powinno ono nastąpić w przypadkach, gdy zgromadzenie przez stronę środków na pokrycie tych kosztów jest niemożliwe z przyczyn obiektywnych, a nie z przyczyn subiektywnych, pozostających pod kontrolą strony. Z uwagi na powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.