V SA/Wa 2820/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA - Ewa Jóźków, Sędzia WSA - Izabella Janson, Sędzia WSA - Barbara Mleczko-Jabłońska (spr.), Protokolant – referendarz sądowy - Konrad Łukaszewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lutego 2008 r. sprawy ze skargi P. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2007 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne uchyla zaskarżoną decyzję Przedmiotem skargi z 2 września 2007 r. wniesionej przez P. N. jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] sierpnia 2007 nr [...] utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2007 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym: Pismem złożonym 13 kwietnia 2007 r. P. N. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności wobec ZUS. W niniejszym wniosku P. N. przytoczył argumenty natury finansowej wskazując, że wraz z żoną pozostaje bez pracy i korzysta z pomocy opieki społecznej przeznaczając w znacznej mierze uzyskane w ten sposób środki na leczenie. Decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. od 1 do 4 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres [...]. w łącznej kwocie [...] zł , w tym z tytułu składek w kwocie [...] zł; odsetek liczonych na dzień złożenia wniosku w kwocie [...]zł.; odsetek na dzień przedawnienia w kwocie [...]zł. W uzasadnieniu ww. decyzji organ I instancji na wstępnie przytoczył treść art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1, art. 28 ust. 3 a oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Następnie wskazał, że w dniu 13 kwietnia 2007 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. wpłynął wniosek P. N. o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne. Zakład podkreślił, że wydając niniejszą decyzję wziął pod uwagę wyjaśnienia złożone przez zobowiązanego w toku postępowań o umorzenie zadłużenia wszczętych na podstawie wniosków z dnia 28 listopada 2006 r. i z dnia 2 lutego 2007 r. , które zostały pozostawione bez rozpatrzenia wskutek niedopełnienia przez stronę wymogów formalnych. Organ rentowy wskazał, że w dniu 28 listopada 2006 r. dłużnik wystąpił z wnioskiem o umorzenie odsetek od zadłużenia z tytułu składek i zadeklarował, iż dokona spłaty należności głównej jednorazowo. Podał również, że o pozostawieniu powyższego wniosku bez rozpoznania dłużnika powiadomiono pismem z dnia 8 lutego 2007 r. oraz że wniosek z dnia 19 lutego 2007 r. obejmował należność główną jak i odsetki od zadłużenia z tytułu składek. Organ podkreślił, że dłużnik w treści wniosku wskazał, iż przebywał w szpitalu, jest osobą bezrobotną i utrzymującą się z pomocy społecznej oraz prac dorywczych . Ponadto podkreślił, że zobowiązany zwrócił uwagę na zły stan zdrowia własny i małżonki oraz związaną z tym konieczność zakupu leków. Zakład Ubezpieczeń Społecznych o pozostawieniu powyższego wniosku bez rozpoznania dłużnika powiadomił dłużnika pismem z dnia 4 kwietnia 2007 r. We wniosku z dnia 13 kwietnia 2007 r. dłużnik ponownie przytoczył powody dla których ubiega się o umorzenie należności- zły stan zdrowia i brak środków materialnych na utrzymanie. W dalszej części uzasadnienia Zakład Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że ustalił wysokość zadłużenia zobowiązanego z tytułu składek za okres : [...] w łącznej kwocie [...] zł, w tym na ubezpieczenia społeczne- [...], odsetki za zwłokę naliczone na dzień wpływu wniosku, tj. na dzień 13 kwietnia 2007 r.- [...] zł, odsetki za zwłokę na dzień przedawnienia-[...] zł. Podał również, że należności powyższe objęte są zabezpieczeniem hipotecznym. Organ wyjaśnił, że wydając rozstrzygnięcie oparł się na następujących dowodach: kartach informacyjnych leczenia szpitalnego (pobyt [...] oraz w okresie [...] r. na oddziale [...]); informacji z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. z dnia 22 stycznia 2007 r. o zasiłkach przyznawanych rodzinie R.N. od dnia [...] r. (zasiłek celowy na [...] w kwocie [...] zł, zasiłek celowy na [...] w kwocie [...] zł, zasiłek okresowy w kwocie [...] zł miesięcznie przyznany na okres [...] r.; rodzina korzysta z pomocy MOPR od [...] r.), fakturze VAT za energię elektryczną za okres [...] r. Następnie wskazał, że z oświadczenia o możliwościach płatniczych płatnika składek wynika również, że wnioskodawca jest osobą urodzoną w [...] r., ma na utrzymaniu niepracującą żonę, uzyskuje dochody z prac dorywczych w wysokości [...] zł miesięcznie. Zwrócił uwagę na to, że dłużnik posiada zobowiązania z tytułu [...] w wysokości [...] zł oraz zadłużenie w [...] w kwocie [...] zł oraz że zobowiązany jest współwłaścicielem nieruchomości, której wartość określił na [...] zł położonej w P. W dalszej części uzasadnienia organ I instancji podkreślił, że przesłanki całkowitej nieściągalności zadłużenia, której udowodnienie jest dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podstawą do umorzenia należności, są sformułowane w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych wyczerpująco. Jego zdaniem żadna z przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3 w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła Podał również, że w stosunku do zadłużenia z tytułu składek nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. Dalej Zakład przytoczył treść art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i stwierdził, że w odniesieniu do § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz wyjaśnienia strony przemawiają za stwierdzeniem, że zapłata należności z tytułu składek może pozbawić zobowiązanego lub jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Ponadto z informacji z MOPR wynika, iż rodzina dłużnika korzysta z pomocy społecznej od [...] r. a zasiłki przekazane w [...] r. obejmują zasiłek na [...], [...] i zasiłek okresowy w kwocie [...] zł. Zdaniem ZUS rodzina wnioskodawcy nie jest w stanie zaspakajać podstawowych potrzeb życiowych i korzysta ze wsparcia materialnego instytucji powołanych do udzielania pomocy społecznej. Dochód dłużnika z prac dorywczych wynosi [...] zł miesięcznie, co nie wystarcza na pokrycie potrzeb dwójki osób ,a z terminarzy wizyt w PUP wynika, iż dłużnik i jego żona bezskutecznie poszukują pracy od [...] r. Zakład stwierdził, iż istnieją podstawy do umorzenia zadłużenia z tytułu składek, lecz w sprawie zachodzą inne okoliczności, które skłaniają organ do podjęcia decyzji odmownej. Organ rentowy podkreślił, że za odmową umorzenia zadłużenia przemawia przede wszystkim fakt, iż należność z tytułu składek została hipotecznie zabezpieczona na należącej do dłużnika nieruchomości, a co za tym idzie istnieje duże prawdopodobieństwo zaspokojenia wierzytelności Zakładu. Organ wskazał, iż dłużnik w [...] r. zaspokoił innego wierzyciela hipotecznego, a zatem było możliwe pozyskanie przez niego środków pozwalających na zażegnanie egzekucji z nieruchomości. Wskazał także, że we wniosku z dnia 28 listopada 2006 r. dłużnik zadeklarował spłatę należności głównej po umorzeniu odsetek. Organ stwierdził, że zobowiązany nie wykazał istnienia przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Podkreślił, że podstawą umorzenia zadłużenia nie jest bowiem każde przewlekłe schorzenie zobowiązanego, lecz jedynie takie które trwale pozbawia go możliwości zarobkowych. Zdaniem ZUS z okoliczności sprawy nie wynika również, aby dłużnik sprawował opiekę nad chorym przewlekle członkiem rodziny. Organ I instancji zwrócił ponadto uwagę na uznaniowy charakter instytucji umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Pismem z dnia [...] czerwca 2007 r. P. N. zwrócił się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 i ust. 4, art. 28 ust. 1 do 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]czerwca 2007 r. o odmowie umorzenia należności składkowych. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ II instancji przedstawił argumenty identyczne jak w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] czerwca 2007 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 września 2007 r. P. N. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżący podkreślił, że popadł w spore długi z powodu nie spłacenia pożyczki zaciągniętej u osoby fizycznej Podkreślił również, że był zmuszony sprzedać dom ,a nabywcą okazał się człowiek nieuczciwy, który spowodował niekorzystne rozporządzenie jego mieniem. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie przed WSA w Warszawie w dniu 18 lutego 2008r. skarżący oświadczył , że obecnie ZUS żąda od niego spłaty zobowiązania z tytułu należności składkowych w kwocie ok. [...] zł. Podał również, że z tytułu umowy przyrzeczonej kupna sprzedaży nieruchomości w P. otrzymał kwotę, która posłużyła mu na zakup nieruchomości w D. za [...]zł , jak również spłacił swoich wierzycieli. Z uwagi na to, że ubiega się o umorzenie należności względem ZUS kwota objęta zabezpieczeniem hipotecznym nie została uregulowana, a umowa przyrzeczona sprzedaży nieruchomości nie została dotychczas zawarta. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie Sąd wyjaśnia, iż uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071). Sąd, kierując się tymi przesłankami i badając zaskarżoną decyzję w granicach określonych przepisami powołanych wyżej ustaw, tj. badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności tak z przepisami ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071), dalej: k.p.a., jak i z normami prawa materialnego zawartymi w ustawie z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) dalej: u.s.u.s., uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Podkreślić w tym miejscu należy, iż zgodnie z unormowaniem zawartym w art. 134 p.p.s.a. sąd, dokonując oceny zaskarżonego aktu rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Cytowany przepis pozwala więc na uwzględnienie skargi także wtedy, gdy strona nie podnosi w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego indywidualnego aktu administracyjnego. Sytuacja taka miała miejsce w niniejszej sprawie. Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd doszedł do przekonania, iż wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] kwietnia 2007 r. wydana została z naruszeniem przepisów prawa, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Należy mieć na uwadze, że obowiązująca obecnie ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998 r. , która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1999 r., zastąpiła poprzednio obowiązującą ustawę z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.). Zgodnie z art. 109 ustawy z 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (przepis przejściowy), składki na ubezpieczenie społeczne i zasiłki oraz zasiłki rodzinne i pielęgnacyjne należne za okres do dnia 31 grudnia 1998 r. płatnicy składek są zobowiązani rozliczać i opłacać na podstawie przepisów dotychczasowych, a zatem stosuje się przepisy, które obowiązywały przed wejściem w życie ww. ustawy. Zgodnie z art. 35 ust. 3 ustawy z 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. W myśl art. 36 tej ustawy przepis art. 35 miał zastosowanie również odpowiednio do należnych na podstawie odpowiednich przepisów składek na ubezpieczenie społeczne osób nie będących pracownikami. Istota przedawnienia polega na tym, że ze względu na upływ określonego czasu (tu 5 lat) od momentu wymagalności świadczenia, w którym właściwe organy (zgodnie z przepisem art. 19 § 4 ustawy o Postępowaniu egzekucyjnym w administracji - dyrektor oddziału ZUS) nie podjęły czynności w celu jego wyegzekwowania lub czynności te okazały się nieskuteczne, zobowiązanie to wygasa. Zobowiązanie takie przestaje zatem istnieć, a wygaśnięcie zobowiązania pociąga za sobą również skutek w postaci wygaśnięcia odsetek za zwłokę w jego zapłacie. Skutek taki powstaje z mocy samego prawa po upływie terminu przedawnienia. Zgodnie z art. 35 ust. 4 ustawy z 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, bieg terminu przedawnienia przerywało: - odroczenie terminu płatności, - rozłożenie na raty, -oraz każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Ostatnia z ww. przyczyn przerwania biegu przedawnienia wymaga bliższych wyjaśnień. Jako "czynność zmierzającą do ściągnięcia należności" należy niewątpliwie rozumieć wystawienie tytułu wykonawczego przez właściwy organ (vide: wyrok NSA z dnia 10 listopada 2000 r. , sygn. akt III SA 3295/99). O czynności tej dłużnik winien zostać zawiadomiony. Podjęcie zatem przez organ egzekucyjny czynności zmierzającej do ściągnięcia należności oraz prawidłowe zawiadomienie o niej dłużnika powodują skutek prawny w postaci przerwy biegu przedawnienia należności. Nie ulega więc wątpliwości, że brak wiedzy dłużnika na temat podjętej czynności powoduje, że przesłanka ta nie może skutecznie przerwać biegu przedawnienia. Za inne, oprócz wystawienia tytułu wykonawczego, czynności zmierzające do ściągnięcia należności mogą być uznane tylko takie czynności, tj. orzeczenia, pisma kierowane do strony, itp., z których treści czy uzasadnienia wynika bezpośrednio, że zmierzają one do ściągnięcia należności. Wskutek przerwania biegu przedawnienia termin zaczyna biec na nowo, a zatem wydłuża się okres, w którym możliwa jest egzekucja zaległości składkowych. W związku z tym, że przerywanie biegu przedawnienia zobowiązań mogłoby doprowadzić niejako do wyeliminowania funkcjonowania całkowicie tej instytucji, ustawa określiła maksymalny okres przedawnienia. Zgodnie zatem z art. 35 ust. 4 zd. 2, ustawy z 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych składek nie można dochodzić, jeżeli od momentu ich płatności upłynęło 10 lat. W związku z powyższym zobowiązanie uiszczenia składki na ubezpieczenie społeczne, przedawnia się najpóźniej w terminie 10 lat od chwili, kiedy stało się wymagalne. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że nawet jeśli zawiadomienia o udzieleniu układu ratalnego doręczone dłużnikowi [...]r., [...]., [...]r., których pisze kierownik Referatu ds. Ulg ZUS Oddział w P. oraz prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Urząd Skarbowy [...] zakończone jego umorzeniem ( k 72 akt adm. ) faktycznie spowodowały przerwanie biegu przedawnienia to i tak upłynął 10-letni okres przedawnienia, o którym mowa w art. 35 ust. 4 zd. 2, ustawy z 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, a jak już wcześniej wywiedziono, to ten przepis ma zastosowanie do składek dochodzonych od dłużnika w sprawie niniejszej za lata [...]. W przedmiotowej sprawie organ rentowy określił zobowiązanie skarżącego na łączną kwotę [...] zł. w której to kwocie mieści się należność z tytułu składek, odsetki ustalone na dzień przedawnienia poszczególnych składek jak również kwota odsetek za dalszy okres wyliczona do dnia złożenia wniosku o umorzenie należności tj. 13 kwietnia 2007r. W decyzji z dnia [...] czerwca 2007 r. organ ustalił, że powyższe należności objęte są zabezpieczeniem hipotecznym, a co za tym idzie istnieje duże prawdopodobieństwo zaspokojenia wierzytelności Zakładu. Stanowisko powyższe zostało przez organ rentowy podtrzymane w decyzji z dnia [...] sierpnia 2007r. wydanej na skutek wniosku dłużnika o ponowne rozpoznanie sprawy, gdzie przyjęto zasadność odmowy umorzenia należności określonej decyzją z uwagi brak przesłanki istnienia całkowitej nieściągalności i możliwość dochodzenie jej z przedmiotu zabezpieczenia . Stanowisko to jedynie po części jest zasadne. Prezesowi ZUS uszła uwadze okoliczność, iż po upływie terminu przedawnienia ,co niewątpliwie w sprawie niniejszej nastąpiło, należności z tytułu składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki. W sprawie niniejszej z dokumentów przedstawionych przez dłużnika ( akt notarialny [...] ) wynika , że na podstawie tytułu wykonawczego na rzecz ZUS Oddział w P. w dniu [...]r. ustanowiona została hipoteka przymusowa zwykła jedynie do kwoty [...] zł. W uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia brak jest jakichkolwiek ustaleń co do zasadności ustalenia wysokości kwoty zadłużenia podanej w zaskarżonej decyzji, a w szczególności podstawy prawnej naliczenia odsetek od zaległych składek po dniu ich przedawnienia. Mimo iż zarzut przedawnienia nie został podniesiony przez skarżącego nie mniej jednak przesłankę przedawnienia organ obowiązany jest uwzględniać z urzędu, ponieważ nie można dochodzić przedawnionych należności. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku. W tym stanie rzeczy zadaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych będzie ponowne rozpatrzenie wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek w oparciu o opisane powyżej regulacje prawne i wydanie decyzji w tym zakresie. ----------------------- 4