IV SA/Wa 2620/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Linkowski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran, Asesor WSA Agnieszka Wójcik, Protokolant Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lutego 2008 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) października 2007 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji dotyczącej przejęcia gospodarstwa rolnego w zamian za świadczenie emerytalne uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) września 2007 r. nr (...) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] września 2007 r. nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta T. z dnia [...] marca 1979 r. o znaku [...] w przedmiocie przejęcia na rzecz Państwa w zamian za świadczenie emerytalne gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha, położonego w T. - Ś. i U., stanowiącego byłą własność R. K. i L. K. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że podstawą wydania decyzji Prezydenta Miasta T. stanowił art. 45 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. nr 32, poz. 140), zwanej dalej "ustawą". Zgodnie z tym przepisem w razie braku następców lub gdy następca nie spełnia warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia, gospodarstwo rolne na wniosek rolnika przejmuje Państwo. Stosowny wniosek o przejęcie gospodarstwa na rzecz Państwa został w dniu [...] stycznia 1979 r. złożony przez jego właścicieli - R. K. i L. K. Organ zaznaczył, że na tym wniosku znajduje się adnotacja o odmowie przejęcia przedmiotowego gospodarstwa przez pięcioro zstępnych R. K. i L. K., którymi w chwili składania wniosku byli Ł. B., H. K., J. K., H. F. i H. C. Organ podniósł, iż H. K. potwierdził fakt odmowy przejęcia przedmiotowego gospodarstwa po rodzicach przez swoją siostrę Ł. B. i nie neguje odmowy jego przejęcia przez pozostałych wstępnych. Organ zaznaczył, że co prawda H. K. podniósł, iż nie odmówił przejęcia gospodarstwa, a w aktach sprawy brak jest - oprócz wspomnianej wyżej adnotacji - dodatkowych dowodów świadczących o odmowie przejęcia przez niego gospodarstwa, to jednak zgodnie z art. 45 ustawy jednym z warunków wyłączających możliwość przejęcia gospodarstwa rolnego przez następcę rolnika było niespełnienie przez następcę warunków do przejęcia gospodarstwa. Tutaj organ powołał się na art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy, iż jednym z warunków uprawniających zstępnego do przejęcia gospodarstwa było posiadanie przez niego kwalifikacji do jego prowadzenia. Jako że ustawa nie precyzowała treści tego warunku ani nie zawierała delegacji upoważniającej inny organ do jego sprecyzowania należy zdaniem organu przyjąć, że treść tego warunku odpowiada pojęciu kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego, który został określony w § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (tekst jednolity: Dz. U. z 1972 r. nr 31, poz. 215 ze zm.), zwanego dalej "rozporządzeniem". Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia dowodem stwierdzającym posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego było świadectwo ukończenia szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego. Posiadanie takich kwalifikacji mogło być także stwierdzone zaświadczeniem wydanym przez biuro gromadzkiej rady narodowej lub organ do spraw rolnych prezydium rady narodowej osiedla. Ponadto § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. nr 37, poz. 166) stawia dodatkowy warunek osobie, która ma się stać następcą rolnika, a mianowicie powinna ona posiadać nie tylko kwalifikacje wymagane do przeniesienia własności nieruchomości rolnej, ale również dawać faktyczną gwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa rolnego. W związku z powyższym organ stwierdził, że skoro H. K. nie posiada wspomnianych wyżej dokumentów stwierdzających posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego, to tym samym nie daje gwarancji należytego prowadzenia gospodarstwa, a więc w dacie jego przejęcia nie spełniał warunków, jakimi musiał wykazać się następca, tj. warunków wskazanych w art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy oraz § 37 wspomnianego wyżej rozporządzenia z dnia 9 grudnia 1977 r. Istotne jest przy tym, że pozostali zstępni R. K. i L. K. odmówili przejęcia gospodarstwa, a to umożliwiło przekazanie gospodarstwa na rzecz Państwa. Organ zaakcentował również, że R. K. i L. K. nie wnieśli odwołania od decyzji Prezydenta Miasta T. z dnia [...] marca 1979 r. w przedmiocie przejęcia na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego, w następstwie czego została im przyznana emerytura. H. K. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu powyższego wniosku podniesiono, że jeśli ustawa nie zawiera szczegółowych regulacji odnośnie wymaganych kwalifikacji rolniczych, to ich posiadanie powinno być ustalone w oparciu o wszelkie dostępne w sprawie dowody, a nie koniecznie w oparciu o świadectwo ukończenia szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego, bądź zaświadczenie wydane przez biuro gromadzkie rady narodowej lub organ do spraw rolnych prezydium rady narodowej osiedla. Posiadanie kwalifikacji w ocenie wnioskodawcy łączy się nie tylko z posiadaniem odpowiedniego wykształcenia, ale przede wszystkim z osobistym prowadzeniem gospodarstwa rolnego lub pracą w gospodarstwie rolnym aktualnie przez okres co najmniej pięciu lat. Wnioskodawca zaznaczył, iż w odpowiedzi na wezwanie organu przedłożył szereg oświadczeń stwierdzających, że przez wiele lat i do dnia dzisiejszego osobiście prowadził gospodarstwo rolne, najpierw pomagając R. K. i L. K., a po ich śmierci utrzymując pozostałe im do użytkowania obejście. W aktach sprawy znajdują się zeznania świadków, którzy potwierdzili w toku postępowania administracyjnego, że H. K. posiada kwalifikacje rolnicze. Ponadto zwrócono uwagę, iż w aktach sprawy brak jest dowodów świadczących o odmowie przejęcia przedmiotowego gospodarstwa rolnego przez H. K. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2007 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] września 2007 r. o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta T. z dnia [...] marca 1979 r. w przedmiocie przejęcia na rzecz Państwa przedmiotowego gospodarstwa rolnego. W uzasadnieniu powtórzono argumenty zawarte w decyzji z dnia [...] września 2007 r. Ponadto podniesiono, że przedstawione przez wnioskodawcę oświadczenia B. B., E. C. i S. S. nie stanowią dowodów w rozumieniu § 3 rozporządzenia na posiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego, gdyż są nimi - stosownie do tego przepisu - tylko świadectwo ukończenia szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego albo zaświadczenie wydane przez biuro gromadzkiej rady narodowej lub organ do spraw rolnych prezydium rady narodowej osiedla. W związku z tym należy uznać, że wnioskodawca w dacie przejęcia gospodarstwa nie posiadał kwalifikacji do jego prowadzenia, a więc nie był następcą w rozumieniu art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy, a pozostali zstępni odmówili przejęcia gospodarstwa, co umożliwiło jego przejęcie przez Państwo. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2007 r. wniósł H. K. W uzasadnieniu skargi, oprócz argumentów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazano, że organ wydający decyzję o przejęciu gospodarstwa na rzecz Państwa nie umożliwił udziału w postępowaniu krewnych osób, które zamierzały się pozbyć gospodarstwa, a do czego organ był obowiązany. Nie zbadano więc, czy krewni spełniają warunki do przejęcia gospodarstwa, w tym - czy posiadają kwalifikacje do jego prowadzenia. Skarżący zaznaczył, że gdyby był zawiadomiony o toczącym się postępowaniu w przedmiocie przejęcia gospodarstwa rolnego, to jeszcze w jego trakcie uzyskałby dokument potwierdzający posiadanie przez niego kwalifikacji rolniczych, choćby przez złożenie zaświadczenia wydanego przez biuro gromadzkiej rady narodowej, które wydawało tego typu zaświadczenia w oparciu o ilość lat faktycznie przepracowanych w gospodarstwie rolnym. Skarżący podniósł, że w jednym z pism procesowych wskazał, iż jego siostra Ł. B. odmówiła przejęcia gospodarstwa. Nie zrobiła tego jednak w postępowaniu administracyjnym toczącym się w sprawie przejęcia gospodarstwa, lecz dużo wcześniej - po zawarciu związku małżeńskiego, wyprowadzając się z domu rodzinnego i rezygnując pomimo woli rodziców z kontynuacji prowadzenia gospodarstwa rolnego. W odpowiedzi ma skargę organ podtrzymał swoje argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (por. art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2002 r. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "p. p. s. a.". Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i lit. a p. p. s. a. sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie przepisów postępowania nie dające podstawy do wznowienia postępowania administracyjnego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 7 k. p. a. w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Realizacji wyrażonej w tym przepisie zasady prawdy obiektywnej służy przepis art. 77 § 1 k. p. a., który stanowi, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego polega zaś na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Dopiero jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego sprawy stwarza podstawę do wyrażenia stanowiska, które nie przekracza granic zasady swobodnej oceny dowodów, wynikającej z art. 80 k. p. a. stanowiącego, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Skarga podlega uwzględnieniu, ponieważ zaskarżona decyzja, jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu z dnia [...] września 2007 r. naruszają art. 7 k. p. a., art. 77 § 1 k. p. a. i art. 80 k. p. a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z kolei naruszenie powyższych przepisów skutkuje naruszeniem art. 45 ustawy. Jak wynika z art. 45 ustawy w razie braku następców lub gdy następca nie spełnia warunków do przejęcia gospodarstwa rolnego albo odmówił jego przejęcia, gospodarstwo rolne na wniosek rolnika przejmuje Państwo. Organ w zaskarżonej decyzji z dnia [...] października 2007 r. przyjął, że w aktach sprawy brak jest dowodów świadczących o odmowie przejęcia przedmiotowego gospodarstwa rolnego przez H. K., lecz nie może on przejąć gospodarstwa z uwagi na niespełnienie przesłanek z art. 75 ust. 1 pkt 2 ustawy (brak kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa) oraz że pozostali zstępni - Ł. B., J. K., H. F. i H. C. - odmówili przejęcia gospodarstwa, czego dowodem jest adnotacja znajdująca się na wniosku R. K. i L. K. o przejęcie gospodarstwa. Organ podniósł ponadto, iż H. K. potwierdził fakt odmowy przejęcia przedmiotowego gospodarstwa po rodzicach przez swoją siostrę Ł. B. i nie neguje odmowy jego przejęcia przez pozostałych wstępnych. W związku z powyższym stwierdzić należy, że organ dokonał niezrozumiałego zróżnicowania sytuacji prawnej H. K. i pozostałych zstępnych R. K. i L. K. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ przyjął, zresztą błędnie, że Ł. B., J. K., H. F. i H. C. - odmówili przejęcia gospodarstwa, czego dowodem ma być adnotacja znajdująca się na wniosku R. K. i L. K. o przejęcie gospodarstwa o treści: "5-dzieci - odmówiły przejęcia gosp. rolnego." Adnotacja ta, zgodnie z tokiem rozumowania organu, powinna dotyczyć także H. K. Jemu natomiast organ odmówił statusu osoby zdolnej do przejęcia gospodarstwa nie z uwagi na powyższą adnotację, lecz z uwagi na nieposiadanie kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa. Zaznaczyć ponadto należy, że z powyższej adnotacji w żadnym wypadku, jak chce tego organ, nie można wyprowadzić wniosku, że zstępni byłych właścicieli gospodarstwa odmówili przejęcia gospodarstwa. Adnotacja ta nie jest bowiem równoznaczna z oświadczeniami zstępnych zebranymi przez organ w prowadzonym przez niego postępowaniu w przedmiocie przejęcia gospodarstwa rolnego. Nie jest znana osoba, która dokonała wspomnianej adnotacji ani nie widnieją pod nią podpisy żadnego ze zstępnych R. K. i L. K. W tym stanie rzeczy z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 80 k. p. a. organ w sposób całkowicie dowolny i nieuprawniony ocenił wartość dowodową rzeczonej adnotacji. Zasada swobodnej oceny dowodów nie oznacza, że organ jest uprawniony do oceny dowodów według swego widzimisię. Swoją ocenę w tej mierze obowiązany jest oprzeć na przekonujących podstawach i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji, a elementów tych zabrakło zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i w utrzymanej nią w mocy decyzji z dnia [...] września 2007 r. Organ nie wykazał w nich bowiem w żaden sposób, dlaczego uznał, że powyższa adnotacja stanowi odmowę przejęcia gospodarstwa rolnego. Skutkiem zaś błędnej oceny materiału dowodowego, wynikającej z naruszenia wyżej wskazanych przepisów postępowania, jest naruszenie art. 45 ustawy. Skoro bowiem zgromadzony w sposób niewystarczający materiał dowodowy nie wskazuje na to, że zstępni byłych właścicieli odmówili przejęcia przedmiotowego gospodarstwa, to brak było w takiej sytuacji podstaw do przyjęcia, że gospodarstwo rolne może przejąć Państwo. Zauważyć ponadto należy, iż organ prowadząc postępowanie skoncentrował się na osobie H. K., badając jego kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Pominął jednak zupełnie pozostałe osoby zainteresowane rozstrzygnięciem sprawy, czyli czworo rodzeństwa H. K., mimo że formalnie brały one udział w postępowaniu administracyjnym w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji. O popełnionych przez organ uchybieniach wyraziście świadczy to, że skarżący przedłożył Sądowi kopię dyplomu stwierdzającego, iż jego siostra H. F. w marcu 1976 r., a więc na trzy lata przed przejęciem gospodarstwa przez Państwo, otrzymała tytuł mistrza w zawodzie rolnika, a więc posiadała w chwili przejmowania gospodarstwa przez Państwo kwalifikacje do jego prowadzenia. Wszystko to każe uznać, że organ nie wyjaśnił istoty sprawy, a przy ponownym jej rozpoznaniu wyjaśni, czy zstępni byłych właścicieli gospodarstwa odmówili jego przejęcia, a także oceni, czy mieli oni kwalifikacje do jego prowadzenia. Podniesiony przez skarżącego zarzut nieuczestniczenia w postępowaniu w przedmiocie przejęcia gospodarstwa na rzecz Państwa wszystkich uczestników mogłyby ewentualnie stanowić przesłankę wznowieniową, co jednak dotyczy innego postępowania niż postępowanie o stwierdzenie nieważności. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i lit. a p. p. s. a. uwzględnił skargę uchylając zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] września 2007 r.