II OZ 952/08

Dnia 30 października 2008 roku Naczelny Sąd Administracyjny w osobie: Sędziego NSA Zygmunta Zgierskiego po rozpoznaniu w dniu 30 października 2008 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia L. F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 8 maja 2008 r. o sygn. akt II SA/Rz 38/08 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi L. F. na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w R. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary z tytułu nielegalnego użytkowania p o s t a n a w i a: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 8 maja 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, po rozpoznaniu wniosku L. F. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, zwolnił skarżącą od uiszczenia wpisu sądowego od skargi w - części i oddalił wniosek w pozostałym zakresie. Jak wynika z uzasadnienia, L. F. wniosła skargę na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w R. z dnia [...]. w przedmiocie wymierzenia kary z tytułu nielegalnego użytkowania budynku mieszkalnego. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sadowych oraz ustanowienie adwokata. Składając oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach L. F. wskazała, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem i czworgiem dzieci. Na dochody rodziny składa się emerytura skarżącej w wysokości [...] złotych oraz wynagrodzenie za pracę jednej z córek w wysokości [...] złotych. Mąż skarżącej uzyskuje wynagrodzenia za pracę, jednak skarżąca nie wskazała jego wysokości. W uzasadnieniu wniosku podano również, że członkowie rodziny spłacają kredyty zaciągnięte na zakup sprzętu niezbędnego do funkcjonowania rodziny, wykończenie domu oraz na naukę dzieci. Na podstawie art. 255 p.p.s.a. skarżąca została wezwana do uzupełnienia informacji poprzez wskazanie posiadanych nieruchomości rolnych i ich powierzchni, wskazanie średniej wysokości miesięcznych wydatków przeznaczanych na utrzymanie siebie i członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, wskazanie dochodów uzyskiwanych tytułem wynagrodzenia za pracę przez męża i syna A. oraz wysokości świadczeń pobieranych przez studiujące dzieci, wskazanie uzyskiwanych dochodów z nieruchomości rolnych, wskazanie źródeł pokrycia wydatków związanych z budową budynku mieszkalnego, przedłożenia dokumentów potwierdzających wysokość zaciągniętych kredytów bankowych. W odpowiedzi na wezwanie L. F. wskazała, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni 0,47 ha oraz nieruchomość budowlaną o powierzchni 22 arów. Poszczególni członkowie rodziny osiągają następujące dochody netto: L. F. - [...] złotych, W. F. - [...] złotych, P. F. - [...] złotych, M. F. - [...] złotych, A. F. - [...] złotych. Rodzina ponosi zaś następujące wydatki: żywność - [...] złotych, energia elektryczna - [...] złotych, gaz - [...] złotych, woda - [...] złotych, podatek gruntowy - [...] złotych rocznie, opłata za wywóz śmieci - [...] złotych rocznie, koszty leczenia - [...] złotych, zakupy odzieży i obuwia - [...] złotych miesięcznie, opał w sezonie grzewczym - [...] złotych, opłata z tytułu utrzymania mieszkania, dojazdów, nauki i żywności dla studiującego dziennie syna P. - [...] zł miesięcznie, opłata kwartalna za studia zaoczne córki M., koszty dojazdów i noclegu - [...] złotych, telefony - [...] złotych, opłata za naukę syna A. [...] złotych, koszt zakupu środków higienicznych, pościeli itp. [...] złotych, opłaty pocztowe [...] złotych, koszenie trawy [...] złotych. Wnioskodawczyni wskazała również, że nie pobiera żadnych świadczeń w ramach pomocy społecznej, natomiast dom mieszkalny buduje ze środków finansowych uzyskiwanych z pobranych przez nią i męża kredytów bankowych. Wskazała również na wysokość pobranych kredytów i spłacanych rat. Rozpoznając wniosek L. F. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie podkreślił, iż instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, iż mogą z niej skorzystać tylko i wyłącznie osoby pozostające w naprawdę trudnej sytuacji materialnej, a ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na osobie wnioskującej o pomoc. Oznacza to, iż brak stosownej argumentacji wnioskodawcy bądź wątpliwości co do prawdziwości tych argumentów nie może przemawiać na korzyść strony ubiegającej się o prawo pomocy. Odnosząc się do przedstawionej przez skarżącą okoliczności Sąd uznał, że rodzina strony ma zaspokojoną podstawową potrzebę życiową, jaką jest potrzeba mieszkania, zaspokojone są też potrzeby żywieniowe rodziny. Sąd zwrócił uwagę, iż większość z osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym osiąga stałe dochody. Według Sądu I instancji istotnym dla oceny zaistnienia przesłanki przyznania prawa pomocy jest także okoliczność, iż wnioskodawczyni nie wskazała od razu okoliczności dokładnie obrazujących sytuację materialno - bytową rodziny, lecz uczyniła to dopiero na skutek wezwania Sądu. Sąd zwrócił także uwagę na duże rozbieżności pomiędzy wysokością uzyskiwanych przez rodzinę wnioskodawczyni dochodów a dokonywanych wydatków. Łączne dochody rodziny skarżącej wynoszą bowiem około [...] złotych, zaś comiesięczne wydatki to około [...] złotych. Rozbieżność ta negatywnie rzutuje na ocenę zasadności wniosku skarżącej, bowiem świadczy, zdaniem Sądu, bądź o niewskazaniu wszystkich uzyskiwanych środków finansowych bądź też o chęci zawyżenia wydawanych środków pieniężnych - w obydwu wypadkach jedynie na potrzeby uzyskania prawa pomocy w maksymalnym, przewidzianym przez prawo wymiarze. Mając na uwadze powyższe Sąd przyjął, iż możliwość zapewnienia realizacji podstawowych potrzeb życiowych rodziny skarżącej nie zostanie zagrożona w przypadku zapłaty wpisu sądowego w kwocie [...] złotych. W zażaleniu na powyższe postanowienie L. F. podniosła, iż pożycza pieniądze od rodziny, zmuszona jest również zaciągać kredyty w bankach. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie podlega oddaleniu. Zgodnie z treścią art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) - dalej p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 1 p.p.s.a. uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zatem strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie, postanowieniem z dnia 8 maja 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego w - części i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Dokonując analizy złożonego przez skarżącą oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz uzasadnienia postanowienia Sądu I instancji, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, iż zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu. Należy bowiem podkreślić, iż Sąd podejmując rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy orzeka w oparciu o informacje zawarte przez stronę w złożonym oświadczeniu o stanie majątkowym i rodzinnym. Jeżeli natomiast dane zawarte w oświadczeniu są niekompletne bądź niewystarczające do oceny zdolności płatniczych strony, Sąd ma prawo w oparciu o art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do ich uzupełnienia, jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie. Głównym powodem, dla którego Sąd I instancji doszedł do przekonania, że przedstawione przez stronę dane nie są wiarygodne, jest fakt, że strona w złożonym na urzędowym formularzu oświadczeniu, nie wskazała wszystkich niezbędnych informacji, które podała dopiero na wezwanie Sądu. Ponadto istnieją znaczne rozbieżności między osiąganymi dochodami a deklarowanymi wydatkami. W tym miejscu należy podkreślić, iż Sąd może poddać w wątpliwość prawdziwość przedstawionych przez stronę danych i uznać, iż są one dla Sądu niewiarygodne, jeżeli jego ocena będzie opierała się na logicznej i przejrzystej argumentacji, wspartej doświadczeniem życiowym, z której jasno będzie wynikało, jakie twierdzenia strony Sąd uznał za nieprawdziwe i z jakich powodów (tak: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 lipca 2007 r. o sygn. akt I FZ 270/08). Mając na uwadze powyższe należy uznać, iż uzasadnienie zaskarżonego postanowienia spełnia powyższe wymogi, gdyż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wskazał wyraźnie, które okoliczności wzbudziły wątpliwości i jakie przyczyny legły u podstaw uznania oświadczenia strony za niewiarygodne. Jeśli bowiem idzie o przedstawioną przez skarżącą sytuację rodzinną i materialną, to należy podzielić stanowisko Sądu, że skarżąca nie spełnia przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżąca wraz z rodziną dysponuje dochodem, w ramach którego jest w stanie zgromadzić środki na udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Nie może również stanowić okoliczności uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie fakt, iż członkowie rodziny skarżącej nie wyrażają zgody na pokrycie kosztów postępowania sądowego, mimo że dysponują środkami finansowymi. Nie do zaakceptowania jest bowiem sytuacja, w której brak porozumienia w rodzinie skutkować będzie przeniesieniem ciężaru udziału strony w postępowaniu przed sądem na ogół obywateli. Ponadto wątpliwości wywołuje w istocie fakt, iż deklarowane przez skarżącą wydatki związane z funkcjonowaniem rodziny przekraczają kwotę osiąganych dochodów, przy czym wątpliwość budzi już sama wysokość bądź celowość niektórych ze wskazanych wydatków, np. wydatki na telefon - [...] złotych, koszty koszenia trawy - [...] zł. Powyższe daje podstawy do twierdzenia, iż skarżąca bądź to nie wskazała rzeczywistych kwot osiąganych dochodów czy ponoszonych wydatków, bądź posiadane środki przeznacza na cele, którym nie sposób przyznać pierwszeństwa zaspokojenia przed kosztami postępowania sądowego. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w postanowieniu.