II FZ 323/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Krystyna Nowak po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia E. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 12 czerwca 2008 r., sygn. akt I SA/Sz 44/08 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. M. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 30 października 2007 r., nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić zażalenie II FZ 323/08 UZASADNIENIE Postanowieniem z 12 czerwca 2008 r., sygn. akt I SA/Sz 44/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił E. M. przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sadowych w sprawie z jej skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z 30 października 2007 r., Nr [...], w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego. Z uzasadnienia postanowienia wynikało, że skarżąca była dwukrotnie wzywana do uzupełnienia wniosku o udzielenie prawa pomocy przez dostarczenie bankowych dokumentów potwierdzających harmonogram spłaty kredytu za ostatnie sześć miesięcy (na co powoływała się we wniosku o przyznanie tego prawa), dowodów potwierdzających spłatę kredytu byłemu pracodawcy i odpisu zeznania podatkowego za 2007 r. Dostarczyła: zeznanie podatkowe PIT-37 z wykazaną kwotą dochodu do opodatkowania w wysokości 34.276,28 zł oraz – po raz drugi – symulację Banku P. S.A. z 9 lipca 2004 r. dotyczącą spłaty kredytu w wysokości 65.000 zł oraz wyjaśniła, iż przedstawienie wymaganego dokumentu bankowego spowodowałoby konieczność uiszczenia opłaty za zaświadczenie, na co jej nie stać. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Okoliczność spłaty mieszkaniowego kredytu bankowego i pożyczki od byłego pracodawcy w wysokości, według oświadczenia skarżącej, 970 zł miesięcznie nie została przez nią, mimo wezwań, uprawdopodobniona. Wykazanie w sposób dostatecznie przekonujący wysokości wydatków mieszkaniowych umożliwiłoby ocenę rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącej, której miesięczne dochody kształtują się na poziomie 2.700 zł (brutto), natomiast udokumentowane stałe wydatki wynoszą około 1.200 zł miesięcznie. W zażaleniu na postanowienie E. M. wniosła o jego zmianę poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych w pełnym wnioskowanym zakresie, bądź chociażby częściowym w zależności od uznania sądu. Skarżonemu postanowieniu zarzuciła, że zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego, do którego doszło w dwojaki sposób: przez błędną jego wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie. Pierwszy sposób naruszenia prawa materialnego polega na mylnym zrozumieniu treści zastosowanego przepisu. Ta postać naruszenia obejmuje także ustalenie treści ogólnych pojęć prawnych. Naruszenie prawa przez niewłaściwe jego zastosowanie to kwestia prawidłowego odniesienia normy prawa materialnego do ustalonego stanu faktycznego, sprawa właściwego skonfrontowania okoliczności stanu faktycznego z hipotezą odnośnej normy prawnej i poddanie tego stanu ocenie prawnej na podstawie treści tej normy, a więc w sposób określony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2003 r. (sygn. akt I CKN 160/01 – Lex nr 78813), tj.: - na podstawie błędnych ustaleń faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia poprzez błędne i niezgodne ze stanem faktycznym uznanie, iż w sprawie nie zachodzą okoliczności określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powodujące, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego dla siebie, które skutkują jej uprawnieniem do wystąpienia z wnioskiem o zwolnienie od tych kosztów, a które winny być przez sąd wnikliwie zbadane i przeanalizowane, co skutkowałoby niewątpliwie takim zwolnieniem, - niewłaściwej wykładni przedmiotowego przepisu prawa, co do którego rozważono jedynie możliwość jego literalnego brzmienia, pomijając całkowicie powszechnie uznane metody wykładni celowościowej i funkcjonalnej, przez co naruszono nie tylko prawo strony do obrony jej praw i rzetelnego, bezstronnego rozpatrzenia jej sprawy, ale stworzono nieznajdującą uzasadnienia prawnego regułę, pozostającą w sprzeczności co do wszelkich zasad logiki procesowej, poprzez powołanie się jedynie na obowiązujące orzecznictwo działające na niekorzyść strony, przy całkowitym pominięciu pionu orzecznictwa całkowicie przeciwnego, a znacznie powszechniejszego, co skutkowało całkowitym pominięciem okoliczności sprawy przemawiających za zastosowaniem tych korzystnych dla strony uregulowań powszechnie obowiązujących w doktrynie i judykaturze, oraz z rażącym naruszeniem przepisów proceduralnych oraz podstawowych zasad postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego, tj.: - brak podstawowych i koniecznych elementów wyroku określonych w art. 141 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które w związku z uregulowaniem przewidzianym w art. 166 tej ustawy stosuje się do uzasadnienia faktycznego i prawnego, w szczególności wskazania faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz wyjaśnienia podstawy prawnej postanowienia z przytoczeniem przepisów prawa, tak aby poprawność rozumowania była możliwa do skontrolowania i zweryfikowania w toku instancji, - brak dokładnej analizy materiału dowodowego w sprawie, a w konsekwencji naruszenie naczelnej zasady postępowania dowodowego określonej w art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.), którą w związku z uregulowaniem przewidzianym w art. 106 § 5 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stosuje się również do postępowania dowodowego prowadzonego w ramach sądownictwa administracyjnego, zgodnie z którą, mimo iż to strony obowiązane są wskazywać dowody na stwierdzenie faktów, z których wywodzą skutki prawne, to jednak dowody przeprowadza się nie tylko na wniosek stron postępowania, ale także z urzędu, bowiem w celu wyjaśnienia wątpliwości, które zrodzą się w ocenie dowodu przez sąd, w pełni możliwe i prawnie dozwolone jest dopuszczenie dowodu niewskazanego przez stronę, na stwierdzenie istotnych, a spornych w ocenie sądu okoliczności faktycznych, gdyby według jego oceny zebrany w toku sprawy materiał dowodowy nie wystarczał do jej rozstrzygnięcia, - niedochowanie wymogu niezbędnego zakresu postępowania dowodowego i uznania zasady swobodnej oceny dowodów jako antytezy dowolności w tejże ocenie, a przez to naruszenie normy zawartej w art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, którą w związku z uregulowaniem przewidzianym w art. 106 § 5 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stosuje się również do postępowania dowodowego prowadzonego w ramach sądownictwa administracyjnego, a zgodnie z którą sąd ocenia wiarygodność i moc dowodową według swojego uznania, jednakże na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, zatem obowiązany jest nie tylko zebrać, ale i w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego niezbędnego do wyjaśnienia sprawy i rozważenie wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz oparcie ustaleń faktycznych nie na dowolnie wybranej części materiału dowodowego, lecz na analizie całokształtu okoliczności ujawnionych w sprawie, z uwzględnieniem wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, jak również wszelkich okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych dowodów i mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności, bowiem jak przyjmuje się w doktrynie i judykaturze, ramy swobodnej oceny dowodów muszą być zakreślone wymaganiami prawa procesowego, doświadczenia życiowego, regułami logicznego myślenia oraz pewnego poziomu świadomości prawnej, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyborów określonych środków dowodowych i ważąc ich moc oraz wiarygodność odnosi je do pozostałego materiału dowodowego. W obszernym uzasadnieniu zażalenia jego autorka wskazała co następuje: 6 lutego 2008 r. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, I Wydział, przed którą toczy się sprawa o sygn. akt I SA/Sz 44/08 w związku ze skargą na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 30 października 2007r., nr [...], w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego jedynie w zakresie tytułu wykonawczego nr [...], wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz ze stosownym oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, których to kosztów skarżąca nie jesst w stanie ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Postanowieniem o sygn. akt I SA/Sz 44/08 z dnia 4 kwietnia 2008 r. (doręczonym w dniu 18 kwietnia 2008 r.) referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Od tego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw. W toku toczącego się postępowania wezwano ją do przedstawienia w terminie 7 dni enumeratywnie wymienionych ściśle określonych dokumentów w postaci: sporządzonych przez bank dokumentów potwierdzających harmonogram spłaty kredytów w okresie ostatnich sześciu miesięcy, dowodów potwierdzających dokonane wpłaty tytułem spłaty pożyczek od byłego pracodawcy dokonane w okresie ostatnich sześciu miesięcy, odpisu zeznania podatkowego za 2007 r. Czyniąc zadość wezwaniu skarżąca przesłała w zakreślonym terminie odpis zeznania podatkowego za 2007 r. oraz sporządzony przez bank harmonogram spłaty zaciągniętego kredytu hipotecznego, jednocześnie wyjaśniając, iż sporządzenie przez bank odrębnego zaświadczenia o wysokości potrącanych rat kredytu wiąże się z koniecznością uiszczenia stosownej opłaty bankowej w wysokości 50-100 zł, w zależności od liczby miesięcy, której takie zestawienie ma dotyczyć, która to kwota, zważywszy na obecną, bardzo ciężką sytuację finansową, była dla niej kwotą bardzo wysoką i poniesienie jej nie mogłoby nastąpić bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i możliwości zaspokojenia jej bardziej podstawowych i uzasadnionych, zważywszy na przedmiotową sytuację, potrzeb w postaci konieczności zakupu żywności, leków i regulowania opłat związanych z utrzymaniem mieszkania, a także spłatą zobowiązań wynikających z zaciągniętych kredytów i pożyczek. Nieprzedłużenie płatnego zaświadczenia, niezależnie od przyczyn tegoż, Sąd uznał, krzywdząco, za nieusprawiedliwione zaniechanie, jakby na marginesie jedynie zaznaczając, iż wnioskodawczyni mogła chociażby przedstawić umowę kredytu bankowego, pożyczki, czy kopii przelewów potwierdzających wysokość miesięcznych rat ze wskazanych tytułów, do których przedłożenia przecież nawet jej nie wezwano, kategorycznie żądając zaświadczenia sporządzonego przez bank, a jeżeli chodziło o umowy pożyczek z kasy zapomogowej i remontowej, to określają one właściwie jedynie kwotę zaciągniętej pożyczki, natomiast wskazana tam wysokość raty została określona przy terminie spłaty ustalonym na 5 lat, natomiast w związku ze zmianą pracodawcy skrócono jej ją do 1,5 roku, co powoduje wielokrotne podwyższenie raty miesięcznej, którą to okoliczność szczegółowo opisała we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie od kosztów sądowych przez sąd ma na celu zagwarantowanie dostępu do sądu osobom, które z różnych względów nie są w stanie ponieść tych kosztów. Jest to jednocześnie pomoc państwa w stosunku do tych osób. Zwolnienie od kosztów sądowych przez sąd realizuje konstytucyjną zasadę prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przyznanie sądom prawa zwalniania od opłat nie ma charakteru swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, jako że stanowi realizację prawa obywatela do sądu. Jeżeli wysokość kosztów sądowych stanowi istotne ograniczenie dostępu do sądu, nie tylko uprawnieniem, ale i obowiązkiem sądu staje się przyznanie stronie – w zależności od okoliczności faktycznych konkretnej sprawy – całkowitego lub częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Prawo do sądu, obejmujące także realny dostęp do sądu z punktu widzenia kosztów postępowania cywilnego i administracyjnego, nie może być bowiem traktowane tylko jako polityczna lub ideologiczna deklaracja. W każdym bowiem uzasadnionym przypadku, w którym koszty sądowe miałyby stanowić tamę dla sądowego rozpatrzenia sprawy, sąd jest obowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach, które umożliwi stronie realny dostęp do sądu. Zatem w razie spełnienia warunków, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 lub 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, osobie fizycznej należy przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) lub częściowym (art. 245 § 3 ustawy). Nie znajduje uzasadnienia dokonywanie oceny możliwości zarobkowych wnioskodawcy czy też wskazywanie, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna planować wydatki związane z postępowaniem sądowoadministracyjnym przed wszczęciem tego postępowania. Przesłanki, jakie musi spełnić osoba fizyczna, aby nastąpiło przyznanie jej prawa pomocy, czy to w zakresie całkowitym, czy też częściowym, określono tylko w art. 246 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sposób sformułowania tego przepisu wskazuje, że w razie spełnienia warunków, o których mowa w § 1 pkt 1 lub 2, osobie fizycznej należy przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) lub częściowym (art. 245 § 3 ustawy). Podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego na wniosku składanym przez strony na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Jeżeli oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, sąd (referendarz sądowy) może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego (art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Zatem dopiero w sytuacji gdy sąd uzna, że oświadczenie jest niewystarczające do dokonania oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych lub stanu rodzinnego ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy lub budzi wątpliwości, możliwe jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Przy całym szacunku dla decyzji Sądu, pogląd wyrażony w uzasadnieniu postanowienia i konsekwencje wywołane przez zastosowanie przytoczonego ciągu rozumowania nie znajdują uzasadnienia w stanie faktycznym zarówno dotyczącym sytuacji majątkowej skarżącej, jak i obecnej sytuacji gospodarczej państwa, co czyni taki pogląd całkowicie bezzasadnym i nie odpowiadającym zasadom logiki i słuszności. Wobec powyższego skarżąca wyjaśnia, iż udzielanie pożyczek w zakładzie pracy, zarówno remontowej, jaki i z kasy zapomogowo-pożyczkowej, nie jest obwarowane zupełnie żadnymi wymogami, które należałoby spełnić, aby je otrzymać, gdyż sam fakt, iż raty są potrącane przez zakład pracy bezpośrednio z wynagrodzenia, jest dla tegoż wystarczającym zabezpieczeniem. Reasumując, skarżąca wskazała, że jej sytuacja finansowa jest bardzo trudna, albowiem nie istnieją żadne dodatkowe dochody nieujawnione w załączonym do wniosku oświadczeniu majątkowym, co nie pozwala jej na uiszczenie kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania, a jej egzystencja możliwa jest obecnie wyłącznie dzięki pomocy zamieszkującej w Domu Studenckim w S. studiującej siostry, która przynosi jej pozostające, a nie wykorzystane posiłki ze stołówki uczelnianej, z której korzysta, a która to okoliczność i konieczność jej ujawnienia przed sądem jest dla skarżącej bardzo krępująca, gdyż w państwie, które postrzega swoją sytuację jako normalną i w miarę stabilną, nie powinno dochodzić do sytuacji, że osoba dobrze wykształcona, pracująca w instytucji państwowej, znajduje się w tak ciężkiej sytuacji materialnej, tylko dlatego, że zaciągnęła niewielki kredyt i pożyczkę na adaptację strychu, by w końcu mieć własne mieszkanie. Wywiązanie się z krótkoterminowych zobowiązań wynikających z zaciągniętych jeszcze u poprzedniego pracodawcy pożyczek zakładowych niewątpliwe spowoduje poprawę sytuacji i może uczynić znacznie łatwiejszym uiszczanie opłat i kosztów na dalszych etapach toczącego się na skutek skargi skarżącej postępowania, jednakże w chwili obecnej zmuszona jest ona zwrócić się z wnioskiem o zwolnienie z nich w całości, bądź chociażby w znacznej części, gdyż jej sytuacja materialna jest tego rodzaju, że odmowa przyznania prawa pomocy tamowałaby jej udział w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził i zważył, co następuje: Zażalenie E. M. nie miało uzasadnionych podstaw. Zgodnie ze znanymi stronie, co wynikało z jej zażalenia, postanowieniami art. 243 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy m o ż e być przyznane stronie wyłącznie na jej w n i o s e k. Zatem to do autora wniosku należy przedstawienie wszelkich możliwych argumentów, a w razie potrzeby i dowodów świadczących o konieczności udzielenia tego prawa. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej – w zakresie częściowym – następuje wtedy, kiedy strona w y k a ż e, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny (art. 246 § 2 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Rację ma autorka zażalenia, że w razie zaistnienia przesłanek wyżej wskazanych sąd ma obowiązek orzec przyznanie prawa pomocy. Ocenie sądu podlega jednak treść wniosku. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że złożony wniosek był niewystarczający do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni, stąd wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów źródłowych (art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Do wezwania tego skarżąca się nie zastosowała. Nie próbowała, w odpowiedzi na wezwanie, wyjaśnić problemu (finansowego) z uzyskaniem zaświadczenia z banku, ani nie zaoferowała innych dowodów, z których wynikałoby, że faktycznie ponosi określone ciężary związane ze spłatą kredytu; podobnie było ze spłatą zobowiązań zaciągniętych wobec byłego pracodawcy. Również w zażaleniu E. M. nie odniosła się do relacji między wskazanymi w postanowieniu jej stałymi przychodami, a ponoszonymi wydatkami, nie wskazała, na możliwe inne – niż żądane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny – dowody na ponoszone wydatki "mieszkaniowe". Obowiązku w y k a z a n i a braku środków na pokrycie kosztów sądowych związanych ze złożoną skargą, co obligowałoby Sąd do orzeczenia zgodnego z oczekiwaniami strony, nie mogły zastąpić teoretyczne rozważania na temat "prawa do sądu’ i treści przepisów regulujących prawo pomocy oraz postępowanie dowodowe w postępowaniu cywilnym i w postępowaniu sądowoadministracyjnym, prowadzone z szerokim odwołaniem się do orzecznictwa sądowego i literatury przedmiotu. Ze wskazanych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.