I OSK 948/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Lech Sędziowie NSA Joanna Banasiewicz (spr.) del. WSA Monika Nowicka Protokolant Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2009r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 kwietnia 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 162/08 w sprawie ze skargi K. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz K. G. kwotę 237 (dwieście trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 162/08 oddalił skargę K. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji. Wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy: Wyrokiem z dnia 30 września 2003 r., sygn. akt IV SA 197-198/02 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2001 r. oraz utrzymaną nią w mocy decyzję tego Ministra z dnia [...] października 2001 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] lipca 1950 r., którym ustalono, że nieruchomości ziemskie "S." i kolonia "W.", położone w gminie S., pow. Ł. podpadają pod działanie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.). W uzasadnieniu Sąd wskazał, że organ centralny wydał decyzje z uchybieniem art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., nie zbadał w dostatecznym zakresie kwestii związanych z faktyczną ogólną powierzchnią nieruchomości, a następnie szczegółowo omówił stwierdzone w tym zakresie uchybienia. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2007 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2007 r., którą odmówiono stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] lipca 1950 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji uznano, że brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia w przedmiocie nacjonalizacji. Wprawdzie przedłożone przez Stronę dokumenty wskazują, że ogólna powierzchnia majątku była mniejsza niż norma obszarowa określona w art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu, tj. 100 ha (powierzchnia ta mogła wynosić odpowiednio ok. 90, 93 lub 95 ha), bowiem ustalając wcześniej ogólną powierzchnię majątku pominięto niektóre wyłączenia, które nastąpiły przed 1939 rokiem, jednak w sprawie istotne znaczenie ma również ogólna powierzchnia użytków rolnych. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy - m.in. protokołu z dnia [...] maja 1950 r. wynika, iż powierzchnia tych użytków wynosi 87,59 ha. Gdyby nawet uznać, iż wszystkie wyłączenia, pominięte wcześniej przy ustalaniu ogólnej powierzchni majątku, stanowiły użytki rolne, to i tak powierzchnia tych gruntów przekraczałby wskazaną w dekrecie - 50 ha. Na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniosła skargę K. G., zarzuciła, że błędne są ustalenia organu administracji, jakoby nieruchomość ziemska podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz wskazała na naruszenie przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz.U. Nr 36, poz. 341 ze zm.). Zdaniem skarżącej materiał dowodowy nie został oceniony zgodnie z wytycznymi zawartymi w uzasadnieniu orzeczenia NSA z 30 września 2003 r., co stanowi naruszenie art. 7 i 77 k.p.a. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji zawartej w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając zaskarżonym wyrokiem skargę stwierdził, że przedmiotem oceny w sprawie było orzeczenie wydane w związku z treścią art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przy czym jako podstawę orzekania przywołano § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51 ze zm.). Wskazany przepis art. 2 ust. 1 pkt e/ dekretu określał, w przypadku województwa, gdzie położona była nieruchomość, iż przesłanką przejścia nieruchomości ziemskiej na rzecz Państwa było przekroczenie normy obszarowej (ogólnie 100 ha) bądź normy użytków rolnych (50 ha). W rozpoznawanej sprawie w kwestionowanym orzeczeniu z 1950 roku jako przesłanki przejęcia nieruchomości wskazano przekroczenie zarówno normy powierzchni ogółem, jak i powierzchni użytków rolnych. Sąd I instancji podniósł, że w kwestii ogólnej powierzchni majątku, w kontekście ewentualnego stwierdzenia nieważności orzeczenia, zarówno organ administracji, jak i Sąd związane są wytycznymi zawartymi w prawomocnym wyroku sygn. akt IV SA 197-198/02, co wynika z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Wykonując te wytyczne organ uznał, iż nie można przyjąć, aby majątek przekraczał powierzchnię 100 ha. W tej sytuacji nie mają znaczenia zarzuty skargi odnośnie wadliwego ustalenia ogólnej powierzchni nieruchomości. Jednocześnie w zaskarżonej decyzji zwrócono uwagę, iż istotne znaczenie ma również wystąpienia drugiej przesłanki przejęcia majątku na rzecz Państwa, tzn. przekroczenie norm powierzchni użytków rolnych. Kwestia ta na etapie sprawy sygn. akt IV SA 197-198/02 pozostała poza przedmiotem rozważań Sądu, w tym zakresie nie jest więc związany organ administracji ani Sąd orzekający w niniejszej sprawie (a contrario art. 171 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że z treści dekretu nie wynika na jaki dzień należy dokonywać oceny wielkości użytków rolnych. Z uwagi na względy wykładni logicznej i celowościowej decydujące znaczenie powinny mieć cechy tych nieruchomości na dzień wejścia w życie regulacji, tj. w dniu 13 września 1944 r., jednakże w dniu wejścia w życie dekretu znaczna cześć ziem polskich nie znajdowała się faktycznie pod jurysdykcją ówczesnego ośrodka władzy w L., ocenie podlegać mógł więc wyłącznie stan faktyczny na dzień realizacji przepisów dekretu. Ponieważ wskazanie stosownego terminu nie nastąpiło wprost w dekrecie, może być wyłącznie efektem dokonania wykładni przepisów, odnoszenie ustaleń do faktycznego terminu procedowania w sprawie orzekania czy określona nieruchomość podpada pod działanie dekretu, nie może być niejako mechanicznie kwalifikowane jako rażące naruszenie prawa. Zdaniem Sądu I instancji trafnie uznał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że orzeczenie nacjonalizacyjne z 1950 roku nie narusza prawa w sposób rażący. Organ prawidłowo ocenił zgromadzony materiał archiwalny i wskazał, że potwierdzał on wystąpienie przesłanek nacjonalizacji w kontekście przekroczenia normy majątków rolnych. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Od powyższego wyroku K. G. wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając go w całości i zarzucając mu rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. polegające na nie stwierdzeniu, wbrew oczywistym dowodom wskazanym w sprawie, iż zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r. narusza przepisy dekretu o reformie rolnej, a w szczególności, że nie uwzględnia faktu, iż powierzchnia przejętego w trybie reformy rolnej majątku w S. i w kolonii W. nie kwalifikowała, wobec powierzchni tego majątku, do przejęcia go w trybie reformy rolnej na rzecz Skarbu Państwa. Decyzja powyższa w rażący sposób narusza zdaniem skarżącej przepisy dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, jak też przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 marca 1928 roku o postępowaniu administracyjnym, w szczególności przepis art. 2 ust. 1 lit. c/ tego dekretu, nakładające na organy administracyjne obowiązek szczegółowego zbadania stanu faktycznego oraz obowiązek prawidłowego uzasadnienia decyzji o przejęciu majątku ziemskiego na rzecz Skarbu Państwa. Majątek należący do poprzedników prawnych skarżącej nie przekraczał bowiem swoją powierzchnią norm obszarowych, które kwalifikowałyby go do przejęcia w trybie reformy rolnej, co wynika z dokumentów załączonych do skargi. Skarżąca zarzuciła nadto Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu oparcie się przy orzekaniu o protokół ze sprawy sądowej z 1950 roku. Ustalenia te są bowiem sprzeczne z dokumentami załączonymi do skargi. Wydaje się zasadnym oparcie przy rozstrzyganiu sprawy na dokumentach pochodzących od organów administracji działających na terenie, którego sprawa dotyczy, a nie na protokołach sądowych i innych dokumentach trudnych do zweryfikowania. Mając powyższe na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i uznanie, że decyzja o nacjonalizacji majątku S. i kolonii W. nastąpiła niezgodnie z przepisami dekretu o reformie rolnej oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, chociaż nie z przyczyn w niej wskazanych. Naczelny Sąd Administracyjny nie dokonując oceny podniesionych w skardze zarzutów - obowiązany był w pierwszej kolejności z urzędu rozważyć czy w sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego (art. 183 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przesłanki te zostały enumeratywnie wymienione w § 2 powołanego artykułu, zgodnie z którym nieważność postępowania zachodzi: 1) jeżeli droga sądowa była niedopuszczalna; 2) jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony był nienależycie umocowany; 3) jeżeli w tej samej sprawie toczy się postępowanie wcześniej wszczęte przed sądem administracyjnym albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona; 4) jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy; 5) jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw; 6) jeżeli wojewódzki sąd administracyjny orzekł w sprawie, w której jest właściwy Naczelny Sąd Administracyjny. W aktach administracyjnych sprawy, przekazanych przez organ w trybie art. 54 § 2 p.p.s.a., znajduje się pismo opatrzone datą [...] grudnia 2005 r., które złożone zostało w dniu [...] grudnia 2005 r. adresowane do Ministra Rolnictwa - Departament Gospodarki Ziemią złożone w imieniu K. G. i P. G., podpisane przez P. G., w którym zawarto prośbę o informację o biegu sprawy, do którego dołączono wypis aktu notarialnego sporządzonego w dniu [...] listopada 2005 r. w Kancelarii Notarialnej K. R., Repertorium [...] (karty akt administracyjnych nienumerowane). Akt ten zawiera umowę o zbycie spadku, zgodnie z którą K. G. przeniosła nieodpłatnie przypadający jej spadek po ojcu W. P. na rzecz swojego syna P. G. - na jego majątek odrębny, a P. G. oświadczył, że spadek przyjmuje i jako nabywca spadku wstępuje w prawa i obowiązki dotychczasowego spadkobiercy. Dokument ten Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, podobnie jak wcześniej organ prowadzący postępowanie nadzorcze, pominął. W konsekwencji tego uznać należało, że P. G. jako strona postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] lipca 1950 r. pozbawiony został możności obrony swych praw, co odpowiada przesłance nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wskazanej w art. 183 § 1 pkt 5 p.p.s.a. Z tej przyczyny należało uwzględnić skargę kasacyjną i uchylić zaskarżony wyrok na podstawie art. 185 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego w oparciu o art. 203 pkt 1 powołanej ustawy w związku z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. b/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).