II OZ 1226/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Spółdzielczego Zrzeszenia [...] w likwidacji, reprezentowanego przez likwidatora J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 30 września 2008 r., sygn. akt II SA/Kr 210/08 o oddaleniu wniosku strony skarżącej w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowieniu adwokata w sprawie ze skargi Spółdzielczego Zrzeszenia [...] w likwidacji na postanowienie Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia kary z tytułu nielegalnego użytkowania obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 30 września 2008 r., sygn. akt II SA/Kr 210/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek Spółdzielczego Zrzeszenia [...] w likwidacji o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowił adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Spółdzielczego Zrzeszenia [...] w likwidacji - reprezentowanego przez likwidatora J. K. na postanowienie Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Krakowie z dnia [...] stycznia 2008 r. w przedmiocie nałożenia kary z tytułu nielegalnego użytkowania obiektu budowlanego. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji podał, iż w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy strona skarżąca wskazała, że przyczyną trudnej sytuacji Spółdzielni była zwłoka organu administracji w rozpoznaniu zażalenia, co uniemożliwiło przeprowadzenie windykacji należności Spółdzielni. Z uwagi na niedochowanie terminu rozliczenia kosztów budowy, o którym mowa w art. 10 ust. 3 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, Spółdzielnia ma nieściągalne należności w wysokości [...] zł. Spółdzielnia nie zatrudnia żadnych pracowników. Zarząd Spółdzielni, księgowa oraz kierownik budowy pracują społecznie. Spółdzielnia nie prowadziła działalności dochodowej, nie dokonywała sprzedaży budynków. Spółdzielnia posiada kwotę [...] zł, która jest niezbędna do zakończenia jej likwidacji. Z bilansu na dzień 31 grudnia 2007 r., załączonego do wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że Spółdzielnia posiada aktywa obrotowe w wysokości [...] zł stanowiące należności krótkoterminowe. Kwota środków pieniężnych wynosiła [...] zł. Zobowiązania krótkoterminowe opiewały na kwotę [...] zł. Z rachunku zysków i strat wynika, że na dzień 31.01.2007 r. przychody netto wynosiły [...] zł i taka kwota stanowiła koszty działalności operacyjnej. Z raportu kasowego od 1 stycznia do 26 maja 2008 r. wynika, że z przychodu z 2007 r. w wysokości [...] zł pozostała kwota [...] zł. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2008 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek strony skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowił dla strony skarżącej adwokata z urzędu. W sprzeciwie od powyższego postanowienia strona skarżąca wskazała, iż posiadane środki w wysokości [...] zł są niezbędne - zgodnie z art. 125 Prawa spółdzielczego - do zakończenia procesu likwidacji. Zgodnie z tym przepisem w pierwszej kolejności należy zaspokajać koszty likwidacji spółdzielni. Spółdzielnia nie zatrudnia wykwalifikowanej księgowej, która sporządziłaby bilans zakończenia likwidacji, bo to kosztowałoby Spółdzielnię kwotę [...] zł. Spółdzielnia musi ponieść opłaty sądowe i skarbowe niezbędne do zgłoszenia zakończenia likwidacji. Sąd pierwszej instancji za zasadny uznał wniosek strony skarżącej o ustanowienie adwokata. Jednocześnie w ocenie Sądu strona nie spełnia przesłanek do zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd wskazał, iż zgodnie z art. 246 § 2 ustawy z dnia z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) przyznanie prawa pomocy osobie prawnej może nastąpić, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) lub gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie częściowym). Sąd stwierdził, iż Spółdzielnia powinna zdawać sobie sprawę, że może zaistnieć potrzeba wniesienia skargi kasacyjnej. W ocenie Sądu strona skarżąca mogła poczynić oszczędności w wysokości 100 zł z tytułu ewentualnego wpisu od skargi kasacyjnej. Sąd wskazał, że strona rozdysponowała od lutego do maja 2008 r. kwotę ponad [...] zł. Nadto Spółdzielnia dysponuje jeszcze kwotą [...] zł, która 8-krotnie przewyższa wysokość wpisu od skargi kasacyjnej. Sąd nie podzielił argumentu strony skarżącej, jakoby treść art. 125 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz. U. z 2003 r. Nr 188, póz. 1848 z późn. zm.) uzasadniała odmowę wydatkowania posiadanych przez Spółdzielnię środków na wpis od skargi kasacyjnej. W ocenie Sądu przepis ten nie zawiera zakazu uiszczenia przez likwidatora spółdzielni opłat sądowych. Niedopuszczalnym jest również różnicowanie "znaczenia" opłat sądowych uiszczanych w postępowaniu sądowoadministracyjnym i w postępowaniu zmierzającym do wykreślenia danego podmiotu z Krajowego Rejestru Sądowego (stosownej ewidencji) w trybie postępowania likwidacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie podkreślił, że przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Jeżeli skarżąca Spółdzielnia dysponowała po wniesieniu skargi środkami pieniężnymi, których wartość wielokrotnie przewyższała wysokość wpisu od skargi kasacyjnej (kwota ponad [...] zł w stosunku do kwoty 100 zł) to tym samym nie można uznać, że nie miała żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek wydatków. Rozporządzając majątkiem strona powinna liczyć się z konsekwencjami swojego działania. Działając w sposób świadomy strona powinna liczyć się z koniecznością rozważenia zaoszczędzenia środków na prowadzenie postępowania sądowego nawet kosztem innych wydatków. Z tych względów Sąd uznał, że wniosek strony o przyznanie prawa pomocy jest częściowo zasadny. Skarżąca posiada ograniczone środki finansowe i z tego powodu mogłaby mieć istotne trudności w zapewnieniu udziału adwokata w tej sprawie. Ewentualne pozbawienie strony skarżącej prawa do ustanowienia dla niej z urzędu profesjonalnego pełnomocnika mogłoby w tej sprawie prowadzić w istocie do pozbawienia jej prawa do sądu. Sąd podkreślił, iż prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Sąd stwierdził, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia z tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione w świetle p.p.s.a. powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli. W ocenie Sądu zwolnienie strony skarżącej od kosztów w zakresie całkowitym miałoby miejsce w sytuacji, gdyby Spółdzielnia nie posiadała żadnych środków na poniesienie kosztów postępowania. Dlatego też Sąd pierwszej instancji wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oddalił. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Spółdzielcze Zrzeszenie [...] w likwidacji, reprezentowane przez pełnomocnika z urzędu adwokata K. S.. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 246 § 2 pkt 1-2 w związku z art. 243 § 1 p.p.s.a. polegające na odmowie zwolnienia strony od kosztów sądowych w sytuacji gdy wykazała, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów. Strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że wydatki poczynione przez stronę skarżącą zostały przeznaczone na bieżącą działalność zmierzającą do likwidacji i nie można przyjąć, że wydatki te nie są niezbędne w tym stopniu, aby ich kosztem można było poczynić oszczędności na poczet kosztów sądowych. Strona skarżąca podała, że posiadana obecnie kwota w wysokości [...] zł, jeżeli częściowo zostałaby przeznaczona na wpis od skargi kasacyjnej, to okazałaby się niewystarczająca na zakończenie działalności, w tym zlecenie bilansu końcowego niezbędnego dla likwidacji podmiotu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), zwanej "p.p.s.a." prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Art. 246 § 2 p.p.s.a. – dotyczący osób prawnych - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma ona żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Strona winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Należy stwierdzić, że w stosunku do osób prawnych ustawa przewiduje zaostrzone przesłanki przyznania prawa pomocy. Przepis art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. wymaga bowiem, aby osoba prawna nie posiadała żadnych środków na pokrycie jakichkolwiek kosztów sądowych. Dyspozycja tego przepisu oparta jest na konstrukcji ograniczonego uznania. Powyższa regulacja prawna wskazuje, że w stosunku do osób prawnych ustawodawca przewidział stosowanie instytucji prawa pomocy do przypadków usprawiedliwionych szczególnie trudną sytuacją, wyrażającą się brakiem funduszy. Postawienie Spółdzielni w stan likwidacji nie oznacza automatycznie braku środków finansowych. Spółdzielnia przechodzi w stan likwidacji w przypadkach określonych w art. 113 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. z 2003 r. Nr 188, póz. 1848 z późn. zm.). Brak jest podstaw do uznania, że koszty postępowania likwidacyjnego mają charakter priorytetowy przed innymi kosztami postępowania. A zatem, Spółdzielnia postawiona w stan likwidacji winna wykazać, że jej efektywne aktywa nie wystarczają na pokrycie kosztów sądowych. (por. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 19 lutego 1997 r., sygn. I ACz 65/97, LEX 29692, postanowienie Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia16 grudnia 1993 r., sygn. I ACz 544/93, LEX 5622 – dotyczące strony, co do której ogłoszono upadłość, otwarto postępowanie układowe). Z akt sprawy wynika, że na dzień złożenia wniosku, tj. w dniu 4 lipca 2008 r. Spółdzielcze Zrzeszenie [...] w likwidacji dysponowało kwotą ponad [...] złotych (raport kasowy – k. 121). Wobec tego Sąd pierwszej instancji zasadnie ocenił, że wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie mógł zostać uwzględniony. Zachodzi bowiem przesłanka negatywna – Spółdzielcze Zrzeszenie [...] w likwidacji posiada środki mogące zostać wykorzystane na pokrycie kosztów sądowych. Dysponując środkami pieniężnymi strona nie mieści się w hipotezie art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 19 listopada 2004 r., FZ 463/04, niepubl.) Należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż strona rozporządzając majątkiem powinna liczyć się z koniecznością poczynienia oszczędności na pokrycie kosztów sądowych. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w postanowieniu.