I FZ 19/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 grudnia 2008 r., sygn. akt III SA/Gl 149/08 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Z. J. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 28 listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2008 r., sygn. akt III SA/Gl 149/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił Z. J. przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 28 listopada 2007 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, iż niezaskarżonym przez stronę postanowieniem z dnia 19 maja 2008 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w części przekraczającej kwotę 200 zł. Pismem z 10 lipca 2008 r. skarżący złożył "zażalenie-wniosek" o całkowite zwolnienie z kosztów sądowych. W sprzeciwie od odmawiającego przyznania prawa pomocy postanowienia referendarza skarżący wskazał, iż jego sytuacja materialna uległa pogorszeniu ze względu na brak zezwolenia na wykorzystywanie do produkcji olejów opałowych olejów odpadowych i przepracowanych, brak mroźnej zimy w sezonie 2005/2006 i 2006/2007, co spowodowało ograniczenie zapotrzebowania na produkowany przez niego środek dla górnictwa zapobiegający zamarzaniu węgla w wagonach czy innego preparatu wykorzystywanego w budownictwie, przekształcenie firmy skarżącego w spółkę z o. o., która do tej pory nie podjęła działalności gospodarczej. Sąd I instancji stwierdził, iż na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy ciąży obowiązek uprawdopodobnienia okoliczności uzasadniających jego przyznanie. W niniejszej sprawie strona nie wykazała w dostateczny i przekonujący sposób, aby jej sytuacja materialna i bytowa pogorszyła się w stopniu, który uzasadniałby przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie. Strona została już zwolniona w obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w kwocie powyżej 200 zł, a postanowienie w tym zakresie nie zostało zaskarżone. Rozpatrywany wniosek jest kolejnym złożonym w toku tego samego postępowania, tymczasem sytuacja materialna skarżącego nie tylko się nie pogorszyła, ale ujawnione zostały nowe dochody uzyskiwane z tytułu przekształcenia firmy skarżącego w spółkę z o. o. czy dochody z tytułu świadczenia usług w zakresie doradztwa technicznego. Skarżący nie wykazał również, aby w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia żony jego sytuacja materialna uległa pogorszeniu. Sąd I instancji wskazał, iż zgodnie z art. 249 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub części, jeżeli okaże się, że okoliczności, na podstawie których jej przyznano nie istniały lub uległy zmianie. Okoliczności podniesione w sprzeciwie również nie dają podstawy do przyjęcia, że spółka nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych powyżej 200 zł. Sąd I instancji uznał, iż w świetle art. 260 i art. 254 § 1 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi strona nie wykazała zasadności złożonego wniosku. Wojewódzki Sąd Administracyjny przypomniał również, iż na podstawie art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w razie uwzględnienia skargi przysługuje skarżącemu od organu zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wskazał, iż Sąd I instancji oparł swe rozstrzygnięcie na materiałach przesłanych przed 29 grudnia 2008 r., kiedy to skarżący przy piśmie procesowym w odpowiedzi na wezwanie Sądu w sprawach III SA/Gl 213/08 i III SA/Gl 144/08 przedstawił dokumenty, z których wynika, że jego obecna sytuacja materialna wyraźnie się pogorszyła, co wynika z pogorszenia zdrowia skarżącego, któremu grozi dodatkowa operacja w ciągu trzech miesięcy, a także całkowite unieruchomienie żony związane ze złamaniem kości łonowej, co wymaga dodatkowych drogich leków. Skarżący wskazał, iż nie stać go nie tylko na koszty sądowe, ale też na utrzymanie i lekarstwa. Ponadto skarżący podniósł, iż mimo czteroletnich starań nie otrzymał dotychczas zezwolenia na wykorzystywanie olejów odpadowych i przepracowanych na sporządzenie olejów opałowych, na które miał zamówienia po 300 ton rocznie i które przyniosłyby zysk pozwalający na spłacenie zaciągniętego na inwestycje kredytu; brak mroźnej zimy w sezonie 2005/2006 i 2006/2007 uniemożliwił mu sprzedaż środka dla górnictwa zabezpieczającego węgiel przed przymarzaniem na wagonach w czasie transportu, na które miał coroczne zamówienia na 500-700 ton i którego produkcja przynosiła zysk. Zmniejszyły się także zamówienia na środek do pokrywania form do produkcji wyrobów betonowych. Żadna ze wskazanych okoliczności nie wynika przy tym z niegospodarności strony. Z uwagi na brak możliwości postawienia prowadzonego prywatnie przedsiębiorstwa w stan upadłości, skarżący zdecydował się na jego przekształcenie w spółkę z o. o. i znalezienie udziałowca, który przejąłby zadłużenie w banku. Stąd też skarżący wniósł do spółki z o. o. aportem majątek i długi swego przedsiębiorstwa, a następnie przeniósł 100% udziałów w tej spółce na swego kontrahenta. Spółka z o.o. do tej pory nie podjęła działalności z uwagi na brak poparcia wniosku o wydanie zezwolenia na wyrób dachówek. Skarżący nie utrzymuje również dożywotniej gaży w wysokości 1000 zł, bowiem ustalenie przedwstępnej umowy sprzedaży w tym zakresie nie są zawarte w sporządzonym akcie notarialnym. Nadto spółka z o.o. nie ma środków na ewentualne świadczenie takiej gaży. Działalność gospodarcza prowadzona przez skarżącego z braku bazy magazynowej i wytwórczej ogranicza się do świadczenia usług w zakresie doradztwa technicznego. Zlecenia na tę działalność były sporadyczne i nie przynosiły wysokich dochodów, a obecnie w uwagi na kryzys zakłady ograniczają ewentualne zamówienia do spraw awaryjnych. Ewentualne dochody z tej działalności skarżący przeznaczył na uzupełnienie emerytury, pokrycie kosztów utrzymania, leczenia i lekarstw. Podkreślono, że emerytura jest obłożona świadczeniami komorniczymi. Skarżący podniósł, iż na jego wnuku nie ciąży obowiązek alimentacyjny, a nadto wnuk nie posiada majątku, a jego dochód nie wystarcza nawet na skromne utrzymanie własnej 5-osobowej rodziny. Skarżący wskazał też, że jego sytuacja materialna wyraźnie się pogorszyła z powodu obłożnie chorej żony, która wymaga stałej opieki lekarskiej oraz kosztownych leków, przy tym z racji braku środków finansowych na zatrudnienie fachowej opiekunki skarżący zajmuje się nią sam. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Choć negatywnie należy ocenić brak bezpośredniego odniesienia się przez Sąd I instancji do treści art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, znajdującego zastosowanie w niniejszej sprawie, Sąd ten zwrócił uwagę na brak zmiany na niekorzyść sytuacji materialnej strony, zatem wskazana wadliwość uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie uniemożliwia merytorycznej kontroli rozstrzygnięcia. Zgodnie z art. 165 ustawy postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Nie ulega przy tym wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że okoliczności, o których mowa w tym przepisie, mają mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia. Oznacza to, że zmiana okoliczności sprawy, która pozostaje bez wpływu na ocenę sytuacji strony dokonaną w postanowieniu, o którego zmianę wnosi strona, nie może być przyczyną uwzględnienia takiego wniosku. Mając powyższe na uwadze wskazać trzeba, iż postanowieniem referendarza sądowego z dnia 19 maja 2008 r. przyznano skarżącemu prawo pomocy poprzez zwolnienie go z wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 200 zł. Jako przyczyny stanowiska, iż skarżący jest w stanie uiścić 200 zł tytułem wpisu od skargi, powołano okoliczność osiągania w przeszłości znacznych przychodów z działalności gospodarczej, co miało umożliwić skarżącemu wygospodarowanie środków na uiszczenie wpisu sądowego, osiąganie stałego dochodu z tytułu pobieranej emerytury, a także darowanie wnukowi mieszkania spółdzielczego własnościowego, co wiąże się z ciążącym na obdarowanym obowiązkiem udzielania pomocy darczyńcy. W porównaniu z sytuacją skarżącego wziętą pod uwagę w powyższym postanowieniu, zmianie uległy przede wszystkim okoliczności dotyczące prowadzonej działalności gospodarczej. Jednakże w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zmiany te nie uzasadniają przyznania stronie prawa pomocy w zakresie szerszym niż w postanowieniu z dnia 19 maja 2008 r., bowiem działalność prowadzona przez skarżącego przed jej przekształceniem w spółkę z o. o. nie przynosiła od dłuższego czasu zysku, co powoduje, iż dotychczasowy brak zysków z działalności spółki nie wskazuje na zmianę okoliczności. Dodatkowo zauważyć można, iż zgodnie z załączoną przez wnioskodawcę do akt III SA/Gl 147/08 umową przedwstępną nabywca przedsiębiorstwa skarżącego miał przejąć zobowiązania zaciągnięte w związku z jego prowadzeniem - przede wszystkim kredyt bankowy, którego spłacanie było okolicznością braną pod uwagę przez referendarza sądowego w postanowieniu z 19 maja 2008 r. Nie sposób również nie wspomnieć o wynikającej z przedłożonej umowy "dożywotniej gaży" w kwocie 1.000 zł miesięcznie. Skarżący wskazuje co prawda, iż ustalenie to nie znalazło odzwierciedlenia w akcie notarialnym, jednakże nie przedstawił na potwierdzenie tego faktu stosownej dokumentacji. Niezależnie od powyższego, jak słusznie zauważył Sąd I instancji, skarżący w związku z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy wskazał, iż uzyskuje dodatkowe środki z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w zakresie doradztwa technicznego - z deklaracji VAT (załączonych do akt III SA/Gl 147/08) wynika, iż w okresie od marca do sierpnia 2008 r. wartość transakcji z tego tytułu sięgnęła ponad 15.000 zł. Wnioskodawca wskazuje, iż środki te zostały przeznaczone na "uzupełnienie" emerytury i poniesienie kosztów utrzymania, leczenia i lekarstw. Należy podkreślić, iż te dodatkowe dochody nie zostały wzięte pod uwagę w postanowieniu z dnia 19 maja 2008 r. Nadto emerytura skarżącego nieznacznie wzrosła, pozostawiając mu większe środki do dyspozycji, co również należy wziąć pod uwagę przy rozpatrywaniu zmian okoliczności sprawy w rozumieniu art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Jeśli chodzi natomiast o sytuację zdrowotną skarżącego i jego żony, wskazać trzeba, iż mimo deklarowania przedłożenia dodatkowej dokumentacji w tym zakresie, dokumenty takie nie zostały złożone, zatem Sąd nie dysponuje żadnymi danymi co do tych okoliczności z wyjątkiem ogólnych stwierdzeń skarżącego. Pogorszenie zdrowia czy wymaganie opieki samo w sobie nie jest tożsame z pogorszeniem sytuacji materialnej. Z racji braku stosownej dokumentacji nie jest możliwe szersze odniesienie się do tej kwestii. Przypomnieć należy również okoliczność darowania mieszkania wnukowi skarżącego i ciążące w związku z tym na obdarowanym obowiązki, o których mowa w art. 897 k.c. Analiza sytuacji materialnej skarżącego branej pod uwagę w postanowieniu referendarza sądowego z dnia 19 maja 2008 r. i przedstawionej obecnie prowadzi do wniosku, iż nie zaszły okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie szerszym niż przyznane dotychczas. Stąd też prawidłowo Sąd I instancji oddalił wniosek strony w tym przedmiocie. Na marginesie powyższych rozważań należy wskazać, iż niesłusznie Sąd I instancji uznał, że strona ubiegająca się o przyznanie jej prawa pomocy ma obowiązek uprawdopodobnienia okoliczności uzasadniających to przyznanie. Stanowisko to sprzeczne jest przede wszystkim z brzmieniem art. 246 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który wyraźnie stanowi, że podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać (a nie uprawdopodobnić) istnienie przesłanek, o których mowa w tym przepisie. Nadto wskazać można na art. 255 ustawy, który umożliwia Sądowi wezwanie wnioskodawcy do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych, co ma zmierzać do ustalenia rzeczywistego - pełnego i niebudzącego wątpliwości - stanu majątkowego i rodzinnego strony. Zatem niewystarczające jest "uprawdopodobnienie" zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, a stanowisko Sądu I instancji w tym zakresie nie zasługuje na aprobatę. Niezrozumiałe jest również odwoływanie się do treści art. 249 ustawy i możliwości cofnięcia przyznanego już prawa pomocy, a także stwierdzenie, że okoliczności podniesione w sprzeciwie nie dają podstawy do przyjęcia, że "spółka nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych powyżej 200 zł". Z sentencji zaskarżonego postanowienia wynika, iż Sąd I instancji zajął się jedynie ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, a nie skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 249 ustawy. W takiej sytuacji powoływanie się na ten przepis, jak i rozpatrywanie tego, czy strona jest w stanie uiścić koszty sądowe wyższe, niż uznane w prawomocnym postanowieniu referendarza sądowego z dnia 19 maja 2008 r., jest zbędne i nie zasługuje na aprobatę. Zauważyć też można, iż nieuprawnione było powoływanie się na to, czy "spółka" nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych, jak i wskazanie na dotyczący przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym osobie prawnej art. 246 § 2 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - nie ulega bowiem wątpliwości, iż zarówno stroną postępowania, jak i wnioskodawcą jest osoba fizyczna. Jednakże podkreślić należy, iż wskazane wadliwości uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie mają w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wpływu na wynik postępowania, a merytoryczna ocena ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy jest prawidłowa. Z uwagi na powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.