II GZ 164/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Urszula Raczkiewicz po rozpoznaniu w dniu 5 sierpnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w R. z dnia 13 czerwca 2008 r., sygn. akt I SA/Rz 440/08 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w R. z dnia [...] lutego 2008 r., Nr [...] w przedmiocie płatności bezpośrednich do gruntów rolnych na 2004 rok postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w R. z dnia 20 maja 2008 r., sygn. akt I SA/Rz 440/08, referendarz sądowy odmówił przyznania J. S. prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Rozstrzygnięcie to zostało wydane w następującym stanie faktycznym. J. S. w złożonym oświadczeniu wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwojgiem dzieci, jest właścicielem mieszkania o powierzchni 48 m2 oraz nieruchomości rolnych o powierzchni 33 ha, nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Jego dochód stanowi renta w wysokości 648,85 zł. Ponadto wyjaśnił, że nie otrzymuje dopłat strukturalnych, a w gospodarstwo zainwestował oszczędności, zaciągnął kredyty, ponosi wysokie koszty z tytułu podatków gruntowych oraz dzierżaw. Po rozpatrzeniu sprawy w związku z wniesionym sprzeciwem Wojewódzki Sąd Administracyjny w R., postanowieniem z dnia 13 czerwca 2008 r., sygn. akt I SA/Rz 440/08, odmówił J. S. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Sąd wskazał, że z mającego zastosowanie w sprawie art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a. wynika obowiązek uprawdopodobnienia przez wnioskodawcę przesłanek w nim określonych. Oświadczenie o braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania wymaga skonkretyzowania w postaci wyczerpującej argumentacji, względnie w sytuacji gdy okaże się to niewystarczające, zobrazowania sytuacji materialnej za pomocą odpowiednich dokumentów. Sąd I instancji stwierdził, że skarżący wyeksponował dane mające wskazywać wyłącznie na jego złą sytuację materialną, czemu przeczą zebrane w postępowaniu wyjaśniającym dodatkowe informacje i dokumenty. Już sama analiza informacji o stanie środków na rachunku bankowym skarżącego podważa twierdzenia wnioskodawcy o jego ubóstwie. Z dokumentu tego wynika, że skarżący dysponuje sumami pieniężnymi będącymi wielokrotnością uzyskiwanych dochodów z tytułu renty, zaś w czasie gdy doręczone zostało mu wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego dysponował na rachunku kwotą ponad 2000 zł (na dzień 29 kwietnia 2008 r. było to 2.614,60 zł). Zestawiając wysokość środków pieniężnych, którymi dysponował oraz wysokość obciążeń, które musi ponieść w postępowaniu sądowym we wszystkich sprawach, w których J. S. wniósł skargi (zarejestrowano trzy sprawy), Sąd uznał, że poniesienie kosztów nie wiąże się z koniecznością ograniczenia innych niezbędnych ponoszonych przez stronę wydatków. Skarżący uniemożliwił zweryfikowanie jego faktycznych dochodów nie przedkładając, mimo wezwania, odpisów zeznań podatkowych za lata 2006-2007. Wysokość tych dochodów podana we wniosku może budzić wątpliwości w konfrontacji z rachunkiem matematycznym zestawienia wydatków przedłożonych przez skarżącego (tylko tych najistotniejszych) i liczbą członków rodziny. Nadesłane dokumenty: o zmianie opłat mieszkaniowych z 12 grudnia 2007 r. i decyzja o przyznaniu dodatku mieszkaniowego z 24 stycznia 2008 r. ujawniły również rozbieżności co do liczby osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. To ile osób pozostaje na faktycznym utrzymaniu wnioskodawcy, wpływa w istotny sposób na jego sytuację majątkową i możliwości płatnicze. Zdaniem Sądu I instancji skarżący nie wykazał, że spłaca jakiekolwiek zobowiązania kredytowe, pomimo że na takie obciążenia się powoływał. Poza tym posiada on znaczny majątek w postaci nieruchomości gruntowych na terenie województwa podkarpackiego oraz mazowieckiego (60 działek rolnych o łącznej powierzchni 33 ha). Z tego tytułu ma prawo do corocznych tzw. płatności bezpośrednich do gruntów rolnych. O spełnienie warunków do ich przyznania, musi zadbać już sam wnioskodawca. Sąd zauważył, że w sprzeciwie od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego (chociaż ten nie podlega rozpoznaniu merytorycznemu) skarżący nie przedłożył nowych dowodów, które wskazywałyby na istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy, nie uzupełnił także braków wezwania. Podniesione argumenty w postaci pomocy rodzeństwa oraz tego, że środki pieniężne na rachunku bankowym zalegały z przeznaczeniem na leczenie córki, nie są wiarygodne. Analiza uzupełnionego oświadczenia i załączonych do niego dokumentów źródłowych, zdaniem Sądu I instancji, nie pozwala na uznanie, iż skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), jak również tego, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W zażaleniu na powyższe postanowienie J. S. podniósł, że zeznania podatkowe za lata 2006-2007 przedłożył w postaci dokumentów PIT -40 ponieważ w tym okresie nie osiągał innych dochodów poza rentą chorobową. Skarżący wskazał również, że nie otrzymuje dopłat do gospodarstwa rolnego, a środki gromadzone na rachunku bankowym przeznaczone są na leczenie córki w zagranicznej klinice okulistycznej. Do niedawna egzystował posiadając oszczędności z poprzednich lat, obecnie żyje z pomocy rodzeństwa. Bardzo duże oszczędności zainwestował w zakup i dzierżawę gruntów gdyż chciał prowadzić gospodarstwo rolne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej jako p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stąd ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa, co wynika wprost z art. 246 § 1 p.p.s.a. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a Sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że J. S. nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania jak również, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd I instancji zbadał sytuację materialną strony, dokonał analizy bieżących wydatków i możliwości finansowych skarżącego, przeanalizował wszystkie załączone do akt sprawy dokumenty i odniósł się do nich. Sąd I instancji słusznie wskazał, że już sama analiza informacji o stanie środków na rachunku bankowym J. S. podważa twierdzenia skarżącego o jego ubóstwie, bowiem dysponuje on sumami pieniężnymi będącymi wielokrotnością dochodów z tytułu renty, zaś w dniu otrzymania przez niego wezwania do uiszczenia wpisu sądowego na jego rachunku bankowym znajdowała się kwota ponad 2.000 zł. Nadesłane dokumenty o zmianie opłat mieszkaniowych i decyzja o przyznaniu dodatku mieszkaniowego ujawniły rozbieżności co do liczby osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, których J. S. nie wyjaśnił. Sąd trafnie zwrócił uwagę na fakt, że skarżący nie wykazał, iż spłaca jakiekolwiek zobowiązania kredytowe, pomimo że na takie obciążenia się powoływał. Także w zażaleniu skarżący nie podał okoliczności wykazujących, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący twierdzi w zażaleniu, że jest w ciężkiej sytuacji materialnej i korzysta z pomocy rodzeństwa, że środki finansowe gromadzi na leczenie córki w zagranicznej klinice okulistycznej jednak nie określił kwot udzielanej pomocy, którą otrzymuje od rodziny jak też w żaden sposób nie udokumentował braku możliwości leczenia córki w Polsce. Z przedstawionych przez skarżącego dokumentów wynika jedynie, że jego córka miała za granicą konsultacje medyczne, a skierowana została na leczenie do poradni okulistycznej w Polsce. W zażaleniu skarżący wskazał, że jego gospodarstwo nie przynosi dochodów, ale należy zwrócić uwagę, że w dniu 22 stycznia 2008 r. zawarł umowę dzierżawy zabudowanej nieruchomości gruntowej o powierzchni 1,7381 ha, z przeznaczeniem na cele zielarskie, z tytułu której zobowiązał się płacić roczny czynsz dzierżawny w kwocie 1100 zł netto, podlegający corocznej waloryzacji. Powyższa okoliczność sprawia, że twierdzenia o zupełnym braku dochodowości gospodarstwa rolnego mogą budzić pewne wątpliwości co do ich rzetelności skoro skarżący nadal zaciąga zobowiązania związane z jego prowadzeniem. Koszty sądowe nie mogą zamykać stronie drogi do sądu, jednakże oceniając sytuację finansową skarżącego przy uwzględnieniu tej zasady nie można zarzucić Sądowi I instancji, że odmawiając J. S. przyznania prawa pomocy regułę tę naruszył. W żadnym razie nie można przyjąć, że skarżący wykazał, iż nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego jest kontrola zgodności z prawem orzeczeń wydanych przez wojewódzkie sądy administracyjne. Fakt, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Sąd I instancji nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Jedynie naruszenie prawa może skutkować uchyleniem przez Naczelny Sąd Administracyjny orzeczenia Sądu I instancji. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.