II OSK 281/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wiesław Kisiel Sędziowie sędzia NSA Jerzy Bujko sędzia del. NSA Jacek Hyla (spr.) Protokolant Maciej Stojek po rozpoznaniu w dniu 10 lutego 2010r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 października 2008 r. sygn. akt III SA/Lu 174/08 w sprawie ze skargi H. K. na decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] marca 2008 r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 23 października 2008 r., sygn. III SA/Lu 174/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę H. K. na decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] marca 2008 r. nr [...]. Z uzasadnienia wyroku sądu I instancji wynika, że Wojewoda Lubelski zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta Puławy z dnia [...] stycznia 2008 r., Nr [...] orzekającą o wymeldowaniu H. K. z pobytu stałego z lokalu przy ul. [...] w Puławach. Organy obu instancji stwierdziły, że art. 15 ust. 2 z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.) przez opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu każe rozumieć fizyczne nieprzebywanie w lokalu i skoncentrowanie swoich spraw życiowych w innym miejscu. Przeprowadzone przez organ I instancji postępowanie dowodowe wykazało, że odwołująca się nie zamieszkuje pod adresem zameldowania od grudnia 2006 r. Potwierdzają to zgodnie obie strony postępowania oraz funkcjonariusz policji dokonujący kontroli meldunkowej. Bezsporne jest, że odwołująca się, od czasu opuszczenia przedmiotowego lokalu, nie podejmowała czynności prawnych zmierzających do ponownego zamieszkania w spornym lokalu stosownie do art. 344 § 1 k.c. Zawiadomienie w sprawie zmuszania do określonego zachowania - opuszczenia miejsca pobytu stałego, zostało złożone dopiero po upływie roku od daty opuszczenia lokalu i po powzięciu informacji o wszczętym postępowaniu w niniejszej sprawie, co oznacza, że poczynione zostało na potrzeby tego postępowania. Skoro odwołująca się nie podejmowała czynności prawnych zmierzających do ponownego zamieszkania w tym lokalu - oznacza to, że pogodziła się z zaistniałą sytuacją i z własnej woli zrezygnowała z zamieszkania w nim. Zameldowanie jak i wymeldowanie jest jedynie potwierdzeniem faktycznego zamieszkiwania bądź ustania zamieszkiwania i skoncentrowania swoich spraw życiowych w innym lokalu, co w tym konkretnym przypadku ma miejsce. W uzasadnieniu skargi skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie H. K. podniosła, że opuściła lokal w obawie o swoje życie i zdrowie, a zatem owo opuszczenie nie nosiło znamion dobrowolności. Wbrew twierdzeniom organu, podejmowała próby zmierzające do ponownego zamieszkania, czego dowodem jest złożenie zawiadomienia w prokuraturze. Mąż skarżącej jest nieobliczalny, nosi ze sobą broń palną. Skarżąca uciekła z mieszkania z przyczyn podniesionych wcześniej, natomiast nigdy z niego nie zrezygnowała, gdyż stanowi ono dorobek życiowy. Wojewoda Lubelski w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie. W uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wskazał, że z przepisu art. 1 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych wynika, że ewidencja ludności służy do odzwierciedlenia stanu faktycznego i dostarcza wiedzy o rzeczywistym miejscu pobytu obywateli. Aby wydać decyzję o wymeldowaniu na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy, opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu musi być dobrowolne i nosić cechy trwałości. Za równoznaczne z dobrowolnym opuszczeniem lokalu należy uznać sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta wbrew jej woli, lecz nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych, umożliwiających powrót do lokalu, których podjęcie doprowadziłoby do uznania działań dysponenta lokalu za bezprawne. Środkami prawnymi umożliwiającymi powrót do lokalu są roszczenia cywilnoprawne o przywrócenie naruszonego posiadania albo o eksmisję, które zostaną uwzględnione przez sąd przed wydaniem decyzji rozstrzygającej wniosek o wymeldowanie. Nieskorzystanie z tych środków, ewentualnie oddalenie powództwa przez sąd powoduje, że brak jest podstaw prawnych do utrzymania fikcji meldunkowej. Długotrwały stan faktyczny, w którym osoba zameldowana na pobyt stały w danym lokalu rzeczywiście w nim nie mieszka, przebywając w tym czasie w innym lokalu, nie wykazuje zamiaru, o którym mowa w art.6 ust. 1 ustawy, a zatem opuszczenie dotychczasowego lokalu nosi znamiona trwałości i powinno skutkować wydaniem decyzji o wymeldowaniu, w oparciu o art. 15 ust. 2 ustawy. W grudniu 2006 r. skarżąca wyprowadziła się z miejsca stałego pobytu, zabierając swoje rzeczy osobiste. Od tego czasu zamieszkuje z córką i jej rodziną w Puławach, przy ul. [...]. Od dość dawna zatem skarżąca zaprzestała koncentrować swoje podstawowe czynności życiowe w spornym lokalu. Nie występowała z powództwem o przywrócenie posiadania przedmiotowego lokalu, czy też o eksmisję jej męża. Nawet gdyby przyjąć, że opuszczenie lokalu nie było dobrowolne, to dalsze utrzymywanie fikcji zameldowania nie jest stanem pożądanym. Tak jak zameldowanie w lokalu nie daje jeszcze żadnych praw do niego, tak też wymeldowanie w żaden sposób praw do lokalu nie ogranicza, ani nie niweczy cywilnoprawnych roszczeń skarżącej dotyczących mieszkania jako przedmiotu małżeńskiej wspólności majątkowej. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca H. K., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania i zarzucając zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 3 § 1 w związku z art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez nie uchylenie zaskarżonej decyzji Wojewody Lubelskiego i w efekcie dopuszczenie się sprzeczności w ustaleniach faktycznych z treścią zebranego materiału dowodowego, polegającej na bezpodstawnym przyjęciu, iż skarżąca H. K. dobrowolnie opuściła lokal przy ul. [...] w Puławach - w oparciu o fakt nie wniesienia powództwa o przywrócenie naruszonego posiadania lub powództwa o wydanie, w sytuacji gdy okoliczności te nie mogą mieć decydującego znaczenia dla ustalenia czy opuszczenie lokalu było dobrowolne. Zarzucono także naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych /t.j. Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 993/ poprzez jego niezasadne zastosowanie, w sytuacji gdy skarżąca nie dokonała dobrowolnej zmiany miejsca stałego pobytu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że sąd I instancji w sposób całkowicie nieuzasadniony przyjął, iż opuszczenie lokalu w takich okolicznościach w jakich uczyniła to skarżąca było dobrowolne. W judykaturze przyjmuje się, iż dobrowolne opuszczenie ma miejsce wówczas, gdy wynika z własnej woli osoby zainteresowanej, a nie z powodu bezprawnych działań lub zachowań innych osób. Rezygnacja z prawa do przebywania w lokalu powinna nastąpić w sposób wyraźny, poprzez złożenie stosownego oświadczenia lub poprzez odpowiednie zachowanie, które w sposób nie budzący wątpliwości wyraża wolę danej osoby. Opuszczeniem lokalu jest nie tylko fizyczne w nim nie przebywanie, ale też zamiar opuszczenia lokalu, który należy ocenić na podstawie obiektywnych, możliwych do stwierdzenia okoliczności. W realiach rozpatrywanej sprawy nie sposób doszukać się okoliczności wskazujących na niewymuszony zamiar opuszczenia lokalu przez skarżącą. Sąd I instancji w sposób dowolny ustalił, iż nie podlega sporowi fakt dobrowolnego zabrania przez skarżącą swoich rzeczy z lokalu. Już z uzasadnienia decyzji z dnia [...] stycznia 2008 r. wynika, iż skarżąca zabrała jedynie swoje rzeczy osobiste, tj. przedmioty osobistego użytku. Natomiast sama skarżąca wielokrotnie wskazywała, iż pozostawiła w lokalu "dorobek swojego życia" (uzasadnienie skargi na decyzję wojewody z dnia 14 kwietnia 2008 r.) oraz, że pozostałe w mieszkaniu ruchomości zostały złożone w piwnicy przez jej męża (pismo z dnia 8 maja 2008 r.). W konsekwencji poczyniona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny ocena tego aspektu sprawy okazała się nietrafna. Ponadto skarżąca przedstawiła szereg dowodów potwierdzających konieczność opuszczenia mieszkania z uwagi na zagrożenie dla jej osoby stwarzane przez jej męża. A. K. znęcał się fizycznie i psychicznie nad małżonką, zaś postępowanie karne w tym zakresie zostało umorzone z powodu jego niepoczytalności. W ocenie skarżącej, nie można automatycznie utożsamiać prawidłowego użycia przewidzianych prawem środków zmierzających do przywrócenia fizycznego władztwa nad rzeczą z istnieniem zamiaru stałego przebywania pod określonym adresem. Warto również mieć na uwadze, iż w realiach rozpatrywanej sprawy skarżąca podejmowała działania prawne mające na celu przywrócenie jej posiadania lokalu. Złożenie zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa oraz wytoczenie sprawy o podział majątku wspólnego mogły wydawać się jej środkami adekwatnymi dla osiągnięcia tego celu i wyrażającymi w sposób dostateczny istnienie zamiaru stałego pobytu w miejscu zameldowania. Nie można przy tym stosować wobec nie posiadającej wykształcenia prawniczego oraz niezamożnej skarżącej podwyższonego standardu staranności i wymagać, by była ona świadoma istnienia specjalnego trybu przywracania zakłóconego posiadania. Nie sposób mówić zatem o dobrowolności opuszczenia przez skarżącą miejsca jej stałego pobytu. W konsekwencji wydanie decyzji o wymeldowaniu jej należy uznać za nieprawidłowe. Nie sposób także zgodzić się z oceną Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie dotyczącą braku negatywnych następstw wymeldowania skarżącej z lokalu stanowiącego jej współwłasność. Skarżąca odbiera zapadłe rozstrzygnięcie jako usankcjonowanie bezprawia, ponadto, orzeczenie to stawia ją w mniej korzystnej sytuacji w sprawie o podział majątku wspólnego jaka w chwili obecnej toczy się przed Sądem Rejonowym w Puławach. Głównym składnikiem majątku wspólnego małżonków K. było przedmiotowe mieszkanie. Niewykluczone, iż w rezultacie rzeczonego postępowania lokal zostanie przyznany skarżącej z obowiązkiem dokonania spłaty na rzecz męża. W takiej sytuacji wymeldowanie skarżącej H. K. może nieść za sobą doniosłe skutki podatkowoprawne, ponieważ w razie konieczności sprzedaży lokalu celem wykonania wyroku sądu cywilnego, skarżąca może podlegać obowiązkowi zapłaty podatku dochodowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje, Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, gdyż nie opiera się na usprawiedliwionych podstawach. W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 154, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania wskazanych w skardze kasacyjnej, należy uznać je za niezasadne. Aktualny pozostaje nadal pogląd wyrażany już w orzecznictwie NSA, według którego nie jest wystarczające do podważenia wyroku powołanie wyłącznie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej. Aby przepis ten mógł stanowić skuteczną podstawę kasacyjną niezbędne jest jednoczesne wskazanie, jakich mających wpływ na wynik sprawy naruszeń przepisów prawa sąd pierwszej instancji się nie dopatrzył. W skardze kasacyjnej wniesionej w niniejszej sprawie nie zawarto takiego niezbędnego dopełnienia podstawy kasacyjnej opierającej się na naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Nie wyjaśniono bowiem, jaki konkretnie przepis prawa procesowego naruszył sąd, uznając, że skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Innymi słowy nie wskazano konkretnych przepisów, które należycie zastosowane przez sąd I instancji w procesie oceny legalności zaskarżonej decyzji, powinny, zdaniem skarżących spowodować uwzględnienia skargi. Nie stanowi bynajmniej konkretyzacji zarzutu naruszenia przepisów postępowania powołanie się na naruszenie art. 3 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Przepis ten określa bowiem jedynie ogólnie zakres działania sądów administracyjnych. Jeśli strona w skardze kasacyjnej zamierza podnieść zarzut naruszenia przepisów postępowania, skutkującego nienależytym wykonywaniem zadań wyznaczonych przez art. 3 §1 p.p.s.a. – powinna również i ten zarzut skonkretyzować, wskazując konkretne przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi lub k.p.a., które miałby naruszyć sąd I instancji. Odnosząc się natomiast do podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa materialnego - art. 15 u. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.) to zarzut ten uznać należy za bezpodstawny, gdyż słusznie stwierdził sąd I instancji, że przejawem woli opuszczenia miejsca pobytu stałego jest niepodejmowanie we właściwym czasie środków prawnych zmierzających do przywrócenia utraconego posiadania. Za równoznaczną z dobrowolnym opuszczeniem lokalu należy uznać sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta przez dysponenta lokalu, ale nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu, których podjęcie doprowadziłoby do uznania działań dysponenta lokalu za bezprawne (por. wyrok NSA z dnia 25 października 2005 r. w sprawie II OSK 1227/05, LEX nr 201427). Takim środkiem prawnym jest między innymi, choć nie wyłącznie, skorzystanie we właściwym czasie z możliwości wytoczenia powództwa posesoryjnego do sądu powszechnego. Analogiczna sytuacja występuje wówczas, gdy skarżący wprawdzie skorzystał z takich środków prawnych, ale nie odniosły one zamierzonego skutku. W niniejszej sprawie niewątpliwie podjęte przez skarżącą działania nie doprowadziły do skutków, polegających na stwierdzeniu w drodze orzeczenia właściwego organu – że opuszczenie lokalu nastąpiło pod wpływem działań niezgodnych z prawem (przymusu fizycznego, groźby bezprawnej itd. ). Zatem nie naruszało także art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych przyjęcie, że skoro skarżąca opuściła lokal i nie skorzystała skutecznie z przysługujących jej środków prawnych by uzyskać możliwość powrotu, to zachodzą przesłanki jej wymeldowania na podstawie przywołanego powyżej przepisu. Równocześnie zwrócić należy uwagę na to, że sąd administracyjny, badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej nie może rozważać jej skutków, które nie znajdują oparcie w przepisach prawa. Przepisy dotyczące podziału majątku wspólnego małżonków po ustaniu małżeństwa nie uzależniają wyniku postępowania dotyczącego tego podziału od kwestii zameldowania. Tym bardziej prawnopodatkowy aspekt sprzedaży lokalu po dokonaniu podziału majątku wspólnego wykracza poza zakres materii będącej przedmiotem rozważań sądu administracyjnego kontrolującego decyzję w przedmiocie wymeldowania jednego z małżonków. Materia ta ogranicza się bowiem w płaszczyźnie materialnoprawnej do zweryfikowania prawidłowości zastosowania art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności dowodach osobistych. Mając na uwadze powyższe okoliczności, stwierdzając, że wyrok sądu I instancji odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.