II OZ 1054/08

Dnia 15 października 2008 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Wiesław Kisiel po rozpoznaniu w dniu 15 października 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 17 lipca 2008 r., sygn. akt II SA/Ol 1011/08, o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi E. M. i R. M. na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w O. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie budowy budynku mieszkalnego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 17 lipca 2008 r. Sygn. akt II SA/Ol 1011/07 odmówił E. M. i R. M. przyznania prawa pomocy w sprawie z ich skargi na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w O. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie budowy budynku mieszkalnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, że dokonując analizy sytuacji majątkowej skarżących nie znalazł okoliczności pozwalających przyznać prawo pomocy w całości. Zgodnie z oświadczeniem skarżących zawartym we wniosku ich miesięczny dochód wynosi łącznie ok. [...] zł brutto, natomiast wpis w niniejszej sprawie wynosi 100 zł. W ocenie Sądu uiszczenie go w tej wysokości nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego dla stron. Skarżący nie wykazali również, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Uiszczenie wpisu, który do momentu wydania wyroku przez sąd pierwszej instancji jest w zasadzie jedynym kosztem w sprawie, spowoduje merytoryczne rozpoznanie sprawy. W przypadku natomiast uwzględnienia skargi, a skarżący do chwili zamknięcia rozprawy zgłoszą wniosek o zwrot kosztów, to stosownie do art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej P.p.s.a.), będzie im przysługiwał od organu zwrot kosztów postępowania. Fakt ponoszenia przez skarżących wydatków na spłatę kredytów nie może być uwzględniony przy ocenie ich sytuacji materialnej. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne Sąd I instancji wskazał, że zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą bowiem mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Sąd I instancji podniósł, że strona w postępowaniu przed sądem administracyjnym ma zapewniony szereg gwarancji procesowych, chroniących jej prawa. Należą do nich m. in. określony w art. 6 P.p.s.a. obowiązek sądu udzielania stronie występującej w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczania o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a także nie związanie sądu granicami skargi (art. 134 P.p.s.a.), co nakazuje brać sądowi pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, nie tylko te wskazane przez skarżącego. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła E. M. wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego jej sytuacji życiowej, w polegające na "dowolnym" przyjęciu, że uiszczenie wpisu oraz poniesienie kosztów wynajęcia profesjonalnego pełnomocnika nie spowoduje uszczerbku w jej wydatkach związanych z zaspokajaniem niezbędnych potrzeb życiowych. Skarżąca podniosła, że poniesienie kosztów wpisu sądowego oraz opłacenie profesjonalnego pełnomocnika przy jej obecnym obciążeniu kredytowym, spowoduje znaczny uszczerbek w jej utrzymaniu. Powołane przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego, z których wynika, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego, w ocenie skarżącej nie stanowią podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy. Wszystkie zobowiązania należy traktować jednakowo, z zastrzeżeniem, że z kosztów sądowych można być zwolnionym, gdy warunkuje to dostęp obywatela do wymiaru sprawiedliwości. Pozbawienie prawa pomocy zamyka drogę skarżącej do dochodzenia jej praw i stanowi naruszenie zasad państwa prawa – prawa do sądu. Dostęp do pomocy prawne dla osób niezamożnych w Polsce jest nadal ograniczony z uwagi na brak placówek bezpłatnego poradnictwa prawnego. W zaskarżonym postanowieniu Sąd I instancji, w ocenie skarżącej, nie chciał uznać, że prawo pomocy w jej przypadku jest związane z realizacja jednej z podstawowych zasad państwa prawa – prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania. Z punktu widzenia przepisu art. 245 § 1 w związku z art. 246 § 1 P.p.s.a., Sąd rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien uwzględnić nie tylko bieżące dochody i wydatki wnioskodawcy i jego rodziny, ale również stan majątkowy. Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym kosztów sądowych. Instytucja "prawa pomocy" ma zatem na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. Równocześnie jednak ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 18 czerwca 2004r. sygn. akt FZ 165/04). Tymczasem skarżąca nie wykazała, aby nie była w stanie ponieść kosztów postępowania i kosztów profesjonalnej pomocy prawnej bez uszczerbku utrzymania. Wskazany bowiem w formularzu PPF stan majątkowy skarżącej, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy, w związku z czym uznać należy, że postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, nie narusza obowiązującego prawa. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 w związku z art. 197 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.