II OZ 1056/09

Dnia 1 grudnia 2009 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Bujko po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2009 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] w O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 4 maja 2009 roku sygn. akt II SA/Ol 1011/07 o odmowie przyznania Stowarzyszeniu [...] w O. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E.M. i R.M. na postanowienie Warmińsko – Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie z dnia [...] września 2007 roku, Nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie budowy budynku mieszkalnego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 4 maja 2009 r. odmówił Stowarzyszeniu [...] w O. zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E.M. i R.M. na postanowienie Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie z dnia [...] września 2007r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 9 lutego 2009r. sygn. akt II SA/Ol 1011/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił Stowarzyszeniu [...] w O. dopuszczenia do udziału w sprawie. Wraz z zażaleniem na to postanowienie Stowarzyszenie złożyło wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podano, że stowarzyszenie jest organizacją społeczną nie posiadającą żadnych środków finansowych, nie prowadzącą żadnej działalności gospodarczej, nie posiadającą konta bankowego. Obecnie składa się z 17 członków, w większości emerytów, rencistów i bezrobotnych. Roczne składki w wysokości 5 zł od osoby są przekazywane w formie rzeczowej na działalność biura (znaczki pocztowe, koperty, papier). Nadto, jak wynika z oświadczenia o majątku i dochodach, stowarzyszenie nie posiada kapitału zakładowego ani majątku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wskazał, że stowarzyszenie nie należy do podmiotów, którym przysługuje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Na podstawie art. 239 ustawy nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w wyszczególnionych w przepisie rodzajach spraw, prokurator i Rzecznik Praw Obywatelskich, kurator strony wyznaczony przez sąd orzekający lub przez sąd opiekuńczy dla danej spraw oraz strona, której przyznane zostało prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym (prawo pomocy), w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa. Innych zwolnień ustawodawca nie przewidział. Przepisy tej ustawy nie odwołują się w tym zakresie do unormowań prawa cywilnego, w związku z czym błędne jest stanowisko stowarzyszenia wskazane w sprzeciwie od wydanego w sprawie postanowienia referendarza sądowego, że posiada ono w postępowaniu sądowoadministracyjnym uprawnienia prokuratora na mocy art. 62 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). W treści art. 240 ustawy p.p.s.a. znajduje się delegacja upoważniająca Radę Ministrów do udzielenia organizacjom społecznym zwolnienia od wpisu, jednakże do tej pory nie zostało wydane żadne rozporządzenie w tej kwestii. Sąd I instancji wyjaśnił, że głównym argumentem wnioskodawcy jest, iż nie posiada on żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie można jednak uznać tego za równoznaczne z wykazaniem, że strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest przesłanką umożliwiającą przyznanie stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie częściowym. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział ze celowy i mieć przygotowane za ten cel odpowiednie środki finansowe. Wnioskodawca ubiegając się o przyznanie prawa pomocy nie przedstawił jakie działania podjął w celu pozyskania majątku niezbędnego do realizacji swych zadań statutowych i jakie były wymierne efekty tych działań. Co więcej z prezentowanego dotychczas stanowiska podmiotu wynika, że Stowarzyszenie nie podjęło w ogóle inicjatywy dla pozyskania dodatkowych środków finansowych. Skoro zatem Stowarzyszenie nie korzysta z możliwości pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych, to nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie jego działalność staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie [...] w O. Wyjaśniło, że wobec braku szczegółowych rozwiązań w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd powinien stosować przepis art. 62 ustawy Kodeks postępowania cywilnego. W ocenie stowarzyszenia, Sąd I instancji uniemożliwił stronie obronę swoich praw w postępowaniu zażaleniowym. Podkreślono, że stowarzyszenie nie posiada środków finansowych i nie jest w stanie ich zdobyć. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245, art. 246 § 2 oraz art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) wynika, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym. Od Sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Użyte w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż jego dochody i sytuacja majątkowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania czy choćby dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny w pełnej rozciągłości popiera stanowisko zaprezentowane przez Sąd I instancji. Wbrew twierdzeniom strony skarżącej, ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi pełną regulację procedury sądowoadministracyjnej. Odesłania do stosowania innych przepisów zostały w sposób wyraźny wskazane w przepisach tejże ustawy. Nie ulega wątpliwości, że brak jest takiego odesłania w odniesieniu do przepisów procedury cywilnej w zakresie w jakim reguluje ona uprawnienia organizacji społecznej. Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują ustawowego, ogólnego zwolnienia organizacji społecznych z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a zatem jedyną drogą uzyskania takiego zwolnienia jest ubieganie się o możliwość skorzystania z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. Jednocześnie jednak ustawa w sposób wyraźny jako zasadę wskazuje, że w kosztach postępowania obowiązana jest partycypować strona, a prawo pomocy jest ściśle rozumianym wyjątkiem od tejże zasady. W niniejszej sprawie wnioskodawca pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Majątek ten powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Nie ulega wątpliwości, że cele, które nakłada na siebie stowarzyszenie realizowane są z tego właśnie majątku. Jeżeli założyciele stowarzyszenia przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenia, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie niemalże całości kosztów jego działalności na Skarb Państwa, a do takiej sytuacji prowadziłoby zaakceptowanie stanowiska reprezentowanego przez wnioskodawcę. Odmiennie oceniać należałoby sytuację, w której stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. Tymczasem w niniejszej sprawie analiza oświadczeń wnioskodawcy, jak również dokumentów znajdujących się w akt sprawy prowadzi do wniosku, że stowarzyszenie od samego początku miało świadomość, że nie będzie w stanie podołać kosztom własnej działalności. Nie jest rzeczą sądu administracyjnego ocenianie pobudek, jakimi kierowali się członkowie stowarzyszenia przy jego tworzeniu, ani też podważanie racji jego istnienia, niemiej jednak oceny wymagały wszelkie podniesione wyżej okoliczności w kontekście możliwości uzyskania przez wnioskodawcę prawa pomocy. Słusznie wywiódł Sąd I instancji, że w niniejszej sprawie wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że jest podmiotem, któremu przysługuje możliwość skorzystania z prawa pomocy. Z tych względów, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w postanowieniu.