I FZ 437/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 17 lipca 2007 r. sygn. akt I SA/Rz 332/07 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia 8 grudnia 2006 r. w przedmiocie odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe postanawia: oddalić zażalenie. Z akt sprawy wynika, że skarżący R. K. w złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych ze względu na fakt, że nie ma możliwości uiszczenia wpisu sądowego ponieważ nie posiada żadnego majątku ani oszczędności, a osiągane przez niego dochody wystarczą jedynie na pokrycie bieżących potrzeb związanych z codziennym utrzymaniem. W wyniku rozpoznania powyższego wniosku referendarz sądowy wydał postanowienie z dnia 27 kwietnia 2007 r., w którym odmówił przyznania prawa pomocy. Po wniesieniu sprzeciwu na powyższe postanowienie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie ponownie rozpatrzył sprawę. Sąd I instancji przyznał prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie skarżącego od uiszczenia wpisu należnego od skargi w wysokości powyżej 2000 zł; odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia, WSA w Rzeszowie wskazał, że złożone przez Skarżącego oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej – p.p.s.a.), nie pozwala na pełną ocenę rzeczywistych możliwości płatniczych, a także że Skarżący skoncentrował się jedynie na przedstawieniu takich danych, które mogą świadczyć o jego złej sytuacji majątkowej. Jednocześnie Sąd I instancji ocenił, że deklarowana przez Stronę kwota przeznaczana na utrzymanie budzi wątpliwości oraz że Skarżący powinien uwzględniać w swojej działalności możliwość prowadzenia sporów sądowych i w tym celu zabezpieczyć sobie pewną kwotę na ewentualne koszty postępowania sądowego. Powołując się na wyciąg z rachunków bankowych Strony oraz widniejące na nim kwoty uznań (48.832 zł) i obciążeń (49.349,16 zł), Sąd stwierdził, że wysokość środków finansowych znajdujących się w dyspozycji Skarżącego uzasadnia uznanie, iż ma on możliwość uiszczenia części wpisu sądowego w wysokości 2000 zł. Od powyższego postanowienia Skarżący wniósł zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., art. 45 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) i art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.) oraz wniósł o zmianę tego postanowienia i zwolnienie w całości od obowiązków uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję. Skarżący wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie nie wykazał, iż Strona jest w stanie ponieść wydatek we wskazanym zakresie (2.000 zł) oraz że oparł się na niedopuszczalnym domniemaniu, zgodnie z którym strata z tytułu prowadzonej działalności nie musi oznaczać braku środków finansowych. Ponadto Skarżący ocenił, że nie mógł planować wydatków procesowych, skoro postępowanie dotyczy odpowiedzialności za dług osoby trzeciej, a także zarzucił, że Sąd nie uwzględnił faktu, iż na Stronie ciąży dodatkowo obowiązek uiszczenia wpisu w kwocie 36.185 zł z tytułu wniesienia kolejnej skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, Strona odniosła, że niedopuszczalne jest pozbawienie prawa do sądu wyłącznie z powodu braku środków na uiszczenie wpisu, którego wysokość przekracza możliwości Skarżącego i przeciętnego obywatela. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy, prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w przywoływanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Z powyższego przepisu bezsprzecznie wynika, że ciężar dowodu powyższych okoliczności spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy należy natomiast ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Co za tym idzie, bezpodstawnym jest twierdzenie profesjonalnego pełnomocnika reprezentującego skarżącego w tej sprawie, jakoby nieuwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych wymagało wykazania przez Sąd, że strona jest w stanie koszty takie ponieść. Wręcz przeciwnie: Sąd jest władny wniosek strony uwzględnić jedynie wówczas, gdy ta samodzielnie udowodni, że spełnia przesłanki z przytoczonego przepisu. W każdym odmiennym wypadku, tj. w sytuacji, gdy z oświadczenia strony wynika, że jest w stanie ponieść koszty, ale także, gdy z niego nie wynika, że nie jest w stanie, Sąd musi wniosek oddalić. Druga z przytoczonych sytuacji może mieć miejsce na przykład wtedy, gdy oświadczenie zawiera sprzeczne informacje, nielogiczne wnioski, bądź też gdy mimo wezwania Sądu strona wniosku nie uzupełniła. Wszystkie z przytoczonych okoliczności miały miejsce w tej sprawie. Jak słusznie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, skarżący z jednej strony twierdzi, że jego działalność gospodarcza przynosi straty, nie ma żadnych innych źródeł dochodu ani oszczędności czy wartościowych przedmiotów. Z drugiej podaje, że osiąga przychód 1200 zł miesięcznie, płaci alimenty na rzecz córki, dokłada rodzicom na utrzymanie domu i samodzielnie ponosi koszty swojego utrzymania, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Oświadczenia strony w tym zakresie są ewidentnie sprzeczne, co pozwala poddać ich prawdziwość w wątpliwość, a pomimo zauważenia tych sprzeczności przez Sąd pierwszej instancji (co znalazło swe odzwierciedlenie w uzasadnieniu postanowienia), skarżący nie wyjaśnił ich w zażaleniu. Następnie należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji miał podstawę do użycia argumentu o braku dostatecznych danych koniecznych do pełnej oceny rzeczywistej (podkreślenie NSA) sytuacji strony, bowiem przynajmniej niektóre informacje zawarte we wniosku musiały być nieprawdziwe, o czym była mowa wyżej. W ocenie tutejszego Sądu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie na podstawie danych, którymi dysponował, miał podstawy do zwolnienia skarżącego od wpisu właśnie w wysokości ponad kwotę 2000 zł. Sąd ten rzetelnie i wyczerpująco ocenił przedstawione przez stronę informacje, które pozwoliły mu na uwzględnienie wniosku w części. Podobna uwaga odnosi się do kwestii niewzięcia przez Sąd pod uwagę okoliczności wpisu należnego w innej sprawie: strona nie podniosła tej okoliczności we wniosku, a to na niej ciąży obowiązek dowodowy w tym postępowaniu wpadkowym. Przechodząc do zarzutu domniemań na niekorzyść strony w zakresie kwestii wykazanej straty Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela oceny przez nią zaprezentowanej. Wynika to z faktu, że wbrew jej twierdzeniu Sąd nie zastosował w zaskarżonym postanowieniu domniemania: wskazał jedynie, że wykazanie straty z prowadzonej działalności nie jest dowodem na brak środków finansowych w dyspozycji danego podmiotu, bowiem jej przyczyną mogą być także inne okoliczności. Powołanie się przez Sąd na ten fakt miało natomiast miejsce dlatego, że skarżący w formularzu stratę wskazał jako okoliczność mającą świadczyć o braku możliwości uiszczenia wpisu w tej sprawie. Dlatego też Sąd, nie uznając tej okoliczności za dowód na korzyść skarżącego, musiał wyjaśnić, czemu zajmuje takie stanowisko. Niezrozumiałym jest dla tutejszego Sądu powoływanie się przez profesjonalnego pełnomocnika na argument problemu "przeciętnego obywatela" z uiszczeniem wpisu w wysokości należnej w tej sprawie. Oczywistym bowiem jest, że Sąd ocenia w niniejszej sprawie możliwości finansowe R. K., a nie mieszkańców województwa podkarpackiego. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko strony o wątpliwej wartości argumentu o konieczności zabezpieczenia przez stronę środków na koszty związane z ewentualnymi procesami sądowymi. Europejski Trybunał Praw Człowieka wypowiedział się krytycznie o nakładaniu na osobę prowadzącą działalność gospodarczą obowiązku czynienia oszczędności na poczet ewentualnych kosztów sądowych (sprawa Jedamski i Jedamska przeciwko Polsce z 26 lipca 2005 r., skarga nr 73547/01, a także sprawa Teltronic CATV przeciwko Polsce, wniosek nr 48140/99, orzeczenie z 10 stycznia 2006 r.). Tym bardziej taki pogląd należy odnieść do sytuacji osoby, która ponosi koszty sądowe w związku z postępowaniem w sprawie odpowiedzialności za długi osoby trzeciej. Nie wpływa to jednakże na ogólną ocenę prawidłowości rozstrzygnięcia zapadłego w tej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że art. 246 p.p.s.a. stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawione dokumenty, powinny zatem w sposób niewątpliwy uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny postanowił zażalenie w oparciu o art. 184 w zw. zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalić.