II OSK 363/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Włodzimierz Ryms Sędziowie sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) sędzia del. NSA Zdzisław Kostka Protokolant Anna Sidorowska po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 13 listopada 2008 r. sygn. akt II SA/Bd 493/08 w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich oddala skargę kasacyjną Zaskarżonym wyrokiem z dnia 13 listopada 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę W. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2008 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy. Decyzją z dnia [...] marca 2008 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, uznając, że skarżąca nie wykazała przesłanek określonych w art. 1-4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 317 ze zm.), dalej: ustawa o kombatantach, odmówił jej przyznania uprawnień kombatanckich, ponieważ urodzenie oraz przebywanie na terenie Niemiec w miejscowości Stolpe nie jest represją (działalnością kombatancką) w rozumieniu przepisów ustawy o kombatantach. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] maja 2008 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2008 r. o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich, wskazując, że podnoszona przez skarżącą okoliczność przebywania wraz z matką w latach 1942 – 1945 na pracach przymusowych w miejscowości Stolpe w Niemczech oraz trudności, na które była wówczas narażona nie stanowią represji w rozumieniu ustawy o kombatantach. Ustawa ściśle określa jaka działalność może być uznana za działalność kombatancką lub działalność z nią równorzędną. Miejscowość Stolpe nie została wymieniona w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154 ze zm.), ani też nie było w nie obozu karnego (Strafarbeitslager) lub wychowawczego (Arbeitserziehungslager), o którym mowa w § 5 pkt 2 i 3 tego rozporządzenia. Sam fakt represji oraz przebywania na terenie Niemiec nie został zakwalifikowany przez ustawodawcę jako uprawniający do przyznania uprawnień kombatanckich. Wojewódzki Sąd Administracyjny, oddalając skargę, podzielił stanowisko organów, iż skarżąca nie spełniła przesłanek określonych w art. 1-4 ustawy o kombatantach, od których zależy przyznanie uprawnień kombatanckich. Przebywanie i praca przymusowa w miejscowości Stolpe w Niemczech nie stanowi przesłanki do uzyskania uprawnień kombatanckich. Fakt nieumieszczenia miejscowości Stolpe w wykazie miejsc odosobnienia, wydanym na podstawie art. 8 ustawy o kombatantach oznacza, że konieczne jest wykazanie, iż osoby osadzone w tej miejscowości pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a warunki pobytu w tym miejscu nie odbiegały od tych, które panowały w obozach koncentracyjnych. Miejscowość Stolpe nie figuruje w wykazie obozów podległych Reichsfuhrerowi SS, sporządzonym przez Międzynarodową Służbę Poszukiwawczą ITS Arolsen. Natomiast sam fakt przebywania skarżącej w miejscowości Stolpe i wykonywanie pracy przymusowej nie jest kwestią sporną. Z tego tytułu decyzją z dnia [...] lutego 2005 r. przyznano skarżącej świadczenie pieniężne, na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (Dz. U. Nr 87, poz. 395), dalej: ustawa o świadczeniu pieniężnym. Na powyższy wyrok skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyła W. K., wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zaskarżonemu wyrokowi, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., skarżąca zarzuciła: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach, polegające na przyjęciu, iż rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienie, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości określa wszystkie miejsca odosobnienie, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach, 2) naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy: - art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego (naruszenie art. 77 i 80 K.p.a.), polegające na przyjęciu, iż skarżąca nie przebywała w miejscu odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone nie pozostawały w dyspozycji władzy hitlerowskiej, - art. 145 § 1 ust. 1 lit. c w związku z art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez niewzięcie pod uwagę całokształtu materiału dowodowego przy ustalaniu stanu faktycznego sprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podniosła, że niewymienienie miejsca odosobnienia w rozporządzeniu z dnia 20 września 2001 r. nie oznacza konieczności odmowy przyznania uprawnień. Zdaniem skarżącej, warunki, w których przebywała w miejscowości Stolpe miały charakter eksterminacyjny (stałe zagrożenie życia, wyniszczający wpływ pobytu na zdrowie), a zatem spełnione zostały przesłanki z art. 4 § 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach. Odmienne stanowisko jest wadliwe i narusza przepisy przytoczone w podstawach kasacyjnych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest zasadna. W okolicznościach tej sprawy podnoszone w skardze kasacyjnej zarzuty sprowadzają się do tego, że zdaniem skarżącej organy administracji i Sąd pierwszej instancji wadliwie uznały, iż pobyt skarżącej na robotach przymusowych w miejscowości Stolpe, na terenie Niemiec, nie stanowił okresu przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w innym (niż hitlerowskie więzienia, obozy koncentracyjne i ośrodki zagłady) miejscu odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Skarżąca zarzuty te wiąże z naruszeniem zarówno przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach, jak i naruszeniem przepisów postępowania: art. 1 § 1 i 2 ustawy o ustroju sądów administracyjnych w związku z art. 77 i 80 K.p.a. oraz art. 145 § 1 ust. 1 lit. c w związku z art. 141 § 4 p.p.s.a. Ustawa o kombatantach przewiduje szereg tytułów, które stanowić mogą podstawę do przyznania uprawnień kombatanckich. Skarżąca upatruje podstawę prawną przyznania jej uprawnień w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach, z uwagi na to, że jako dziecko, w latach 1942 -1945 wraz z rodziną przebywała na pracach przymusowych w miejscowości Stolpe w Niemczech, gdzie była represjonowana i doznała wielu cierpień zarówno fizycznych, jak i psychicznych. Wyrażona w zaskarżonym wyroku ocena, iż organ zasadnie uznał, że art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach nie może mieć zastosowania do skarżącej, jest prawidłowa. Przede wszystkim należy wskazać, iż nie jest kwestionowana, ani przez organ, ani przez Sąd pierwszej instancji okoliczność, iż skarżąca została deportowana do pracy przymusowej na okres od 6 czerwca 1942 r. do 4 maja 1945 r. na terytorium Niemiec (miejscowość Stolpe). Z tego tytułu decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2005 r. przyznano skarżącej uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie o świadczeniu pieniężnym. To, że uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej jest tej samej natury, co uprawnienie do świadczeń kombatanckich, nie jest wystarczającym argumentem do utożsamiania tych świadczeń i jednakowego traktowania osób uprawnionych z tytułu działalności kombatanckiej lub równorzędnej z działalnością kombatancką, o których mowa w ustawie o kombatantach, z osobami uprawnionymi z tytułu podlegania represjom określonym w ustawie o świadczeniu pieniężnym. Uprawnienia określone w tych ustawach są przywilejem za szczególne zasługi lub podleganie ściśle określonym represjom, a wobec tego ustawodawca określa przesłanki, od których uzależnia ich przyznanie. Nie można więc twierdzić, że rozumienie przesłanek do uzyskania uprawnień, przyjęte w ustawie o świadczeniu pieniężnym, powinno być przenoszone przy określaniu przesłanek, od których zależy uzyskanie uprawnienia na podstawie ustawy o kombatantach. W szczególności analiza przepisów ustawy o kombatantach nie pozwala na zaliczenie wykonywanie pracy przymusowej do represji, o których mowa w tej ustawie. Podleganie represjom (deportacja do pracy przymusowej) w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym nie oznacza samo przez się podlegania represjom w rozumieniu ustawy o kombatantach. Zgodnie z art. 4 ustawy o kombatantach, przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Jednocześnie przepis ten szczegółowo definiuje rodzaje represji w rozumieniu ustawy, które dają podstawę do zastosowania w stosunku do ofiar tych represji przepisów wymienionej ustawy. Stosownie do art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach, który zdaniem skarżącej powinien stanowić podstawę przyznania jej uprawnień kombatanckich, represjami w rozumieniu ustawy o kombatantach są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W rozpoznawanej sprawie skarżąca nie wykazała, że w okresie od 1942 r. do 1945 r. przebywała w Stolpe z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w miejscu odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskiej władzy bezpieczeństwa, nie przedstawiła bowiem na tą okoliczność żadnych dokumentów. Zarzuty skarżącej sprowadzają się do gołosłownych twierdzeń, że przebywała w miejscu odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny. W istocie skarżąca nie wskazała nawet miejsca odosobnienia, w którym przebywała. Należy również podkreślić, że do zastosowania przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach nie wystarczy znajdować się na terytorium podległym władzy hitlerowskiej, ale konieczne jest również pozostawanie do dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Chodzi tu nie o każdy aparat władzy Niemiec hitlerowskich, lecz władz bezpieczeństwa, takich jak SS, czy Gestapo. Skarżąca nie wskazuje okoliczności, które by mogły uprawdopodobnić spełnienie powyższych przesłanek, a wykonywanie pracy w majątku rolnym właściciela Graf Szwerin o tym nie świadczy. Skarżąca nie wykazała również, że przebywanie na pracach przymusowych w miejscowości Stolpe można zaliczyć do przebywania w miejscu odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny. Poprzez eksterminację rozumie się: wytępienie, wyniszczenie, zagładę. Do stwierdzenia, że skarżąca znajdowała się w miejscu o charakterze eksterminacyjnym, w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach, nie wystarczy zatem samo twierdzenie, że doznała wielu cierpień zarówno fizycznych, jak i psychicznych. Ponadto w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] maja 2008 r. organ wskazał, że na podstawie dostępnych materiałów (m.in. Das Nationalsozialistiche Lagersystem CCP, Informator encyklopedyczny "obozy Hitlerowskie na ziemiach polskich 1939 -1945") wykluczyć można, by w miejscowości Stolpe istniał obóz, którego charakter wyczerpywałby normę art. 4 ustawy o kombatantach, zaś miejscowość Stolpe nie figuruje w wykazie obozów podległych Reichsfuhrerowi SS, sporządzonym przez Międzynarodową Służbę Poszukiwawczą ITS Arolsen. Z powołanych względów oddalić należało zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji - art. 1 § 1 i 2 ustawy o ustroju sądów administracyjnych w związku z art. 77 i 80 K.p.a. oraz art. 145 § 1 ust. 1 lit. c w związku z art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez niewłaściwe ustalenie stanu faktycznego sprawy, co - jak podniesiono w skardze kasacyjnej - doprowadziło do błędnego przyjęcia, że nie ma podstaw do przyznania skarżącej uprawnień kombatanckich. Niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach, poprzez przyjęcie, iż rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. określa wszystkie miejsca odosobnienia, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach. Zarówno z uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, jak i z uzasadnienia decyzji z dnia [...] maja 2008 r. jednoznacznie wynika, że niewymienienie miejsca w powołanym rozporządzeniu z dnia 20 września 2001 r. nie stoi na przeszkodzie do wykazania, iż osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a pobyt w tym miejscu dzieci miał charakter eksterminacyjny. Natomiast fakt umieszczenia danego obozu w wykazie wydanym na podstawie art. 8 ustawy o kombatantach ma tylko takie znaczenie, że w konkretnej sprawie strona nie musi przedstawiać dowodów wskazujących, iż osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a pobyt w tych miejscach dzieci miał charakter eksterminacyjny w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy. Nie było zatem prawnych przeszkód do dowodzenia, że pobyt w innym miejscu, niewymienionym w powołanym rozporządzeniu, był represją w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.