II GZ 207/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 24 września 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 7 lipca 2009 r., sygn. akt VII SA/Wa 764/08 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. L. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] marca 2008 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 7 lipca 2009 r., sygn. akt VII SA/Wa 764/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił J. L. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi J. L. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia w przedmiocie stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w dniu 6 kwietnia 2009 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. wpłynął na formularzu PPF wniosek J. L. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Ponieważ dane zawarte we wniosku nie były wystarczające do rozpoznania wniosku, zarządzeniem z dnia 29 kwietnia 2009 r. wezwano skarżącą, w terminie 7 dni pod rygorem rozpatrzenia wniosku tylko w oparciu o zgromadzone materiały, do uzupełniania wniosku poprzez wyjaśnienie wątpliwości co do rozbieżności w podanych danych w tym wniosku oraz wcześniejszym wniosku – który był przedmiotem orzekania przez Sąd w dniu 4 września 2008 r. – skarżącej z dnia 23 czerwca 2008 r., a także do nadesłania szeregu dokumentów. J. L. wniosła o przedłużenie terminu do udzielenia odpowiedzi na zarządzenie z dnia 29 kwietnia 2009 r. Po przeanalizowaniu wniosku strony i całości materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, Sąd stwierdził, iż przesłanki będące warunkiem niezbędnym do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie zostały spełnione. Sąd stwierdził, że oświadczenie strony nie jest kompletne i wyczerpujące, a dane wymienione w formularzu z dnia 6 kwietnia 2009 r. są rozbieżne z danymi, które skarżąca podała na wcześniejszym etapie rozpoznawania sprawy. W ocenie Sądu skarżąca nie wykazała, że spełnia kryteria określone w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W zażaleniu J. L. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i niezwłoczne przyznanie prawa pomocy, ewentualnie ponowne rozpoznanie wniosku po udzieleniu odpowiedniej ilości czasu do spełnienia żądań Sądu w zakresie udokumentowania złej sytuacji materialnej. Skarżąca powołała się na szereg orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz wskazała, że oddalenie jej zażalenia pozbawi ją rzeczywistego dostępu do sądu i środka odwoławczego, co obrazi art. 45 i art. 176 ust. 1 Konstytucji RP a także art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje bądź w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; bądź też w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem z woli ustawodawcy jedynymi przesłankami warunkującymi możliwość przyznania prawa pomocy, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jest sytuacja materialna skarżącego. Prawo pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Brak środków finansowych nie może stanowić bariery uniemożliwiającej stronie dochodzenie swych naruszonych praw przed sądem. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Podkreślić należy, iż przez określenie "tok postępowania" należy rozumieć także postępowanie, które zostało zainicjowane przez stronę postępowania po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Dopuszczalne jest złożenie takiego wniosku w celu wzruszenia prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie np. poprzez złożenie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka odwoławczego czy też skargi o wznowienie postępowania. W takim postępowaniu strona nie powinna być pozbawiona możliwości skorzystania z profesjonalnej pomocy prawnej z urzędu, jeżeli spełnia przesłanki otrzymania takiej pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 21 marca 2006 r., sygn. akt I OZ 347/06 niepubl.). Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy, obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata/radcy prawnego z urzędu w celu wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku Sądu I instancji z dnia 11 grudnia 2008 r. Sąd I instancji stwierdził, że z uwagi na niewyczerpujące oświadczenie strony a także nieścisłości między danymi podanymi w obecnie złożonym wniosku, a wnioskiem złożonym na wcześniejszym etapie sprawy nie można przyjąć, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji w związku z wątpliwościami dotyczącymi sytuacji materialnej skarżącej powinien wezwać ją do wyjaśnienia niejasności występujących w złożonym przez nią wniosku, udzielając jej stosownego terminu na udzielenie odpowiedzi. Nie można przyjąć za należycie ustalony stan faktyczny, z zachowaniem reguł postępowania sądowego, który wynika z niekompletnych wyjaśnień strony w sytuacji, gdy strona wstrzymuje się z przekazaniem sądowi żądanych informacji działając w przekonaniu, że Sąd ustosunkuje się do jej wniosku o przedłużenie terminu. Brak powiadomienia strony o negatywnym rozpatrzeniu wniosku uniemożliwił jej ewentualne podjęcie działań, co narusza konstytucyjną zasadę prawa do sądu. Rozpoznając ponownie wniosek Sąd I instancji powinien ustalić rzeczywisty stan majątkowy i możliwości finansowe wnioskodawczyni i w tym celu wezwie skarżącą do przedstawienia dodatkowego oświadczenia co do posiadanych nieruchomości i ich powierzchni oraz bieżących wydatków ponoszonych na utrzymanie jej i rodziny. W szczególności Sąd powinien wezwać skarżącą do przedstawiania rachunków za gaz, energię elektryczną oraz kosztów leczenia. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że pierwszy wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy został złożony w dniu 23 czerwca 2008 r., czyli ponad rok przed wydaniem postanowienia w niniejszym postępowaniu. W tym czasie sytuacja skarżącej mogła ulec zmianie, co Sąd I instancji winien również wziąć pod uwagę. Biorąc powyższe okoliczności pod uwagę Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.