II FZ 82/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA ( del.) Aleksandra Wrzesińska-Nowacka po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 29 stycznia 2009 r. ,sygn. I SA/Sz 436/08 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 18 czerwca 2008 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia podatku od towarów i usług za okres od grudnia 2001 r. do grudnia 2003 r. wraz z odsetkami postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił skarżącemu M. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy i przyznanie mu adwokata z urzędu w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Ze złożonego przez niego urzędowego formularza i dokumentów złożonych na żądanie referendarza sądowego wynikało, że prowadzi on gospodarstwo domowe z żoną i córką, przy czym córka przebywa obecnie za granicą, gdzie prawdopodobnie się uczy .Strona nie ma z nią kontaktu, nie wie, jakie są jej źródła utrzymania. Skarżący wraz z żoną utrzymują się jego renty w wysokości 500 zł. Żona jest bezrobotna bez prawa do zasiłku, od września nie otrzymywała żadnych dochodów Strona nie posiada żadnych wartościowych ruchomości , zasobów pieniężnych, nieruchomości, ma tylko lokatorskie spółdzielcze prawo do mieszkania o powierzchni 60 m 2. Na rachunek bankowy skarżącego wpływa jedynie jego renta. Nie przedstawiono jednak wyciągu z tego rachunku. Z wyciągów karty kredytowej wynika zadłużenie 4 156, 67 zł. Strona spłaca je po ok. 300 zł miesięcznie. Skarżący zaciągnął też kredyt "halogotówka" o limicie 7500 zł, dostępny w październiku w kwocie 322 zł, w listopadzie – 848 zł. Na drugiej karcie kredytowej z limitem 3000 zł saldo zadłużenia wynosiło 2 714, 86 zł. Żona skarżącego nie posiada środków na rachunku bankowym, nie wie on nic o rachunkach córki. Strona oświadczyła, że nie korzysta z pomocy społecznej i nie ubiegała się o taką pomoc w latach 2006-2008. Konieczne wydatki miesięczne (czynsz, energia elektryczna) wynoszą 409 zł. Około 100 zł miesięcznie skarżący wydaje na leki. Przy tych ustaleniach Sad uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, czyli nie spełnił przesłanki, od której przepisy uzależniają przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Dane podane w formularzu, oświadczeniach skarżącego i dokumentach budzą istotne wątpliwości co do ich prawdziwości i kompletności. Wprawdzie bowiem zestawienie dochodów i wydatków miesięcznych zdaje się przemawiać za uwzględnieniem wniosku, to jednak inne okoliczności sprawy wskazują na to, że skarżący nie ujawnił wszystkich danych dotyczących jego sytuacji majątkowej, a tylko te, które miały świadczyć o jego złej kondycji finansowej. Nie kwestionując złego stanu zdrowia wnioskodawcy i jego niezdolności do pracy Sąd zauważył, że już zestawienie informacji o udzielonych kredytach może wskazywać na to, że skarżący nie ujawnił wszystkich źródeł przychodu. Skarżący korzysta z dwóch kart kredytowych o limitach odpowiednio 7500 i 3000 zł, a także z kredytu , spłaca zadłużenie z tych tytułów po 440 zł miesięcznie. Uzyskanie limitu kredytowego świadczy o tym ,że wnioskodawca posiada zdolność kredytową, zabezpieczenie majątkowe . Ponadto skoro je spłaca, to oznacza, że posiada inne środki pieniężne, których źródeł nie ujawnił. Ponadto skarżący nie ujawnił w swoich oświadczeniach faktu, że jest prezesem w spółce z o.o. S. i ma w niej udziały. Nie wykazał też, czy spółka przynosi przychody czy straty. Skarżący nie przedłożył też wyciągów z rachunków bankowych. Do sądu zaś należy ocena, czy przedstawione przez stronę dokumenty i informacje są wystarczające dla stwierdzenia istnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy. Ma on prawo , zgodnie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.), żądać od strony dodatkowych informacji i dowodów i na tej podstawie dokonać weryfikacji wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tym przypadku Sąd uznał, iż weryfikacja ta nie pozwala na stwierdzenie, że zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W zażaleniu na to postanowienie skarżący wniósł o przyznanie mu pełnej pomocy, powołując się na Konstytucję RP i Konwencję Praw Człowieka. W uzasadnieniu wskazał, iż wszelkie podane przez niego dane są prawdziwe i już raz Sąd na ich podstawie przyznał mu prawo pomocy. Kredyty, o których Sąd pisał, skarżący otrzymywał na podstawie dowodu osobistego, bez żadnych zaświadczeń, a wziął je po to , aby mieć środki utrzymania do czasu uzyskania sprawiedliwych wyroków sądowych. O tym, iż skarżący jest prezesem spółki Sądowi było wiadomo z urzędu ( choćby z rozprawy sądowej). Niczego więc nie zatajał. Ponadto z uwagi na stan zdrowia nie pełni tej funkcji. Sąd pominął przy tym pismo Rzecznika Praw Obywatelskich , z którego wynika, że złamano wobec strony prawo , co doprowadziło do upadłości jego firmę, a jego do rozstroju zdrowia i późniejszych kłopotów, w tym finansowych. Powołał się na wyrok Europejskiego Trybunału Spraw Człowieka w jego sprawie, w którym jednogłośnie stwierdzono naruszenie jego prawa do sądu. Wskazał, iż zakwestionowano jego oświadczenie bez żadnych podstaw ku temu. Sąd nie wziął pod uwagę, iż musiał się zadłużyć na życie, a po upadłości firmy za pożyczone pieniądze założył spółkę , mając nadzieję, że w końcu jakiś sąd naprawi jego krzywdy. Do zażalenia dołączył wyciąg z rachunku bankowego, którego nie przedstawił wcześniej z uwagi na chorobę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Osobie fizycznej może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym ,gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania ( art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Jej sytuacja finansowa musi być zatem na tyle zła, aby nawet przy poczynieniu największych oszczędności nie była ona w stanie ponieść choćby części kosztów sądowych. W tym przypadku skarżący uzyskuje dochody stałe, ale w bardzo niewielkiej wysokości. Ponadto jego stan zdrowia wymaga zakupu kosztownych leków. Zestawienie niezbędnych miesięcznych wydatków, związanych z zabezpieczeniem egzystencji rodziny skarżącego i porównanie ich z wysokością miesięcznych dochodów wskazuje na to, iż z dochodów tych nie można zaoszczędzić kwoty niezbędnej do opłacenia wpisu i wynagrodzenia pełnomocnika, wystarczają one bowiem tylko na najniezbędniejsze wydatki. Stan sprawy ( wydany został wyrok oddalający skargę strony ) wskazuje zaś na to, iż dalsze czynności procesowe musiałby być podjęte przez profesjonalnego pełnomocnika ( art. 175 § 1 i § 3 p.p.s.a.). Z akt sprawy wynika ponadto, że taki stan finansów skarżącego utrzymuje się przez dłuższy okres czasu, zła sytuacja finansowa była bowiem przyczyną umorzenia mu części zaległości podatkowych, potwierdzono ją również w toku postępowania podatkowego, zakończonego zaskarżoną decyzją. Skarżący, co sam ujawnił, składając dodatkowe dokumenty na żądanie Sądu, oparte na art. 255 p.p.s.a., korzysta także z kredytu oraz z dwóch kart kredytowych. Istniejące zadłużenie częściowo spłaca. W ocenie Sądu I instancji świadczy to o posiadaniu przez niego zdolności kredytowej, a tym samym innych źródeł przychodu. Ocenę tę uznać należy jednak za przedwczesną. Z zestawień operacji dotyczących kart kredytowych i kredytu nie wynika bowiem, kiedy zostały one skarżącemu wydane, a tym samym ,kiedy oceniano jego zdolności płatnicze i ustalano limit kredytu. Nie wiadomo też, kiedy udzielono skarżącemu kredytu " hallogotówka" i na jakich warunkach. Zauważyć też należy, iż skarżący ma znaczne, prawie równe limitowi zadłużenie na obu kartach kredytowych i dokonuje jedynie minimalnych spłat zadłużenia ( w tym na jednej z kart spłata zadłużenia, jak wynika z zestawienia operacji, dokonywana jest automatycznie ). Na jego rachunek bankowy, co wynika z załączonych do zażalenia wyciągów, wpływa istotnie tylko renta. Zauważyć też należy, że stałe dochody skarżącego nie w pełni pokrywają podstawowe potrzeby jego i jego rodziny. Rozważyć zatem należało, czy istotnie dokonywanie częściowych spłat kredytów dokonywane jest z innych niż ujawnione przychodów i czy kredyty te zostały wzięte na pokrycie kosztów niezbędnego utrzymania skarżącego i jego żony. Wprawdzie to strona ubiegająca się o przyznanie jej prawa pomocy winna wykazać, że spełnia przesłanki do jej uzyskania, jednakże Sąd ma możliwość żądania od niej dodatkowych wyjaśnień. Jeżeli zatem powziął wątpliwość co do źródeł środków przeznaczanych na spłatę kredytu, winien był wezwać stronę do udzielenia dalszych wyjaśnień. Tak samo winien był wyjaśnić kwestię przychodów osiąganych z faktu posiadania udziałów w spółce , skoro fakt posiadania tych udziałów i pełnienia przez skarżącego funkcji prezesa zarządu (jak wynika z zaskarżonej decyzji zajętych w postępowaniu egzekucyjnym) znany był Sądowi I instancji z urzędu. Podkreślić bowiem należy, iż prawo pomocy ma zagwarantować osobom, które z uwagi na trudną sytuację majątkową nie są w stanie pokryć kosztów postępowania, realizację prawa do rozpoznania ich sprawy przez niezawisły , niezależny i bezstronny sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Wnioski o przyznanie prawa pomocy winny więc być rozpoznawane z wyjątkową starannością, po wyjaśnieniu wszelkich wątpliwości co do stanu rodzinnego i majątkowego wnioskodawcy i po jednoznacznym ustaleniu, iż ewentualna odmowa przyznania stronie prawa pomocy jest prawnie uzasadnionym ograniczeniem jej prawa do sądu ( por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce – opubl. w Lex pod nr 101042). Z tych względów zaskarżone postanowienie należało na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylić i sprawę przekazać Wojewódzkiemu Sądowi w Szczecinie do ponownego rozpoznania.