I OSK 192/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Lech Sędzia NSA Janina Antosiewicz Sędzia WSA del. Jolanta Rudnicka (spr.) Protokolant Barbara Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 23 września 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 listopada 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 843/08 w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 listopada 2008 r., sygn. akt II SA/Wa 843/08, oddalił skargę J. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] marca 2008 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd wskazał, że wnioskiem z dnia [...] listopada 2007 r. J. P. wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie mu renty specjalnej na podstawie art.83 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podając jednocześnie, że złożył w dniu [...] kwietnia 2007 r. wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy i sprawa ta jest w toku. We wniosku wskazał, że jedynym źródłem jego dochodu jest zasiłek dla bezrobotnych w kwocie [...] zł miesięcznie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2008 r. ,nr [...] odmówił przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że wszystkie wymienione przesłanki powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że J. P. od [...] września 2007 r. jest uprawniony do renty socjalnej na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 z późń. zm.), a tym samym nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania, co zdaniem organu stanowi wystarczającą podstawę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy J. P. wskazał, że renta socjalna jest niska i nie wystarcza na pokrycie kosztów utrzymania, zaspokojenia potrzeb kulturalnych i towarzyskich. Odwołujący podkreślił, że krzywdzący jest fakt nie przyznania mu renty inwalidzkiej, mimo że studiował i pracował przez 10 lat. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ, przywołując treść art. 83 ust.1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podał, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki wymienione we wskazanym przepisie, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Od [...] września 2007 r. J. P. jest uprawniony do renty socjalnej, a zatem nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania. Podnoszona przez odwołującego się okoliczność, że środki na utrzymanie nie są wystarczające nie jest przesłanką, której wystąpienie umożliwia organowi przyznanie renty w drodze wyjątku. Organ podkreślił, że świadczenie przyznawane w trybie art.83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb. W skardze na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych skierowaną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, J. P. podniósł, iż spełnia wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie renty w drodze wyjątku. Podkreślił, iż legitymuje się 8 letnim okresem składkowym (ze stosunku pracy) oraz 8 letnim okresem nieskładkowym z tytułu ukończenia studiów wyższych, jest całkowicie niezdolny do pracy, nie ma niezbędnych środków utrzymania, gdyż renta socjalna, którą otrzymuje jest poniżej obowiązującego w Polsce minimum socjalnego. Wyjaśnił też, że nie ma przyznanych uprawnień do renty inwalidzkiej. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę zwrócił w pierwszej kolejności uwagę, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Przewiduje on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne (kumulatywne) spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. W rozpoznawanej sprawie Sąd Wojewódzki podzielił stanowisko Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że nie wystąpiła jedna z obligatoryjnych przesłanek tj. przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Zdaniem Sądu pierwszej instancji rację ma organ, powołując się na znajdującą się w aktach administracyjnych decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Zielonej Górze z dnia [...] grudnia 2007 r., nr [...] przyznającą skarżącemu na stałe rentę socjalną od dnia 1 września 2007 r., co w jego sytuacji eliminuje przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania. Sąd Wojewódzki dodał ponadto, iż przepis art. 83 ust.1 omawianej ustawy ma zastosowanie do ściśle określonego katalogu osób - a mianowicie do tych, którzy nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do prawa do renty. W sytuacji braku określenia statusu skarżącego w tym zakresie niedopuszczalne jest dochodzenie świadczenia w trybie szczególnym - na podstawie art. 83 ust. 1 cyt. ustawy. Powyższy przepis może mieć zastosowanie dopiero wówczas, gdy skarżącemu odmówione zostanie świadczenie ustawowe. W opisanych wyżej okolicznościach faktycznych, analizowanych na tle art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Sąd pierwszej instancji uznał, iż organ zasadnie odmówił J. P. przyznania świadczenia w drodze wyjątku i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. ( Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalił. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego J. P., reprezentowany przez adwokata, zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie: 1) prawa materialnego tj. art. 83 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez błędną wykładnię tego przepisu, polegającą na przyjęciu, że fakt przyznania skarżącemu renty socjalnej jest przeszkodą przyznania świadczenia w drodze wyjątku; 2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. art.145 §1 pkt 1 lit c ustawy P.p.s.a. przez oddalenie skargi, pomimo braku przeprowadzenia przez organ wszechstronnego postępowania dowodowego w zakresie sytuacji materialnej strony i poprzestanie na ustaleniu faktu przyznania renty socjalnej, a zatem mimo naruszenia art.7 i art. 77 k.p.a. Wskazując na powyższe podstawy skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący wskazał, że Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni art.83 ust.1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjmując, że przyznanie renty socjalnej uniemożliwia przyznania renty w drodze wyjątku. Ponadto, według autora skargi kasacyjnej, organ nie wyjaśnił, na jakim poziomie kształtują się, w przypadku skarżącego, niezbędne środki jego utrzymania oraz czy przyznana mu renta socjalna jest wystarczająca na jego utrzymanie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), powoływanej dalej, jako "P.p.s.a", skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie: 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do art.183§1ustawy P.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie podstawami skargi kasacyjnej powoduje konieczność powołania w skardze konkretnych przepisów, którym - w ocenie strony skarżącej - uchybił sąd, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w przypadku zgłoszenia zarzutów prawa procesowego - ponadto wykazania, że uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga kasacyjna złożona w rozpatrywanej sprawie odpowiada powyższym wymogom, lecz podniesione w niej zarzuty nie są trafne. Nie jest usprawiedliwiony zarzut naruszenia art.83 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1989 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię tego przepisu. Zauważyć należy, że stwierdzenie autora skargi kasacyjnej, iż " błędnie Sąd pierwszej instancji przyjął, że przyznanie renty socjalnej jest przeszkodą do przyznania renty w drodze wyjątku", nie należy do sfery wykładni prawa. Jest to zarzut dotyczący stosowania prawa, sprowadzający się do wytknięcia Sądowi pierwszej instancji, że powinien przyjąć, w ustalonym stanie faktycznym, zaistnienie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Wprawdzie w skardze kasacyjnej nie wskazano podstawy w postaci naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie, to jednak z treści uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że intencją jej autora było zakwestionowanie stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, że w sytuacji, gdy osobie ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku przyznano rentę socjalną, to nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Odnosząc się zatem do zarzutu naruszenia przepisu prawa materialnego - art.83 ust.1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podkreślić należy, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, jak prawidłowo odczytał tę normę prawną Wojewódzki Sąd Administracyjny, ustawodawca uzależnił od łącznego spełnienia czterech przesłanek: o świadczenie może ubiegać się osoba ubezpieczona oraz pozostali po niej członkowie rodziny, osoby te wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Spór w sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy prawidłowa jest dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena, że skarżący nie spełnia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania a to z tego powodu, że otrzymuje rentę socjalną. Omawiając ten zarzut kasacji podkreślić trzeba, że przesłanka niezbędnych środków utrzymania nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art.8 ust.1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz.U. Nr 64, poz. 593 ze zm.). W dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach, jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji( por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2006 r. , sygn. I OSK 112/06, publ. Lex nr 321169; z dnia 7 sierpnia 2000 r., II SA 815/00, publ. Lex nr 55028). Pogląd ten podziela Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w sprawie niniejszej. Poza sporem jest, że decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z dnia [...] grudnia 2007 r. skarżącemu przyznana została na stałe renta socjalna w wysokości [...] zł. z dniem [...] września 2007 r., czyli od miesiąca złożenia wniosku. Renta socjalna, zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej ( Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.), wynosi 84 % kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy określonej w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i podlega waloryzacji. Prawidłowe jest stanowisko Sądu I instancji, że przyznanie skarżącemu renty socjalnej, zapewnia mu zaspokojenie niezbędnych środków utrzymania a tym samym wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wypada też zauważyć, że Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając skargę słusznie zwrócił uwagę, że art.83 ust.1 omawianej ustawy ma zastosowanie do tych osób, które nie spełniają wymaganych warunków do renty inwalidzkiej, a co do tej okoliczności status skarżącego nie została określony i z tego również powodu nie jest możliwie przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nietrafny jest zarzut naruszenia art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy P.p.s.a., którego Sąd pierwszej instancji nie stosował, a zatem nie mógł tego przepisu naruszyć. Nie można też zgodzić się z zarzutem oddalenia skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny pomimo braku przeprowadzenia przez organ wszechstronnego postępowania dowodowego, czyli naruszenia art.7 i art.77 K.p.a. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy Sąd pierwszej instancji orzekał w oparciu o zebrany przez organ materiał dowodowy, który był wystarczający do oceny możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. W odniesieniu do wniosku o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu, to stosownie do art.250 ustawy P.p.s.a., postanowienie w tym przedmiocie wydaje Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w postępowaniu określonym w art.258 - 261 powołanej ustawy. Do wskazanego sądu należy wystąpić z odpowiednim wnioskiem, zawierającym ponadto oświadczenie, o którym stanowi §20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).