I FZ 433/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. U. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I SA/Rz 617/08 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi J. U. na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 24 czerwca 2008 r. nr [...] nr [...] nr [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia: oddalić zażalenie I FZ 433/09 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I SA/Rz 617/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił przyznania J. U. prawa pomocy w sprawie z jej skargi na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 24 czerwca 2008 r. w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania. Z przedstawionego przez Sąd I instancji stanu sprawy wynikało, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem, trójką dzieci oraz matką. Podała, iż źródło utrzymania rodziny stanowi emerytura otrzymywana przez jej matkę (1.200 zł) oraz zasiłek rodzinny otrzymywany przez skarżącą (170 zł). Skarżąca nie posiada żadnych cennych przedmiotów ani oszczędności. Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.) referendarz sądowy pismem z dnia 16 czerwca 2009 r. wezwał skarżącą do złożenia dodatkowego oświadczenia w zakresie jej sytuacji majątkowej i przedłożenia dokumentów potwierdzających tą sytuację, na którą się powołuje, tj. aktualnego zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy o statusie bezrobotnego jej męża, podania, czy pełnoletnia córka posiada własne źródło utrzymania, wskazania dokładnej wysokości pobieranych świadczeń z zabezpieczenia społecznego, podania majątku dzieci. Skarżąca nie udzieliła odpowiedzi na powyższe wezwanie. Odmawiając przyznania prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. bezsprzecznie wynika, że ciężar dowodu wykazania przesłanek do przyznania prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy - świadczy o tym użycie zwrotu "gdy wykaże". Zatem Sąd jest władny wniosek strony uwzględnić jedynie wówczas, gdy ta udowodni, że spełnia przesłanki z art. 246 P.p.s.a. W każdym innym wypadku, tj. w sytuacji, gdy z oświadczenia strony wynika, że jest w stanie ponieść koszty, ale także, gdy z niego nie wynika, że nie jest w stanie, Sąd musi wniosek oddalić. Druga z przytoczonych sytuacji może mieć miejsce na przykład wtedy, gdy oświadczenie zawiera sprzeczne informacje, nielogiczne wnioski, bądź też, gdy - mimo wezwania - strona wniosku nie uzupełniła. Sąd I instancji wskazał, że w przedmiotowej sprawie wątpliwości budzi w szczególności sytuacji finansowa męża skarżącej oraz jej córki. Skarżąca pomimo wezwania o uzupełnienie wniosku nie podała stosownych informacji ani w tym zakresie, ani w zakresie innych danych, o podanie których się do niej zwrócono. Zauważono, że okoliczności dotyczące sytuacji finansowej członków rodziny skarżącej mają znaczenie, gdyż członkowie rodziny mają obowiązek wzajemnej pomocy. Podkreślono, że skarżąca nie powołała nowych, wyjaśniających powstałe wątpliwości, dowodów również przy złożeniu sprzeciwu. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane, mimo istniejącego po stronie skarżącej ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Skoro zatem przedstawiła ona dane niepełne bądź ze sobą sprzeczne, to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Do wniosku strony można przychylić się tylko wówczas, gdy przedstawi ona swoją sytuację majątkową oraz rodzinną w sposób wyczerpujący, logiczny i wiarygodny. W niniejszej sprawie skarżąca nie spełniła tego warunku, nie wykazała zatem okoliczności uzasadniających udzielenie jej prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie strona wniosła o przyznanie pomocy prawnej, zarzucając orzeczeniu bezpodstawne uznanie, iż nie wykazała swojej sytuacji finansowej i tym samym nie zasługuje na przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu zażalenia strona podniosła, że do wniosku o zwolnienie jej od opłaty od skargi kasacyjnej załączyła zaświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach, które wielokrotnie uzupełniała na dodatkowe wezwania Sądu. Jej zdaniem spełniła ona wszelkie wymagane ustawą warunki, aby powyższą pomoc uzyskać - w sposób należyty wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, zarówno ona, jej mąż, jak i dzieci pozostające na utrzymaniu, są osobami bezrobotnymi i nie posiadają żadnego majątku. W jej mniemaniu żądania Sądu co do przedkładania kolejnych dokumentów i opisywania własnej sytuacji, podczas gdy skarżąca już wielokrotnie składała w tym zakresie wyjaśnienia, jawi się jako nękanie strony. Skoro formularz nie jest wystarczający do oceny sytuacji majątkowej stron, Sąd powinien od razu wzywać do przedkładania wszelkiej dokumentacji finansowej stron z ostatnich 10 lat lub zwracać się do Urzędu Skarbowego o dane dotyczące sytuacji majątkowej stron. Podkreślono, że wielokrotnie pozyskiwanie dokumentów z urzędów jest niemożliwe w ciągu 7 dni zakreślonych przez Sąd, a w takim wypadku bez winy strony zostaje ona pozbawiona możliwości zwolnienia z kosztów sądowych, a tym samym pozbawiona możliwości dochodzenia swoich praw przed Sądem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżąca ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej i zażalenia (por. k 96). Dla pozytywnego w tej kwestii rozstrzygnięcia konieczne jest spełnienie przesłanki, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu I instancji, że skarżąca nie wykazała, iż spełnia powyższy wymóg. Kluczowe znaczenie w przedmiotowej sprawie ma brzmienie art. 255 P.p.s.a., stanowiący, iż jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Z samej treści przepisu wynika więc bezzasadność argumentacji zaprezentowanej w zażaleniu przez pełnomocnika strony. To, czy dany wniosek (złożony na urzędowym formularzu) jest wystarczający do przyznania w określonej sytuacji prawa pomocy, zależy w każdej konkretnej sprawie od decyzji Sądu. Analizując przedstawioną we wniosku sytuację Sąd uprawniony jest do podjęcia rozstrzygnięcia bez uzyskiwania dalszych informacji od strony - tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. jest natomiast uruchamiany wtedy, gdy oświadczenie strony jest bądź niewystarczające bądź budzi wątpliwości. Stąd też chybiony jest pogląd strony o niejako automatycznym uzyskiwaniu informacji i dokumentacji z paru lat - bądź to od wnioskodawcy, bądź to od Urzędu Skarbowego. Nie można również uwzględnić argumentacji dotyczącej niemożliwości pozyskania żądanych dokumentów w ciągu 7 dni. Zauważyć przede wszystkim można, że większość danych, o których podanie wezwano stronę, wiązała się ze złożeniem dodatkowych oświadczeń, a niekoniecznie ich dokumentowaniem (nakaz taki nie wynika z wezwania) - z pięciu okoliczności, które w ocenie Sądu wymagały bliższego wyjaśnienia, tylko jedna bez wątpienia miała być w określony w wezwaniu sposób udokumentowana (aktualne zaświadczenie z PUP o statusie bezrobotnego męża skarżącej), dla wyjaśnienia pozostałych (majątek dzieci, posiadanie środków transportu, podanie łącznej wysokości pobieranych stałych świadczeń z zabezpieczenia społecznego, podanie źródeł utrzymania pełnoletniej córki) na tym etapie postępowania wystarczające było wskazanie danych informacji przez wnioskodawczynię. Niezależnie od powyższego termin wyznaczony do wykonania wezwania jest terminem sądowym, co wynika jednoznacznie z art. 255 P.p.s.a., a zatem w razie trudności z uzyskaniem żądanych informacji lub dokumentów możliwe było zwrócenie się o jego przedłużenie (art. 84 P.p.s.a.). Tymczasem wezwanie zostało przez stronę zupełnie zignorowane. Co więcej, mimo że kwestia niewypełnienia wezwania wskazywana była jako przyczyna oddalenia wniosku zarówno przez referendarza sądowego, jak i Sąd I instancji, strona w dalszym ciągu uchyla się od przedstawienia informacji i wyjaśnienia powstałych w sprawie wątpliwości, zatem nie sposób uznać, iż krótkość terminu stanowiła jakąkolwiek przeszkodę dla wypełnienia wezwania zgodnie z jego treścią. Podkreślić należy, iż uchylenie się przez stronę od współpracy z Sądem w celu ustalenia jej rzeczywistej sytuacji majątkowej i rodzinnej nie może pozostać bez konsekwencji dla rozstrzygnięcia wniosku - z powołanego wyżej art. 255 P.p.s.a. wynika bowiem, że tryb ten uruchamiany jest wtedy, gdy dane zawarte we wniosku są niewystarczające lub budzą wątpliwości, a zatem nieuczynienie zadość wezwaniu powoduje, iż materiał, którym dysponuje Sąd, pozostaje niekompletny, a wątpliwości co do oświadczeń strony nie zostają wyjaśnione. Strona nie odniosła się w żaden sposób do kwestii uznanych przez Sąd I instancji za niewystarczająco wykazane, koncentrując swe uwagi jedynie na podważaniu wzywania jej o dodatkowe oświadczenia i dokumenty. Jednakże to, że strona nie uważa, by podanie żądanych od niej informacji było konieczne dla uwzględnienia jej wniosku nie zmienia tego, iż wezwanie powinna wypełnić - wynika to z treści art. 255 P.p.s.a., w którym wskazano, że strona jest "obowiązana złożyć na wezwanie" dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe. Skoro zatem strona nie podjęła wysiłku wyjaśnienia wątpliwości, które zarysowały się na tle danych zawartych we wniosku złożonym na urzędowym formularzu oraz przedłożonych dokumentów, Sąd I instancji nie dysponował pełnym obrazem stanu majątkowego rodziny skarżącej. Brakło zatem koniecznych informacji do stwierdzenia, że skarżąca spełniła przesłanki przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd I instancji prawidłowo zauważył, że to wnioskodawczyni miała wykazać istnienie przesłanek z art. 246 P.p.s.a., a skoro tego nie zrobiła, zasadne było oddalenie jej wniosku. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego brak jest w opisanej sytuacji podstaw do uprzywilejowania skarżącej przez zwolnienie jej z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie, a strona nie wykazała, iż jej sytuacja finansowa usprawiedliwia obciążenie kosztami wszczętego przez nią postępowania sądowoadministracyjnego ogółu obywateli. Na marginesie powyższych rozważań wskazać należy, iż w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji niezasadnie zajął się na obecnym etapie postępowania wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Zważywszy na tok postępowania w przedmiotowej sprawie, uzasadnione byłoby bowiem rozpoznanie w pierwszej kolejności wniosku o przywrócenie terminu do uiszczenia wpisu (który w przypadku niniejszym uznać należałoby za tożsamy z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, jako że jest to alternatywna wobec uiszczenia wpisu czynność procesowa, mogąca być przez stronę dokonana w identycznie zakreślonym terminie, a strona właśnie o zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej się ubiega) i ewentualnie wyczerpanie toku instancji w tym zakresie, po czym prawomocne rozstrzygnięcie zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej (jako że podstawą odrzucenia tejże skargi było nieuiszczenie w terminie wpisu). Dopiero rozpoznanie powyższych kwestii determinuje bowiem rzeczywistą potrzebę (bądź jej brak) zajęcia się wnioskiem o przyznanie prawa pomocy - podkreślenia wymaga bowiem, że wniosek o przyznanie prawa pomocy dotyczy wpisu od skargi kasacyjnej i od zażalenia (zob. pismo strony z dnia 7 czerwca 2009 r., k. 96) - przy czym zażalenie wolne jest od wpisu na podstawie art. 220 § 4 P.p.s.a., jako że skarga kasacyjna została odrzucona w oparciu o art. 220 § 3 tej ustawy. Zatem rozstrzygnięcie złożonego przez stronę wniosku pozostaje bez znaczenia na obecnym etapie postępowania, bowiem z całą mocą stwierdzić trzeba, iż dopóki nie zostanie przywrócony termin (zgodnie z wnioskiem strony z dnia 30 kwietnia 2009 r., k. 71), bądź nie zostanie uwzględnione zażalenie na odrzucenie skargi kasacyjnej (k. 78), brak jest podstaw do twierdzenia, że na stronie ciąży obowiązek uiszczenia wpisu od odrzuconej skargi kasacyjnej. Skutek rozstrzygnięcia w tym momencie przedmiotowego wniosku sprowadza się zatem do tego, że w przypadku gdyby (w wyniku uwzględnienia bądź to wniosku o przywrócenie terminu bądź zażalenia) reaktywował się obowiązek uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, stronie nie będzie przysługiwał już wniosek o przyznanie prawa pomocy w tymże zakresie (wyjąwszy sytuację, o której mowa w art. 165 P.p.s.a.), bowiem uprawnienie to zostało już skonsumowane i w przedmiocie tym zapadło prawomocne orzeczenie. W konsekwencji stwierdzić należy, że oddalenie na obecnym etapie postępowania zażalenia strony na odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej nie może skutkować wezwaniem strony (jej pełnomocnika) do uiszczenia tegoż wpisu. Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.