I FSK 535/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zubrzycki, Sędzia NSA Artur Mudrecki (sprawozdawca), Sędzia WSA del. Urszula Barbara Rymarska, Protokolant Marta Sokołowska-Juras, po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej J. F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 grudnia 2008 r. sygn. akt III SA/Gl 750/08 w sprawie ze skargi J. F. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 23 kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, 2. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w K. na rzecz J. F. kwotę 120 zł (słownie: sto dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 1. Zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Wyrokiem z dnia 3 grudnia 2008r., sygn. akt III SA/Gl 750/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę J. F. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 23 kwietnia 2008r. 2. Przedstawiony przez Sąd pierwszej instancji tok postępowania 2.1. Zaskarżoną do Sądu decyzją Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Naczelnika Urzędu Skarbowego orzekające o solidarnej odpowiedzialności podatkowej J. F. jako osoby trzeciej - członka Zarządu Spółki z o.o. N. z siedzibą w C. z pozostałymi członkami zarządu (M. S.) za zaległości podatkowe tej Spółki w podatku od towarów i usług za listopad 2002 r., odsetki za zwłokę i koszty postępowania egzekucyjnego. Organy podatkowe uznały, że zaistniały przesłanki orzeczenia o odpowiedzialności J. F., z uwagi na to, iż w okresie powstania zobowiązania podatkowego pełnił on obowiązki członka zarządu wymienionej Spółki. Ponadto, egzekucja z majątku spółki okazała się całkowicie bezskuteczna, a wniosek o ogłoszenie upadłości spółki, jak i poprzedzające go wszczęcie postępowania układowego nie nastąpiły we właściwym czasie, jak również członkowie zarządu spółki nie wykazali majątku spółki, z którego egzekucja umożliwiłaby zaspokojenie zaległości podatkowych Spółki. 2.2. Skarga do Sądu pierwszej instancji Z decyzją Dyrektora Izby Skarbowej nie zgodził się J. F. składając skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W argumentacji środka zaskarżenia podtrzymał zarzut naruszenia art. 122 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (dalej: O. p.), podkreślając brak podstaw do stwierdzenia, że skarżący we właściwym czasie nie złożył wniosku o upadłość Spółki. 2.3. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie. 3. Uzasadnienie rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji Wojewódzki Sąd Administracyjny skargę oddalił. Sąd pierwszej na zgłoszenie odpowiednich wniosków w rozumieniu art. 116 § 1 pkt 1 O.p. w zw. z pkt 2 tego przepisu powinien być rozumiany, jako okres, w którym zgodnie z obowiązującymi przepisami istnieje obowiązek zgłoszenia takiego wniosku. W rozpatrywanym okresie (do dnia 30 września 2003 r.) obowiązywał art. 5 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 z późn. zm.) stanowiący, że przedsiębiorca jest zobowiązany, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia zaprzestania płacenia długów, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości (§ 1). Reprezentant przedsiębiorcy, o którym mowa w art. 1 § 2 (tj. jest zobowiązany zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym majątek nie wystarcza na zaspokojenie długów, chyba, że wcześniej rozpoczął się bieg terminu określonego w § 1. Terminy określone w § 1 i 2 nie biegną, a jeżeli rozpoczęły bieg, ulegają zawieszeniu, gdy przedsiębiorca złożył podanie o otwarcie postępowania układowego (§ 3). Zdaniem Sądu, należało więc przyjąć, że "właściwy czas" na zgłoszenie wniosku o upadłość nastąpił z momentem, kiedy wartość zobowiązań spółki przekroczyła wartość jej majątku – w tym zakresie Sąd pierwszej instancji wskazał na wyrok NSA z dnia 29 listopada 2006 r., sygn. akt II FSK 1287/05. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że J. F. członkiem Zarządu został w czerwcu 2001 r. i w tym okresie był odpowiedzialny za działania Spółki. Również zapoznał się z bilansem Spółki za rok 2002, który datowany jest 28 marca 2003 r., a zatem wszystkie przesłanki złożenia wniosku o upadłość z 11 czerwca 2003 r. były mu znane 31 marca 2003 r. Okoliczności te były niesporne, a nawet na nich opierał się zarzut skargi, gdzie stwierdzono, że "od tego czasu może być znana sytuacja finansowa Spółki". Jeżeli tak, to termin do złożenia wniosku upłynął najpóźniej 15 kwietnia 2003r. Nie można zatem było uznać, że niezgłoszenie w tym dniu wniosku nastąpiło bez winy skarżącego. Według Sądu, zostało wykazane, że spółka przed dniem 31 marca 2003 r. trwale zaprzestała spłacania długów - organ pierwszej instancji wskazywał, iż Spółka posiadała zaległości w spłacie rat układu, w podatku od towarów i usług, podatku dochodowym czy wpłatach na Fundusze, co wskazuje na trwałe zaprzestanie płacenia długów rozumiane, jako przesłanka ogłoszenia upadłości. Taką przesłanką, co organy wykazały, był także brak pokrycia w majątku spółki wielkości zobowiązań. Organy wykazały, że na dzień 31 grudnia 2002 r. wartość posiadanego przez spółkę majątku nie pokrywała jej zobowiązań. Tym samym, w ocenie WSA, twierdzenie organu, że wniosek złożony 11 czerwca 2003 r. był spóźniony należało uznać za prawdziwe. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 122 O.p., Sąd stwierdził, że skarżący nie wskazał jednak na czym to naruszenie miało polegać i jakich działań mających na celu wyjaśnienie sprawy organ nie podjął. Nie można za takowe uznać " braku wykazania, że nierealizowanie postępowania układowego nastąpiło z winy jak i wskutek działań zarządu". Zarzut ten był niezrozumiały w sytuacji, kiedy skarżący był członkiem Zarządu od 28 czerwca 2002 r., a układ był realizowany od listopada 2000 r. (zatwierdzony 24 kwietnia 2001 r.). W tym czasie skarżący był członkiem Zarządu i z tej racji posiadał wiedzę o jej kondycji finansowej za rok 2000 czy 2001. Spłat rat układu zaprzestano od 31 grudnia 2002 r. Ponadto, brak możliwości realizacji układu czy postępowania naprawczego nie stanowi przeszkody do złożenia wniosku o upadłość, czego dowodem jest wniosek z 11 czerwca 2003 r., który został przez sąd uwzględniony. Podsumowując Sąd pierwszej instancji stwierdził, że - pomimo błędnego wskazania czasu właściwego do złożenia wniosku o upadłość - zaskarżona decyzja odpowiada prawu, gdyż w sprawie nie zaistniały przesłanki wyłączające odpowiedzialność skarżącego jako członka zarządu "N." sp. z o.o. za jej zobowiązania w podatku VAT za listopad 2002 r., albowiem wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki został złożony z przekroczeniem terminu. Rozstrzygającym w sprawie nie były zapisy bilansu sporządzonego na dzień 31 grudnia 2002 r., lecz data jego sporządzenia czyli 28 marca 2003 r. i możliwość zapoznania się z nimi przez członków zarządu. Bo chociaż 31 grudnia 2002 r. istniały przesłanki do ogłoszenia upadłości, to wiedzę o nich skarżący bezspornie posiadł 28 marca 2003 r., gdyż zdarzenia gospodarcze zaistniałe po 31 grudnia 2002 r. nie wskazywały na żadną poprawę kondycji Spółki. 4. Skarga kasacyjna 4.1. W skardze kasacyjnej zaskarżono powyższy wyrok <>w całości. Wniesiono o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. 4.2. Skarga kasacyjna została oparta na naruszeniu przepisów prawa materialnego, tj. art. 116 § 1 i 2 O. p. poprzez przyjęcie, że skarżący we właściwym czasie nie złożył wniosku o upadłość "N." sp. z o.o. z siedzibą w C. w sytuacji, kiedy wcześniej złożył skuteczny wniosek o otwarcie postępowania układowego tej Spółki. Zdaniem autora skargi kasacyjnej, skarżący już na początku 2000 r. zauważył zagrożenia dla bytu i wypłacalności Spółki. Niekwestionowanym dowodem na to było sporządzenie bilansu Spółki na dzień 19 maja 2000 r., a następnie złożenie w dniu 31 maja 2000 r. wniosku o otwarcie postępowania układowego, które zostało otwarte postanowieniem sądu z dnia 24 kwietnia 2001r. Termin złożenia tego wniosku był jak najbardziej właściwy, gdyż z uzasadnienia Sądu wynika, że terminem właściwym do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości był nie później niż 15 kwietnia 2003 r., zaś według organów podatkowych był to termin przed 8 listopada 2000 r. W ocenie pełnomocnika skarżącego, organy jak i sąd stwierdzając, że przedmiotowy wniosek był spóźniony zupełnie pominęły obowiązujące wtedy unormowania art. 15 § 2 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r. prawa o postępowaniu układowym (Dz..U. Nr 93, poz. 836 z późn. zm.), który stanowił, że "od daty otwarcia postępowania układowego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia co do układu lub umorzenia postępowania nie może być ogłoszona upadłość dłużnika". Z unormowania tego jednoznacznie wynika, że w trakcie realizacji i trwania postępowania układowego niemożliwe jest ogłoszenie upadłości. Tak więc J. F. od dnia 8 listopada 2000r. do dnia uchylenia układu, tj. 3 października 2003 r. nie mógł złożyć skutecznego wniosku o upadłość Spółki. 4.4. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie oraz przyznanie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, z uwagi na trafność zarzutu naruszenia art. 116 § 1 o.p. w zakresie w jakim Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił faktu prowadzonego postępowania układowego jako przesłanki wyłączającej odpowiedzialność Skarżącego za zaległości podatkowe w VAT za listopad 2002 r. spółki z o.o. "N.", a w konsekwencji przyjęcie, że Skarżący we właściwym czasie nie złożył wniosku o upadłość spółki w sytuacji, gdy nie miał on wpływu na podjęcie kroków zmierzających do ogłoszenia jej upadłości. Podstawą wydania decyzji o orzeczeniu odpowiedzialności podatkowej Skarżącego jako członka zarządu spółki z o.o. "N." za zaległości tej spółki, był art. 116 § 1 i 2 o.p. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2001 r. do 1 stycznia 2003 r. Zgodnie, z którym za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej i spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, chyba że członek zarządu wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające upadłości (postępowanie układowe) albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy, bądź też wskaże on mienie, z którego egzekucja jest możliwa. Odpowiedzialność członków zarządu spółki określona powyżej obejmuje zobowiązania podatkowe, które powstały w czasie pełnienia przez nich obowiązków członków zarządu spółki. 5.2. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji, w ślad za organami podatkowymi stwierdził, że po stronie składającego skargę kasacyjną nie została spełniona przesłanka wyłączająca jego odpowiedzialność, gdyż nie nastąpiło wszczęcie postępowania upadłościowego spółki z o.o. "N." we właściwym czasie, albowiem wniosek z 11 czerwca 2003 r. o ogłoszenie upadłości Spółki został złożony z przekroczeniem terminu. Sąd pierwszej instancji odmiennie od organów, jako właściwy czas na wszczęcie postępowania upadłościowego przyjął dzień 15 kwietnia 2003 r. Sąd pominął przy tym fakt toczącego się postępowania układowego wobec spółki z o.o. "N.", którego otwarcie nastąpiło postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z 8 listopada 2000 r. oraz jego wpływu na ogłoszenie upadłości spółki. Bezspornym w sprawie jest, że w związku z zaprzestaniem płacenia przez spółkę długów Skarżący 2 czerwca 2000 r. wystąpił do Sądu Rejonowego w K. z wnioskiem o otwarcie postępowania układowego. Natomiast postanowieniem z 24 kwietnia 2001 r. sygn. akt [...] Sąd ten zatwierdził układ zawarty przez Spółkę z jej wierzycielami w dniu 11 kwietnia 2001 r. Stosownie do treści art. 1 p.p.u., obowiązującego do 1 października 2003 r., przedsiębiorca, który wskutek wyjątkowych i niezależnych od niego okoliczności zaprzestał płacenia długów lub przewiduje w najbliższej przyszłości zaprzestanie ich płacenia, mógł żądać otwarcia postępowania celem zawarcia układu z wierzycielami. Celem postępowania układowego jest, więc pomoc dłużnikowi w przezwyciężaniu krótkotrwałych trudności, przez umożliwienie mu wywiązania się ze swych zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym, i dalsze prowadzenie działalności gospodarczej, a w konsekwencji zapobieżenie likwidacji przedsiębiorstwa dłużnika w trybie ogłoszenia jego upadłości (por. uchwałę Sadu Najwyższego z dnia 20 lipca 1995 r., sygn. akt III CZP 87/95, OSNC 1995/11/162). Sąd, do którego trafia wniosek o otwarcie postępowania układowego, jest obowiązany do oceny zasadności tegoż wniosku, zwłaszcza w kontekście tego, czy inicjatywa dłużnika jest usprawiedliwiona gospodarczo i odpowiada interesom wierzycieli w stopniu wyższym niż ogłoszenie jego upadłości, a zatem czy w konkretnych warunkach w jakich znajduje się przedsiębiorca jest możliwa realizacja celów tegoż postępowania, czy też nie ma ono szans realizacji. Poza tym zanim sąd wyda orzeczenie pozytywne, powinien ustalić, że przyczyny utraty zdolności płatniczej dłużnika leżą poza sferą jego zawinienia. Z powyższego, zatem wynika jednoznacznie, że sąd rejonowy przed wydaniem postanowienia o otwarciu (wszczęciu) postępowania układowego jest obowiązany do oceny tzw. zdolności układowej dłużnika-przedsiębiorcy, którego sytuacja finansowo-majątkowa umożliwia zachowanie jego bytu ekonomiczno-prawnego za pośrednictwem sanacji sytuacji finansowej. Wszczęcie przez Sąd Rejonowy w K. takiego postępowania, oznaczało zatem, że Sąd ten nie stwierdził po stronie spółki z o.o. N. takiej sytuacji finansowo-majątkowej, która ograniczałaby potencjał sanacyjny, niezbędny do skutecznej restrukturyzacji i odzyskania zdolności płatniczej, prowadzącej do konieczności ogłoszenia upadłości. Otwarcie przez Sąd Rejonowy w K. w dniu 8 listopada 2000 r., postępowania układowego oznaczało, że nastąpiło w czasie pozwalającym Spółce z o.o. "N." (dłużnikowi) na sanację jej sytuacji finansowej, które w świetle przepisów Prawa upadłościowego było konieczną przesłankę otwarcia postępowania układowego. Dodatkowo na skutek otwarcia postępowania układowego nie można było ogłosić upadłości dłużnika do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia, co do układu lub umorzenia postępowania (art.15 § 2 p.p.u.). W kontekście powyższego za w pełni trafne należy uznać stanowisko, zgodnie z którym już samo wszczęcie (otwarcie) postępowania układowego (naprawczego), w świetle art. 116 § 1 O.p., stanowi dostateczną przesłankę wyłączenia odpowiedzialności członków organów zarządzających spółki (por. wyrok NSA z dnia 7 kwietnia 2009 r., sygn. I FSK 1372/07, CBOIS). 5.3. Z uwagi na powyższe za zasadny uznano zarzut naruszenia art. 116 § 1 o.p. Sąd pierwszej instancji nie dokonał bowiem właściwej oceny toczącego się wobec spółki z o.o. "N." postępowania układowego w kontekście przesłanek z art.116 §1 o.p., wyłączających odpowiedzialność Skarżącego za zaległości podatkowe spółki jakimi są z jednej strony wszczęcie postępowania układowego, a z drugiej brak winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie z uwagi na brzmienie art.15 § 2 p.p.u. Pamiętać przy tym należy, że już samo złożenie przez przedsiębiorcę podania o otwarcie postępowania układowego powoduje, że określone w art.5 § 1 i § 2 p.u., terminy na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nie biegną, a jeżeli rozpoczęły bieg ulegają zawieszeniu (art.5 § 3 p.u.). Reasumując, już samo wszczęcie przez sąd rejonowy postępowania układowego na podstawie ww. przepisów p.u., którego zapobiega ogłoszeniu upadłości spółki z ograniczoną odpowiedzialnością było wystarczającą przesłanką wyłączającą na podstawie art. 116 § 1 o.p. odpowiedzialność członka zarządu za jej zaległości podatkowe. Za nietrafne należało, więc uznać stanowisko Sądu pierwszej instancji, że nie stanowi przeszkody do złożenia wniosku o upadłości brak możliwości realizacji układu czy postępowania naprawczego, co w świetle art. 116 § 1 o.p. nie wywołuje skutku w postaci zwolnienia członka zarządu spółki od odpowiedzialności przewidzianej w tym przepisie. 5.4. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji będzie zobligowany uwzględnić ocenę prawną dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku. W tej sytuacji pominięcie przez Sąd pierwszej instancji prawnego charakteru postanowienia sądu rejonowego o otwarciu postępowania układowego, a w konsekwencji przyjęcie za prawidłowe stanowiska organów, że złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nie nastąpiło "we właściwym czasie", powoduje, że trafne są zarzuty skargi kasacyjnej wskazujące na naruszenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny art. 116 § 1 o.p. 5.5. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art.185 § 1 u.p.p.s.a. orzekł jak w sentencji, a o kosztach orzekł na podstawie art.203 pkt 1 u.p.p.s.a.