I OZ 16/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek, , , po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 1124/08 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] czerwca 2008 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 1124/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, odmówił skarżącemu E. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, jak również nie wykazał, że nie jest w stanie ich ponieść w pełnej wysokości bez ryzyka wystąpienia uszczerbku swojego utrzymania. Przeciwnie, z nadesłanych przez niego dokumentów wynika, że poniesienie kosztów sądowych oraz kosztów ustanowienia w sprawie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru leży w zakresie jego możliwości płatniczych. Sąd wskazał, że skarżący jest właścicielem znacznego gospodarstwa rolnego przynoszącego roczny dochód na poziomie [...] zł. Uzyskuje on ponadto dodatkowe środki finansowe w ramach płatności do gruntów rolnych w kwocie [...] zł rocznie (dopłata na rok 2007), posiada również regularne źródło dochodów w postaci renty w kwocie [...] zł. W tym stanie rzeczy łączny roczny dochód skarżącego wynosi [...] zł, co w przeliczeniu na miesiące stanowi kwotę [...] zł. Wprawdzie skarżący wskazuje na prowadzone wobec niego postępowania egzekucyjne (na łączną kwotę [...] zł), oraz ponoszone wydatki związane z produkcja rolną, niemniej mimo powyższych obciążeń nie można przyjąć, że jest on osobą na tyle ubogą, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania co by uzasadniało przyznanie mu stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.) prawa pomocy w zakresie całkowitym, czy też, że poniesienie kosztów procesu w pełnej wysokości może spowodować uszczerbek w jego niezbędnych kosztach utrzymania - co uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym zgodnie z ust. 1 pkt 2 powyższego artykułu. Z analizy dokumentów nadesłanych przez wnioskodawcę wynika, że jest on w stanie zabezpieczyć, w ramach posiadanych możliwości, środki finansowe na potrzeby przedmiotowego postępowania sądowego - na obecnym etapie jest to kwota 200 zł (wpis od skargi). Możliwości zabezpieczenia środków finansowych przez skarżącego potwierdzają faktury dokumentujące zakup za gotówkę środków ochrony roślin czy innych towarów do prowadzonego gospodarstwa. W tej sytuacji, wobec niespełnienia przesłanek wskazanych w art. 246 § 1 P.p.s.a. nie ma usprawiedliwionych podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd podkreślił, że instytucja prawa pomocy przewidziana ww. przepisami stanowi pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w swoich koniecznych kosztach utrzymania. Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych swoich kosztów utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Przy czym to skarżący musi wykazać brak możliwości zabezpieczenia środków niezbędnych do prowadzenia procesu przez własne oszczędności. Na powyższe postanowienie zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożył E. S., wnosząc o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W zażaleniu skarżący podniósł, że Sąd dokonał zupełnie teoretycznego wyliczenia jego dochodów, które nie ma nic wspólnego z dochodem rzeczywistym. W ocenie skarżącego Sąd pominął okoliczność, że orzeczeniem Komisji Lekarskiej KRUS został uznany za czasowo niezdolnego do pracy, a ponadto że przeciwko niemu prowadzone są cztery postępowania egzekucyjne. Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy polega na tym, że strona zostaje zwolniona przez sąd od kosztów sądowych oraz uzyskuje uprawnienie do udzielenia pełnomocnictwa wyznaczonemu przez sąd adwokatowi, radcy prawnemu, doradcy podatkowemu lub rzecznikowi patentowemu bez ponoszenia jego wynagrodzenia i wydatków (art. 244 § 1 i 2 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy może nastąpić w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 P.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Prawo to przyznaje się, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Z przytoczonych przepisów wynika, że osobę ubiegającą się o prawo pomocy obciąża obowiązek wykazania, że znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania jej tego prawa. Obowiązujące obecnie standardy prawne, zwłaszcza po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, a także orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, uzasadniają przyjęcie stanowiska, że przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z oceny dwóch elementów: 1) kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania oraz 2) aktualnej kondycji finansowej strony. Badanie to powinno opierać się wyłącznie na materiale dowodowym zebranym w toku postępowania. Ocena Sądu w tym zakresie jest swobodna, nie może jednak być dowolna. Sąd powinien kierować się przede wszystkim celem instytucji, jaką jest prawo pomocy, mając jednocześnie na uwadze, wypływającą z Konstytucji oraz art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zasadę prawa do sądu. Wprawdzie skarżący winien wykazać, że spełnia przesłanki niezbędne do przyznania mu prawa pomocy, niemniej jednak to na Sądzie ciąży obowiązek uzyskania takich informacji i dokumentów, by jego rozstrzygnięcie było prawidłowe i sprawiedliwe. Z nadesłanego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Skarżący oświadczył, że jest rolnikiem prowadzącym [...] hektarowe gospodarstwo rolne i uzyskującym dochód ze sprzedaży mleka w wysokości [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca podał, że w 2007 r. otrzymał dopłatę bezpośrednią do prowadzonego gospodarstwa rolnego ze środków unijnych w wysokości [...] zł którą w całości wydatkował na zakup środków produkcji. Oświadczył, że prowadzone przeciwko niemu egzekucje komornicze są z tytułu przegranych trzech procesów cywilnych i jednego karnego. Poza wykazanym dochodem z tytułu sprzedaży mleka w wysokości [...] zł oraz sprzedaży zboża uzyskuje dochód z tytułu renty w wysokości [...] zł miesięcznie. Skarżący przedłożył zaświadczenie z urzędu gminy o wielkości posiadanego gospodarstwa rolnego oraz uzyskiwanym dochodzie, z którego wynika, iż gospodarstwo rolne obejmuje powierzchnię [...] ha ([...]ha przeliczeniowego), z którego dochód wynosi [...]zł rocznie, co miesięcznie daje kwotę w wysokości [...]zł. Jak wynika z akt sprawy skarżący poniósł koszty zakupu oleju napędowego (sierpień 2008 r. – [...] zł, wrzesień 2008 r. – [...]zł, październik 2008 r. – [...]zł) i inne w tym np. za zakup środków ochrony roślin i nawozów (kwiecień 2008 r. – [...] zł, maj 2008 r. – [...]zł -w łącznej kwocie [...]zł). W niniejszej sprawie skarżący wypełnił formularz PPF, zawierając w nim informacje, które uznał za istotne. Ponadto Sąd powinien uwzględnić także inne dane wynikające z akt sprawy, które mają znaczenie dla rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 21 października 2008 r. skarżący oświadczył, że Sąd pominął zupełnie jego wydatki. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zachodzi zatem sytuacja, że oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające, stąd zgodnie z treścią art. 255 P.p.s.a. Sąd pierwszej instancji winien wezwać stronę do przedstawienia odpowiednich dokumentów. Sąd pierwszej instancji będzie zatem obowiązany wezwać skarżącego do przedstawienia dodatkowych informacji i dokumentów, w szczególności wskazujących na wysokość wydatków ponoszonych miesięcznie np.: na utrzymanie, leczenie, energię, wynagrodzenie zatrudnionych w gospodarstwie robotników itp., a także innych informacji, które uzna za niezbędne. Ponadto Sąd oceniając ponownie sytuację materialną wnioskodawcy powinien wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, w tym także fakt czasowej niezdolności do pracy skarżącego oraz prowadzenia przeciwko niemu postępowań egzekucyjnych. W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił, jak w sentencji.