I OZ 28/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łukaszewska – Macioch po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia F. Ł. i W. Ł. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 5 grudnia 2008 r. sygn. akt II SA/Ol 782/08 uwzględniające wniosek o zwolnienie od wpisu sądowego od skargi i odmawiające przyznania prawa pomocy w pozostałej części w sprawie ze skargi F. Ł. i W. Ł. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] lipca 2008 r., nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przekazania na własność udziału w działce postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 5 grudnia 2008 r. sygn. akt II SA/Ol 782/08 zwolnił F. Ł. i W. Ł. od wpisu sądowego od skargi i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałej części w sprawie z ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przekazania na własność udziału w działce. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że F. i W. Ł. wystąpili do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z ich skargi powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie. W sprawie tej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zarządzeniem z 30 września 2008r. wezwał skarżących do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł. Jak podał Sąd, z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartego na formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w oświadczeniach przedstawionych w toku postępowania wynika, że skarżący mają na utrzymaniu troje dzieci. Do ich majątku należy połowa domu, nieruchomość rolna oraz budynki gospodarcze. Skarżący wskazali również, że utrzymują się z pracy w gospodarstwie rolnym, z produkcji mleka oraz żywca wołowego. Dochód z tej działalności z okresu od 1 stycznia do 10 października 2008r. wyniósł, zgodnie z przedstawionym przez skarżących wyliczeniem, [...] zł. W skład inwentarza żywego wchodzą: [...] sztuk bydła, [...] konie, [...] świnia i [...] kur. W rubryce nr 10 formularza wniosku, skarżący wykazali ponadto dochód z tytułu zasiłków rodzinnych w wysokości [...] zł miesięcznie. Do przedmiotowego formularza, skarżący załączyli kserokopię decyzji w przedmiocie przyznania świadczeń rodzinnych. Na skutek wezwania referendarza skarżący przedłożyli pismo procesowe z dnia 24 października 2008r., do którego załączony został formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy z tego samego dnia oraz kserokopie: protokołu suszowego z dnia [...] czerwca 2008r., pierwszych stron dwóch decyzji w przedmiocie przyznania na rok 2007 płatności do gruntów rolnych oraz rolnośrodowiskowej, decyzji w przedmiocie wymiaru podatku rolnego i od nieruchomości za 2008r. oraz wyciągów z rachunku bankowego skarżącej z okresu ostatnich trzech miesięcy. W przedmiotowym piśmie potwierdzono, że zakresem żądania w niniejszej sprawie objęte jest zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Sąd wskazał, że z odpowiedzi na wezwanie wynika ponadto, że poza nieruchomością rolną o powierzchni [...] ha przeliczeniowych, skarżący użytkują także nie stanowiącą ich własności nieruchomość o powierzchni [...] ha w zamian za uiszczanie podatku od tej nieruchomości. Na własne utrzymanie przeznaczają zasiłki rodzinne oraz dochody z tytułu sprzedaży mleka sąsiadom w kwocie [...] zł miesięcznie. Podniesiono jednocześnie, iż skarżący czasami pożyczają drobne kwoty od rodziny, które zwracają ze środków pieniężnych pochodzących ze sprzedaży zwierząt. Z pisma procesowego, złożonego w niniejszej sprawie, wynika ponadto, iż w 2008r. planują sprzedaż źrebaka, natomiast w 2009r. sprzedaż [...] sztuk bydła, a środki pieniężne pochodzące z tego tytułu chcą przeznaczyć na utrzymanie gospodarstwa rolnego. Wskazano jednocześnie, iż nie jest znana wartość hodowanych zwierząt. W piśmie procesowym z dnia 24 października 2008r., złożonego w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 724/08 podniesiono, że w związku z dostrzeżoną nieopłacalnością produkcji mleka, skarżący zamierzają ją przerwać i wymienić krowy mleczne na mięsne. Wartość krowy mlecznej określono na 1006 zł. Ponadto załączono kopie miesięcznych operacji bankowych z okresu lipiec, sierpień i wrzesień 2008r. z których wynika, że skarżący otrzymali od Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej [...] zł w dniu [...] lipca 2008r., [...] zł - [...] sierpnia 2008r. i [...] zł - [...] września 2008r. Natomiast w dniach: [...] sierpnia i [...] września 2008 r. odnotowano wpływ odpowiednio [...] zł i [...] zł opłaconych przez [...] S.A. - "[...]" z/s w O.. Uaktualniono dochód uzyskany z prowadzonej działalności rolniczej w okresie od 1 stycznia do 24 października 2008r. do kwoty [...] zł. Postanowieniem z dnia 4 listopada 2008r. sygn. akt II SA/Ol 782/08 referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podał, że sytuacja materialna rodziny skarżących świadczy o tym, iż nie można uznać ich za osoby należące do grona ubogich, bowiem oceniając możliwości finansowe strony należy mieć na uwadze nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu, lecz także będący w jej posiadaniu majątek. Skarżący są zaś właścicielami gospodarstwa rolnego, obejmującego nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha przeliczeniowych, użytkownikami dodatkowych [...] ha gruntów, a ponadto hodowcami zwierząt gospodarskich. Przy czym podkreślono, iż pod względem zaopatrzenia w żywność rodziny rolnicze są w znacznym stopniu samowystarczalne, co ma wyjaśniać, w jaki sposób 5-osobowa rodzina przeznacza na własne utrzymanie jedynie zasiłki rodzinne oraz ok. [...] zł ze sprzedaży mleka sąsiadom. Oceniono, że skarżący są w stanie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny wygospodarować środki potrzebne na pokrycie kosztów postępowania zarówno w niniejszej sprawie, jak i innych prowadzonych przez nich przed sądami, z dochodu z działalności rolniczej, co potwierdza fakt pokrywania w latach 2007-2008 przez skarżących z tych środków kosztów postępowania cywilnego. Dochód z tego tytułu nie jest bowiem co do zasady przeznaczany przez skarżących na utrzymanie konieczne ich rodziny. Uznano, że zarówno bieżący, jak i przyszły dochód z tego tytułu, może być przeznaczony na pokrycie kosztów postępowania sądowego bezpośrednio lub pośrednio w formie spłaty pożyczki zaciągniętej na ten cel, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżących i ich rodziny. Od powyższego postanowienia F. i W. Ł. złożyli sprzeciw, wnosząc o uchylenie wydanego przez referendarza sądowego postanowienia i przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Rozpoznając ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd podniósł, że jak wynika z oświadczeń skarżących prowadzą oni gospodarstwo rolne, na które składają się uprawa gruntów i hodowla inwentarza. Środki finansowe pozyskują z tytułu upraw, produkcji mleka i żywca wołowego, a także z tytułu płatności do gruntów rolnych. Dodatkowo otrzymują pomoc społeczną w postaci świadczeń w formie zasiłków rodzinnych i dodatków do tego zasiłku na trójkę dzieci w ogólnej kwocie [...] zł miesięcznie. Pozyskiwane przez skarżących wpływy są niwelowane przez niezbędne wydatki, jakie rodzina jest zmuszona ponieść. W ten sposób ostatecznie wyliczono dochód osiągnięty od początku roku do października 2008r. na kwotę [...] zł. Nie bez znaczenia uznano też fakt, że skarżący w latach 2007-2008 opłacili koszty postępowania cywilnego. Na tle przedstawionej sytuacji finansowej Sąd uznał, że nie można przyjąć, że skarżący wykazali, iż nie posiadają żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Uznając jednak, iż skarżący wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd przyznał prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi. Uzyskiwane przez skarżących środki finansowe po uwzględnieniu niezbędnych wydatków są bowiem na tyle niskie, że nie pozwalają na pełne poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Trudnej sytuacji materialnej nie zmienia fakt, że skarżący dysponują znacznym majątkiem nieruchomym, na który składa się nieruchomość rolna, budynki gospodarcze i połowa domu. Uzasadniając odmowę przyznania skarżącym pełnomocnika z urzędu, Sąd wskazał, że interes skarżących będzie należycie chroniony także bez udziału adwokata. Reprezentowanie skarżących przez profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie warunkuje bowiem realizacji prawa do sprawiedliwego procesu. W zażaleniu na powyższe postanowienie W. i F. Ł. podnieśli, że Sąd I instancji błędnie zinterpretował złożone przez nich oświadczenie majątkowe. Wskazali, że "wpływy do gospodarstwa ze sprzedaży żywca i mleka są ciągle upłynniane na bieżące wydatki i opłaty KRUS, podatki, PZU, paliwo itd. według zbieranych dowodów, faktur". Zdaniem skarżących Sąd nie dostrzegł, że każdemu niezbędne jest jakieś minimum socjalne pozwalające na posyłanie troje dzieci do szkoły, zapewnienie im odzieży, podręczników, wyżywienia i dojazdu do szkoły. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Przede wszystkim należy podkreślić, że dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, stąd też dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżący nie wykazali w przekonujący sposób, iż znajdują się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ich do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący osiągają bowiem stały dochód z tytułu działalności rolniczej oraz przyznanych im świadczeń z pomocy społecznej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący w obecnej sytuacji dochodowej, przy racjonalnym gospodarowaniu środkami finansowym i oszczędnościach w wydatkach są w stanie ponieść koszty postępowania oraz koszty wynagrodzenia adwokata, o ile zastępstwo procesowe uznają za konieczne. W takiej sytuacji należy uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie prawidłowo postanowieniem z dnia 5 grudnia 2008 r. przyznał F. i W. Ł. prawo pomocy w postaci zwolnienia od wpisu sądowego od skargi i oddalił wniosek skarżących o zwolnienie z kosztów sądowych oraz odmówił przyznania adwokata z urzędu. Zauważyć tutaj należy, że powoływana w zaskarżanym rozstrzygnięciu okoliczność braku przymusu adwokackiego do złożenia zażalenia nie może stanowić podstawy odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Jak bowiem wynika z powołanych wyżej przepisów P.p.s.a. jedynym kryterium przyznawania prawa pomocy jest sytuacja materialna wnioskodawcy. Wobec tego powołanie w uzasadnieniu zaskarżanego orzeczenia tej okoliczności jako przesłanki odmowy udzielenia prawa pomocy jest błędne, choć co do zasady (z podstaw opisanych wyżej) zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.