II OZ 234/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 stycznia 2009 r., sygn. akt II SA/Gl 754/08 o zwolnieniu J. O. od wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 200 zł i oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi J. O. na decyzję Śląskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Katowicach z dnia [...] maja 2008 r., nr [...] w przedmiocie wykonania określonych robót budowlanych postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 28 stycznia 2009 r., sygn. akt II SA/Gl 754/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zwolnił J. O. od wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 200 zł i oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi J. O. na decyzję Śląskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Katowicach z dnia [...] maja 2008 r. w przedmiocie wykonania określonych robót budowlanych. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji podał, że we wniosku o przyznanie o prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata skarżący podniósł, iż samotnie wychowuje studiującą córkę, jego jedyny dochód stanowi renta strukturalna w wysokości [...] zł, zaś koszty utrzymania gospodarstwa domowego wynoszą około [...] zł miesięczne, przy czym kwota ta nie obejmuje zakupu żywności. Skarżący nie posiada żadnych oszczędności, jest natomiast właścicielem trzech nieruchomości (dom odziedziczony po rodzicach, dom w budowie o powierzchni [...] m2 - będący przedmiotem współwłasności z byłą małżonką oraz nieruchomość rolna o powierzchni [...] ha) oraz lokalu mieszkalny o powierzchni [...] m2, nie będący przedmiotem jego własności. Postanowieniem z dnia 25 listopada 2008 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego z wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 200 zł, w pozostałym zakresie wniosek oddalił. W sprzeciwie od tego postanowienia J. O. podkreślił, iż jego córka studiuje w Wielkiej Brytanii, co pociąga za sobą dodatkowe wydatki. W piśmie z dnia 19 stycznia 2009 r., stanowiącym odpowiedź na zarządzenie Sądu z dnia 15 grudnia 2008 r. wzywające skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, J. O. wskazał, że jego córka studiując w Wielkiej Brytanii nie pobiera z stypendium, ale czyni starania celem uzyskania kredytu w tym zakresie. Nie podejmuje ona również pracy zarobkowej, utrzymuje się z pomocy finansowej uzyskiwanej od brata skarżącego. Miesięczny koszt utrzymania córki wynosi 450 funtów. Rozpatrując wniosek skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, iż nie zachodzą przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd pierwszej instancji podniósł, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd stwierdził, że w stosunku do osoby skarżącego nie zachodzi przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, lecz jedynie podstawa do częściowego zwolnienia go z wpisu sądowego od skargi w kwocie 300 zł. Oceniając dochód skarżącego, z którego obowiązany jest pokryć koszty utrzymania gospodarstwa domowego oraz koszty zakupu żywności, środków czystości oraz lekarstw Sąd uznał, iż skarżący nie będzie w stanie uiścić całego wpisu od skargi, a jedynie kwotę 200 zł. Sąd podniósł, iż skarżący posiada kilka nieruchomości, co pociąga za sobą wątpliwość w zakresie zasadności utrzymania ich w majątku skarżącego bez czerpnia z tego tytułu dochodu, a jedynie generowania dodatkowych kosztów. Ponadto skarżący nie wykazał, że na jego wyłącznym utrzymaniu pozostaje córka, lecz wręcz przeciwnie oświadczył, iż pomoc finansową w tym zakresie udziela brat skarżącego. W zażaleniu na powyższe postanowienie J. O. podniósł, iż ze względu na trudną sytuację materialną zasługuje na całkowite zwolnienie od kosztów sądowych, w przeciwnym wypadku skarżący nie będzie mógł skorzystać z przysługującego mu konstytucyjnie prawa odwołania się do II instancji. Wskazał, iż jego córka jest na jego utrzymaniu, zaś pomoc brata jest częściowa i zwrotna. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." -wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zbadał przesłanki warunkujące przyznanie J. O. prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd pierwszej instancji zwalniając skarżącego od wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 200 zł i odmawiając przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia dał wyraz swojemu stanowisku, powołując się na sytuację rodzinną i materialną skarżącego. Stan majątkowy J. O. wskazuje na możliwość częściowego uiszczenia kosztów sądowych oraz opłacenia przez skarżącego adwokata. J. O. nie spełnia warunków uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący posiada stały miesięczny dochód, na który składa się renta strukturalna w kwocie [...] zł. Ponadto skarżący posiada nieruchomości - dom odziedziczony po rodzicach, dom w budowie o powierzchni [...] m2 - będący przedmiotem współwłasności z byłą małżonką, nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha. W skład majątku skarżącego wchodzi także - według oświadczenia skarżącego - lokal mieszkalny o powierzchni [...] m2 (bez tytułu prawnego). A zatem, stwierdzić należy, iż przy stałym miesięcznym dochodzie skarżący jest w stanie zabezpieczyć środki niezbędne do pokrycia częściowych kosztów niniejszego postępowania oraz opłacenia adwokata. Skarżący oprócz stałych dochodów posiada także majątek nieruchomy. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2006, s. 556). Należy zauważyć, że przepis art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie skarżący wezwany przez Sąd pierwszej instancji do wyjaśnienia kwestii związanych ze studiowaniem przez jego córkę poza granicami kraju oraz przedstawienia dokumentów pozwalających ustalić wysokość kosztów związanych z nauką córki nie wykazał jakie ponosi koszty związane z jej utrzymaniem. W odpowiedzi na zarządzenie Sądu z dnia 15 grudnia 2008 r. wskazał m. in., że w tym zakresie córkę wspomaga brat skarżącego. Działanie Sądu pierwszej instancji oparte na podstawie art. 255 p.p.s.a. zasługuje w niniejszej sprawie na aprobatę, gdyż zmierzało do dokładnego zbadania wszelkich okoliczności celem rozpatrzenia wniosku skarżącego. Skarżący nie wykazał okoliczności niezbędnych do pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Natomiast treść oświadczeń złożonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie daje wystarczających podstaw do uznania, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w postanowieniu.