II FZ 40/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA :: Bogusław Dauter (spr.) po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 23 grudnia 2008 r. sygn. akt I SA/Ke 413/08 w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi J. D. na postanowienie Dyrektor Izby Skarbowej w K. z dnia 26 września 2008 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych. postanawia: oddalić zażalenie 1. Postanowieniem z 23 grudnia 2008 r., I SA/Ke 413/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zwolnił J. D. od uiszczenia wpisu od skargi, na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z 26 września 2008 r., znak [...], w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług za okres od stycznia do czerwca 2006 r. w kwocie powyżej 100 zł w pozostałym zakresie wniosek o zwolnienie od kosztów oraz ustanowienie adwokata oddalono. 2. Uzasadniając swoje rozstrzygniecie sąd pierwszej instancji wskazał, że J. D. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. We wniosku skarżący wskazał, że wraz z żoną prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania rodziny jest miesięczny dochód w wysokości 1.712,99 zł brutto, na który składają się: emerytura skarżącego wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w wysokości 843,79 zł oraz emerytura jego żony w kwocie 869,20zł. W skład majątku wchodzi mieszkanie o pow. 42m2. Skarżący i jego żona są osobami w podeszłym wieku, poważnie chorymi, zatem osiągane dochody w znacznej części muszą przeznaczać na koszty utrzymania i leki. Postanowieniem z 1 grudnia 2008r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego od uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie powyżej 100zł, oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz o ustanowienia adwokata. W sprzeciwie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach J. D. wskazał, że koszty utrzymania domu wynoszą 1005zł, i nie obejmują kosztów wyżywienia, kosztów leczenia, środków higieny osobistej niezbędnych przy chorobie. Dochód z działalności w wysokości 561 zł miesięcznie był przeznaczany na opłacenie podatków i ZUS. Prowadzona działalność gospodarcza w zakresie skupu złomu przynosi straty, i dlatego podatnik podjął kroki zmierzające do jej likwidacji, zatem w miesiącu grudniu nie osiągnie żadnego dochodu z tego tytułu. Dane w deklaracjach PIT 28 za 2006 i 2007r wskazują wysokość obrotów, nie zawierają kosztów zakupu surowca i innych kosztów ponoszonej działalności. Odnosząc się do odmowy przyznania mu adwokata stwierdził, że wniosek nie był podyktowany brakiem umiejętności samodzielnego działania, lecz jego stanem zdrowia uniemożliwiającym osobiste stawiennictwo w sądzie. Na dowód, że nie może uczestniczyć z uwagi na stan zdrowia w rozprawie przedłożył odpis postanowienia Sądu Rejonowego w K. z 26 czerwca 2008r [...]. 3. W ocenie sądu pierwszej instancji powołującego się na treść art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) oraz na treść art. 245 § 1 i art. 246 p.p.s.a. analiza stanu majątkowego strony wykazana we wniosku pozwala na jego uwzględnienie tylko w zakresie częściowym. W ocenie sądu, strona nie wykazała, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej jej wywiązanie się z obowiązku ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści oświadczenia wynika, że wnioskodawca posiada wspólnie z żoną majątek nieruchomy na który składają się mieszkanie o pow. 42m2, małżonkowie uzyskują miesięcznie stały dochód w wysokości 1.712,90 zł, oraz miesięczny dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej przez skarżącego w kwocie 561 zł. W związku z powyższym sąd uznał, że sytuacja skarżącego osiągającego z żoną stałe dochody z emerytury oraz prowadzonej działalności gospodarczej nie pozwala by go uznać za osobę na tyle ubogą, by nie była w stanie ponieść żadnych kosztów postępowania lub by poniesienie kosztów w określonym przez sąd zakresie, stanowiło uszczerbek utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny. Powyższej oceny nie zmienia konieczność ponoszenia wydatków związanych z utrzymaniem rodziny oraz okoliczność, że skarżący i jego żona są osobami poważnie chorymi i ich potrzeby są większe, niż przeciętne. Oprócz stałych dochodów ze świadczeń emerytalnych skarżący osiąga dochody dodatkowe, prowadzi działalność gospodarczą. Biorąc pod uwagę deklarowany w latach 2006 i 2007 przychód w ocenie sądu można stwierdzić, że była to działalność opłacalna, a na dzień złożenia wniosku nie została zlikwidowana. Przewidywana podwyżka kosztów utrzymania i podniesiona przez skarżącego konieczność poczynienia stosownych oszczędności nie może stanowić przesłanki całkowitego zwolnienia od kosztów. Zdaniem sądu stan majątkowy skarżącego, fakt uzyskiwania stałych dochodów w postaci świadczeń emerytalnych, przychodu z prowadzonej działalności gospodarczej w roku 2008 oraz znacznego przychodu z działalności wykazanego w latach 2006, 2007 pozwala na przyjęcie, iż poniesienie kosztów w zakresie ustalonym nie będzie stanowić uszczerbku utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny. Odnosząc się zaś do kwestii ustanowienia adwokata wskazano, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do jego ustanowienia. Sam skarżący wskazał, że złożenie wniosku o przyznanie adwokata nie wynika z potrzeby uzyskania profesjonalnej pomocy, jak określił posiada umiejętność samodzielnej obrony, lecz podyktowane jest stanem zdrowia, który może uniemożliwić mu osobisty udział w rozprawie. W ocenie sądu pierwszej instancji powołującego się na art. 35 § 1 p.p.s.a wskazano, że reprezentować stronę może nie tylko profesjonalny pełnomocnik lecz także małżonek, rodzeństwo i zstępni strony. Ponadto strona działając w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez fachowego pełnomocnika nie jest pozbawiona możności obrony swoich praw. Wynika to z regulacji zawartej w art. 134 § 1 p.p.s.a. nakładającej na sąd obowiązek wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa, niezależnie od zarzutów i żądań skargi oraz art. 140 § 1 p.p.s.a. określającej obowiązek przewodniczącego pouczenia strony obecnej przy ogłoszeniu wyroku, działającej bez radcy prawnego lub adwokata o sposobie i terminie wniesienia środka zaskarżenia. 4. Na powyższe postanowienie J. D. wniósł zażalenie, w którym podniósł między innymi, że nie posiada środków na wynajęcie adwokata jak i na uiszczenie kosztów sądowych. Skarżący wskazał na swój zły stan zdrowia oraz podniósł zarzuty względem zaskarżonej do sądu pierwszej instancji decyzji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy zauważy, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Z uwagi na to, że w/w przepis formułuje nieostre kryteria ocenne, szczególnie istotne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2006 r., sygn. akt. II FZ 574/06, niepubl.). Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest on w stanie pokryć kosztów postępowania we własnym zakresie. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Mając zatem powyższe na uwadze w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny sytuacji majątkowej strony. Zwolnienie wnioskodawcy z uiszczenia wpisu od skargi w kwocie powyżej 100 zł jest w pełni zasadne w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności i wynikających z akt sprawy dokumentów. Należy bowiem uznać, na co słusznie zwrócił uwagę sąd pierwszej instancji, że skarżącego osiągającego z żoną stałe dochody z emerytury (1.712,99 zł brutto) oraz prowadzącego działalność gospodarczą (561 zł miesięcznie) trudno uznać za osobę na tyle ubogą, by nie była w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ponadto biorąc pod uwagę deklarowany przychód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w latach 2006 (91.869 zł) i 2007 (57.298 zł) w ocenie Sądu prawidłowo uznano, że była to działalność opłacalna, a na dzień złożenia wniosku nie została zlikwidowana. Skoro zatem w świetle powyższych okoliczności nie można uznać, by skarżący nie był w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, to zasadnie sąd pierwszej instancji zwolnił wnioskodawcę od uiszczenia wpisu od skargi w kwocie powyżej 100 zł. Odnosząc się natomiast do kwestii ustanowienia dla strony profesjonalnego pełnomocnika, to sąd pierwszej instancji prawidłowo wskazał, że reprezentować stronę może nie tylko profesjonalny pełnomocnik lecz także małżonek, rodzeństwo i zstępni strony. Ponadto, jak słusznie zauważono w zaskarżonym orzeczeniu strona działając w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez fachowego pełnomocnika nie jest pozbawiona możności obrony swoich praw. Wynika to z regulacji zawartej w art. 134 § 1 p.p.s.a. nakładającej na sąd obowiązek wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa, niezależnie od zarzutów i żądań skargi oraz art. 140 § 1 p.p.s.a. określającej obowiązek przewodniczącego pouczenia strony obecnej przy ogłoszeniu wyroku, działającej bez radcy prawnego lub adwokata o sposobie i terminie wniesienia środka zaskarżenia. W zakresie zaś podniesionych przez skarżącego w zażaleniu zarzutów względem organów podatkowych, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że nie jest władnym do wypowiedzenia się w tej sprawie, ponieważ w postępowaniu wpadkowym, jakim jest postępowanie w zakresie przyznania prawa pomocy, nie możne on oceniać merytorycznych zarzutów. Władnym w tym zakresie będzie sąd pierwszej instancji, który będzie rozpoznawał wniesioną w przedmiotowej sprawie skargę. Konkludując zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zwolnienie od opłat sądowych oznacza bowiem prowadzenie postępowania sądowego na koszt Skarbu Państwa, a zatem może dotyczyć tylko wyjątkowych sytuacji. Wskazać należy, że w chwili obecnej na skarżącym spoczywają jedynie koszty w kwocie 100 zł, których uiszczenie spowoduje rozpoznanie skargi. Zaznaczyć należy, że skarżący, który wniósł uzasadnioną skargę, uzyskuje w przypadku jej uwzględnienia zwrot uiszczonego wpisu od organu, który wydał zaskarżony akt na podstawie art. 200 p.p.s.a. Z przytoczonych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.