II FZ 196/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Edyta Anyżewska po rozpoznaniu w dniu 4 czerwca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 3 kwietnia 2009 r. sygn. akt I SA/Łd 1003/08 w zakresie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. N. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 21 maja 2008 r. nr [...] w przedmiocie przywrócenia terminu do wniesienia odwołania postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 1003/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił A. N. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, powołując się na art. 245 § 1-2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej P.p.s.a. Sąd zauważył, że skarżący już raz składał wniosek o przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie. Prawomocnym postanowieniem z dnia 21 sierpnia 2008 r. referendarz sądowy odmówił mu przyznania tego prawa (k. 71 i n. akt sądowych). Z obecnie złożonego wniosku wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, przy czym oboje otrzymują świadczenia emerytalne w łącznej wysokości ok. 5,5 tys. zł brutto miesięcznie. Po odliczeniu niezbędnych wydatków - do których zaliczył m.in. raty kredytów zaciągniętych na budowę domu - na utrzymanie pozostaje im ok. 1 tys. zł. Skarżący wskazał, że jest właścicielem domu o powierzchni około 100 m2, samochodu osobowego marki Seat z 1996 r. oraz nieużytków rolnych (łąki) o pow. około 1 ha. Skarżący podkreślił, że jest osobą bardzo schorowaną, w podeszłym wieku. Oświadczył, że ze względu na swój status materialny nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz kosztów adwokackich. Odnosząc się do tych okoliczności Sąd wojewódzki stwierdził, że w ponownym wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożonym już po wydaniu w sprawie wyroku oddalającego skargę, skarżący nie wskazał żadnych nowych argumentów przemawiających za przyznaniem mu tego prawa. Skarżący ponownie opisał swój stan zdrowia, trudności w poruszaniu się i prowadzeniu własnych spraw. Ten stan rzeczy miał jednak miejsce już w chwili wszczęcia postępowania sądowego. Nie zmienił się również jego stan majątkowy i osobisty. Skoro zaś stan rodzinny i majątkowy skarżącego nie uległ zmianie w stosunku do tego, który był już raz przedmiotem oceny, to nie może być odmiennie oceniany w toku rozpoznania kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zmiana prawomocnego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy może bowiem nastąpić jedynie ze względu na okoliczności, które powstały później i w sposób zasadniczy zmieniają sytuację materialną strony. Skarżący zaś takiej zmiany swojej sytuacji finansowej nie wykazał. Dodatkowo Sąd podkreślił, że zaskarżone do Sądu postanowienie organu dotyczy kwestii proceduralnej powstałej w toku postępowania (przywrócenie terminu do złożenia odwołania), a zasadniczym przedmiotem żądania skarżącego (przed organami podatkowymi) jest umorzenie kwoty 612,20 zł, toteż koszty wpisu od skargi kasacyjnej oraz ustanowienia adwokata nie mogą przekraczać możliwości finansowych strony (skarżący wraz z żoną posiada dochody miesięczne w wysokości ok. 5,5 tys. zł brutto). Ponadto skarżący nie może domagać się, by Sąd pokrywał koszty ustanowienia pełnomocnika z urzędu oraz rezygnował z wpisu w sytuacji, gdy sam co miesiąc pokrywa ze swoich dochodów większe wydatki na spłatę własnych zobowiązań kredytowych. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę (i przyznanie prawa pomocy) lub uchylenie, podtrzymując argumentację dotyczącą swojej trudnej sytuacji zdrowotnej (skarżący jest schorowanym emerytem, inwalidą pierwszej grupy, który nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, bez opieki). Strona podkreśliła ponownie, że wspólny dochód małżonków pokrywają koszty utrzymania (raty kredytów, media, a także wydatki związane z leczeniem - rehabilitacją). Po odliczeniu niezbędnych wydatków pozostaje skarżącemu i jego małżonce około 1000 zł miesięcznie na utrzymanie. Na potwierdzenie swoich twierdzeń skarżący przedstawił kserokopie zaświadczeń lekarskich oraz rachunków za rehabilitację (k. 133-137 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Prawidłowo wskazał Sąd wojewódzki, iż ponowny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy może być rozpatrywany wyłącznie w kontekście normy prawnej ujętej w art. 165 P.p.s.a. (mimo niepowołania wprost tego przepisu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia). Istotnie bowiem, poprzednio wydane w tym przedmiocie orzeczenie referendarza sądowego z dnia 21 sierpnia 2008 r., jako prawomocne, wiąże - co do zasady - Sąd wojewódzki, jak również Naczelny Sąd Administracyjny, ponieważ zgodnie z art. 153 w zw. z art. 170 P.p.s.a., ocena prawna wyrażona w prawomocnym orzeczeniu wiąże sąd, który je wydał, a także strony i inne sądy oraz organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Możliwość odstąpienia od oceny prawnej, zawartej we wskazanym postanowieniu referendarza, daje art. 165 P.p.s.a., ale tylko przy spełnieniu warunku w nim ustanowionego, tj. zmiany okoliczności sprawy. Zgodnie bowiem z tym ostatnio wymienionym przepisem, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Należy w związku z powyższym podkreślić, że Sąd kasacyjny kontroluje w niniejszym postępowaniu zażaleniowym wyłącznie prawidłowość oceny Sądu pierwszej instancji, co do zaistnienia wspomnianej przesłanki uzasadniającej zmianę orzeczenia wpadkowego, a określonej w art. 165 P.p.s.a. Sąd odwoławczy nie jest natomiast władny do dokonania w niniejszym postępowaniu całościowej oceny zasadności żądania strony o przyznanie prawa pomocy w świetle treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Oznaczałoby to bowiem w istocie nieuprawnione podważanie oceny prawnej, wyrażonej w w/w prawomocnym (i wobec tego wiążącym co do zasady) orzeczeniu referendarza z dnia 21 sierpnia 2008 r., na co zwracano także skarżącemu uwagę w obecnie kwestionowanym postanowieniu. W zaskarżonym postanowieniu z dnia 3 kwietnia 2009 r. Sąd wojewódzki uznał, iż przesłanka "zmiany okoliczności sprawy", o której mowa w cytowanym przepisie, nie zaszła. Ocenę tę Sąd odwoławczy podziela jedynie w części. Trafnie bowiem wywiedziono w motywach kontrolowanego orzeczenia, że powoływane przez skarżącego fakty (dotyczące w szczególności jego stanu zdrowia oraz wysokości dochodów i kosztów utrzymania) były już oceniane i wobec tego nie mogą stanowić o zmianie okoliczności sprawy w ujęciu art. 165 P.p.s.a. W związku z tym ocena prawna, zawarta w prawomocnym postanowieniu referendarza z dnia 21 sierpnia 2008 r. pozostaje aktualna w odniesieniu do kwestii (bieżących) kosztów sądowych w sprawie, które w postępowaniu kasacyjnym nie ulegną zmianie i będą kształtować się na minimalnym poziomie 100 zł (opłata sądowa od skargi kasacyjnej). W tym zakresie nie ma podstaw do zmiany ostatnio wymienionego orzeczenia (referendarza) na podstawie art. 165 P.p.s.a., a zawarte w nim ustalenia - wobec braku zmiany okoliczności (faktycznych) sprawy (w zakresie oświadczeń co do status quo majątkowego strony) - należy uznać za wiążące. Nie można jednakże stwierdzić, że ocena wyrażona w powołanym prawomocnym orzeczeniu w przedmiocie prawa pomocy uwzględnia obecną sytuację strony w zakresie jej żądania o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (adwokata). Należy bowiem zauważyć, że ponowny wniosek dotyczący prawa pomocy skarżący złożył już po wydaniu przez Sąd pierwszej instancji (w dniu 8 stycznia 2009 r. - k. 89 akt sądowych) wyroku w sprawie (oddalającego skargę), wyrażając zamiar zaskarżenia tego orzeczenia (k. 91 akt sądowych). Wniesienie zaś skargi kasacyjnej od tego wyroku obarczone jest tzw. przymusem adwokackim (art. 175 P.p.s.a.). W sprawie zasadniczo zmieniła się zatem sytuacja procesowa strony, w stosunku do tej, którą oceniał w prawomocnym postanowieniu referendarz sądowy. O ile bowiem wówczas skarżący nie musiał być reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, aby jego sprawa została rozstrzygnięta (art. 134 § 1 P.p.s.a.), to wszczęcie postępowania kasacyjnego bez udziału profesjonalisty (np. adwokata) nie jest możliwe. Powyższe musi być traktowane jako zmiana okoliczności sprawy w rozumieniu art. 165 P.p.s.a., której Sąd wojewódzki w swojej obecnej ocenie nie uwzględnił. W motywach zaskarżonego postanowienia wskazano, że skarżący nie może przedkładać swoich zobowiązań cywilnoprawnych (kredyty) nad ewentualne koszty ustanowienia pełnomocnika, które to twierdzenie niewątpliwie jest co do zasady słuszne. Jednakże trzeba uwzględnić ten fakt, że kredyty skarżący zaciągnął (kolejno w 2005 r. i 2006 r. - k. 46 akt sądowych) na długo przed zainicjowaniem postępowania sądowego w sprawie (2008 r. - k. 12 i 29 akt sądowych), trudno więc od niego oczekiwać aby przewidywał wówczas możliwość ponoszenia wydatków związanych z pomocą prawną w sprawie sądowoadministracyjnej. Działające zgodnie z zasadą demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji) organy państwa (w tym sądy administracyjne) nie mogą natomiast wymagać, aby obywatel przestał spłacać swoje zobowiązania ze względu na koszty publicznoprawne. Powinny natomiast brać pod uwagę to, że prawo pomocy ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej podmiotom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania i w ten sposób stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) - por. post. NSA z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 569/06 (niepubl.). Dlatego też ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna tę konstytucyjną zasadę uwzględniać, m.in. w sytuacji takiej jak wyżej opisana, gdy wszczęcie postępowania odwoławczego jest uzależnione od ustanowienia i opłacenia profesjonalnej pomocy prawnej. Z tych względów należało uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi wojewódzkiemu. Przy ponownym rozpoznawaniu wniosku strony Sąd pierwszej instancji powinien ocenić jej sytuację finansową w zakresie możliwości samodzielnego ustanowienia zawodowego pełnomocnika w sprawie. Sąd powinien w tym zakresie uwzględnić fakt, że w gospodarstwie domowym skarżącego, po odliczeniu niezbędnych wydatków, pozostaje około 1000 zł miesięcznie na utrzymanie dwóch osób, a z tej kwoty strona będzie musiała jeszcze opłacić ewentualne koszty sądowe w sprawie. Ponadto Sąd powinien wziąć pod uwagę to, że w orzecznictwie NSA preferowaną formą analizy możliwości płatniczych strony w świetle art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a., jest ocena jej bieżących wydatków i dochodów, gdy chodzi o koszty niezbędne do rozpoznania sprawy na danym etapie postępowania (por. post. NSA z dnia 17 lipca 2006 r., sygn. akt. I FZ 201/06, publ. w internecie - http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Podstawę prawną niniejszego orzeczenia stanowiły art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.