II SA/Wa 1173/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk (spr.), Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędzia WSA Adam Lipiński, Protokolant Agnieszka Kolasa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2009 r. sprawy ze skargi A.C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. Ć. z dnia 11 czerwca 2007 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił wnioskodawcy przyznania w drodze wyjątku renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. W uzasadnieniu wyjaśnił, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Powołując się na materiał zgromadzony w aktach sprawy, organ podał, że A. Ć. na przestrzeni 46 lat życia posiada udowodniony okres składkowy wynoszący 7 lat. W latach 1989-1993 wystąpiła przerwa w wykonywaniu pracy. Po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla osoby bezrobotnej w lipcu 1994 r. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy w kwietniu 1998 r., tj. przez ponad 3 lata, nie został udowodniony żaden okres pracy potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w ww. przerwach zainteresowany nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Ponadto organ zauważył, że wnioskodawca, jako osoba przebywająca w zakładzie karnym, ma zapewnione niezbędne środki utrzymania. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 stycznia 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy A. Ć. podniósł, że spełnia wymogi z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, umożliwiające otrzymanie świadczenia. Formułując powyższą ocenę, zainteresowany wskazał, że był ubezpieczony, co pozostaje w ścisłym związku z możliwością otrzymania świadczeń po zmarłej matce S. K., która od 1998 r. była świadczeniobiorcą renty chorobowej, wypłacanej przez ZUS w R. Ponadto z opinii biegłych psychiatrów wynika, że jego niezdolność do pracy, spowodowana zaburzeniami [...], datuje się od okresu przed ukończeniem 16-ego roku życia. Zaznaczył, że ze względów losowych, w tym z uwagi na chorobę, nie posiada wymaganych okresów składkowych, uprawniających do uzyskania renty chorobowej w trybie zwykłym. Utrata wzroku i szereg schorzeń o podłożu [...] – organicznym spowodowało, że nie mógł podjąć jakiejkolwiek pracy zawodowej. Dodał także, że w dniu [...] lutego 2008 r. kończy odbywanie kary pozbawienia wolności, co – w jego sytuacji – oznacza brak jakichkolwiek środków umożliwiających samodzielną egzystencję. Zanegował przy tym twierdzenie organu, jakoby miał możliwości kontynuowania zatrudnienia w zakładzie karnym i nabycia praw do uzyskania renty na ogólnych zasadach. W tym względzie wyjaśnił, że podjęcie zatrudnienia nie było możliwe nie tylko ze względów zdrowotnych, ale także z uwagi na faktyczny brak w zakładzie karnym stanowisk pracy, odpowiadających jego schorzeniom. Decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] grudnia 2007 r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku. W motywach decyzji Prezes ZUS podkreślił, że w sprawie brak szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a ponadto A. Ć., jako osoba przebywająca w zakładzie karnym, nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję A. Ć. zarzucił organowi nierzetelne rozpatrzenie wniosku o przyznanie mu renty wyjątkowej, jak również nierzetelność orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS. Wyjaśnił, że ZUS nigdy nie rozpatrywał jego wniosków w oparciu o ogólny stan zdrowia, ograniczając się jedynie do schorzeń wpływających na jego wzrok. Tymczasem od dzieciństwa do dnia dzisiejszego jest leczony [...]. Zdaniem skarżącego, Prezes ZUS nie odniósł się w ogóle do następujących okoliczności: 1) że jest ubezpieczonym członkiem rodziny po zmarłej matce S. K., która pobierała rentę; 2) że nie spełnia warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym; 3) że nie posiada żadnych środków do życia, przy czym ciąży na nim obowiązek alimentacyjny wobec dwójki dzieci, jak również zadłużenie lokalu po zmarłej matce. W konkluzji skargi skarżący zwrócił się o powołanie biegłych lekarzy sądowych, zarzucając lekarzom orzecznikom złośliwość i nierzetelność. Wniósł o przyznanie mu renty. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając w uzasadnieniu swego stanowiska procesowego argumentację, jakiej użył w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 8 grudnia 2008 r. skarżący zwrócił się do Sądu o uwzględnienie faktu, że obecnie przed Sądem Najwyższym domaga się wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem skazującym, co w rezultacie może doprowadzić do jego uniewinnienia i zwolnienia z zakładu karnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku (ani nie przyznaje świadczeń, ani ich nie odbiera), lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżona decyzja podlega uchyleniu, albowiem Sąd stwierdził naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Ustawa inaczej nie stanowi, zatem procesową regułą w tego rodzaju sprawach jest stosowanie przepisów kpa. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Należy zauważyć, że obowiązkiem organu administracji jest dokładne ustalenie treści żądania strony, która wyznacza rodzaj sprawy będącej przedmiotem postępowania. Organ bowiem jest tym żądaniem związany. Treść żądania wskazuje stosowną normę prawa materialnego, która ma znaczenie dla ustalenia zakresu sprawy i prowadzonego postępowania. Natomiast, jeśli powstają jakiekolwiek wątpliwości co do treści wniosku, w szczególności co do zawartych w nim żądań, organ ma obowiązek zwrócenia się do wnioskodawcy, aby ten sprecyzował swoje żądania. Podstawę takiego działania ze strony organu stanowi art. 64 § 2 kpa, który określa, że jeżeli podanie nie czyni zadość innym wymaganiom ustalonym w przepisach prawa, należy wezwać wnoszącego do usunięcia braków w terminie siedmiu dni, z pouczeniem, że nieusunięcie tych braków spowoduje pozostawienie podania bez rozpoznania. W niniejszej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dostrzegł rozbieżności między żądaniem wszczynającym postępowanie, zawartym w piśmie z dnia 11 czerwca 2007 r., a żądaniem, zawartym we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W pierwszym z ww. pism – najogólniej rzecz ujmując – skarżący domagał się świadczenia w drodze wyjątku z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, w drugim zmodyfikował swoje żądanie, wskazując, że był ubezpieczony w rozumieniu ustawy, co pozostaje w ścisłym związku z możliwością otrzymania świadczeń po zmarłej matce S. K., która od 1998 r. była świadczeniobiorcą renty chorobowej, wypłacanej przez ZUS w R. Istotną cechą wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy jest jego niedewolutywność, która oznacza, że wniesienie tego środka zaskarżenia nie powoduje skutku w postaci przesunięcia kompetencji do rozpoznania sprawy na organ wyższego stopnia, lecz powierza je ponownie temu samemu organowi. Nie oznacza to jednak, że organ nie działa jako organ II instancji. Przeciwnie, także w tym przypadku zobligowany jest ponownie rozpatrzyć sprawę z uwzględnieniem zarzutów, żądań, wniosków i całokształtu materiału dowodowego. Powyższe sprawia, że Prezes ZUS, wydając zaskarżoną decyzję, naruszył art. 7 i art. 77 kpa w związku z niezastosowaniem art. 64 § 2 kpa. Zaniechał bowiem rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego, poprzez nieprzeanalizowanie treści wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Naruszenia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ nie wyjaśnił bowiem, czy skarżący domaga się w drodze wyjątku renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, czy – przyznawanej również w tym trybie – renty rodzinnej po zmarłej matce. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien uwzględnić poczynione przez Sąd uwagi i wydać rozstrzygnięcie z poszanowaniem reguł procedury administracyjnej, w tym słusznego interesu strony – art. 7 kpa. Warto także wyjaśnić stronie skarżącej, że ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewiduje możliwości powoływania biegłych. W postępowaniu sądowoadministracyjnym istnieje jedynie możliwość przeprowadzenia uzupełniającego dowodu z dokumentu, co wynika z art. 106 § 3 tej ustawy. Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w punkcie 1 sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 cyt. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.