II GSK 614/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Edward Kierejczyk (spr.) Sędzia NSA Andrzej Kuba Sędzia NSA Cezary Pryca Protokolant Anna Fyda-Kawula po rozpoznaniu w dniu 26 maja 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Z.R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 12 lutego 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 730/08 w sprawie ze skargi Z.R. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] lutego 2008 r. nr [...] w przedmiocie zwolnienia z funkcji biegłego sądowego oddala skargę kasacyjną Zaskarżonym wyrokiem z dnia 12 lutego 2009 r. o sygn. akt VI SA/Wa 730/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę Z.R. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z [...] lutego 2008 r. Nr [...] w przedmiocie zwolnienia z funkcji biegłego sądowego. Ze stanu faktycznego sprawy ustalonego przez Sąd I instancji wynika, że skarżący został ustanowiony biegłym sądowym decyzją Prezesa Sądu Okręgowego w K. z [...] marca 1999 r. do [...] grudnia 2003 r. i decyzją z [...] grudnia 2003 r. do [...] grudnia 2008 r. Następnie decyzją z [...] października 2007 r. Prezes Sądu Okręgowego w K. zwolnił skarżącego z funkcji biegłego sądowego w zakresie rachunkowości, finansów, rozliczeń zagranicznych i prawa podatkowego oraz skreślił go z listy biegłych sądowych, podając jako podstawę prawną § 6 ust. 2 w zw. z § 8 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz. U. Nr 15, poz. 133), zwanego dalej: rozporządzeniem, a jako podstawę faktyczną – utratę rękojmi, będącej warunkiem niezbędnym do pełnienia tej funkcji. W uzasadnieniu stwierdził, iż Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z 23 listopada 2006 r., sygn. akt IV K 1881/03 skazał skarżącego za przestępstwo z art. 284 § 2 i art. 294 § 1 Kodeksu karnego na karę 1 roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem na okres 2 lat próby oraz karę grzywny, oraz że przeciwko skarżącemu toczy się postępowanie karne w sprawie sygn. akt III K 109/07 o przestępstwa z art. 18 § 1 w zw. z art. 288 § 1 i art. 284 § 2 Kodeksu karnego. Wymienione okoliczności sprawiły, iż skarżący nie daje rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego sądowego, będącej warunkiem niezbędnym do pełnienia tej funkcji. W wyniku odwołania skarżącego Minister Sprawiedliwości decyzją z [...] lutego 2008 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z § 6 ust. 2 rozporządzenia utrzymał w mocy decyzję Prezesa Sądu Okręgowego w K. z [...] października 2007 r. Minister Sprawiedliwości rozstrzygał w oparciu o dokumenty zgromadzone w aktach osobowych oraz pozyskane w toku uzupełniającego postępowania dowodowego, z których wynikało, że skarżący został skazany ww. wyrokiem, utrzymanym w mocy przez Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 2 października 2007 r. sygn. akt VI Ka 417/07. Ustalił również, iż sprawie sygn. akt VIII K 109/07 Sąd Rejonowy w K. uniewinnił skarżącego, a w sprawie sygn. akt VIII K 163/07/2 wyrokiem z 30 maja 2007 r. uniewinnił go od zarzutu popełnienia przestępstwa z art. 13 § 1 w zw. z art. 286 § 1 Kodeksu karnego. Stwierdził, że biegły nie informował Prezesa Sądu Okręgowego w K. o toczących się przeciw niemu postępowaniach karnych, a ponadto z nadesłanych pism sądów i prokuratury z obszaru właściwości Sądu Okręgowego w K. wynika, iż dochodziło do nieprawidłowości przy przygotowywaniu zlecanych mu opinii. Powołując się na pogląd wyrażony w orzecznictwie stwierdził, że od biegłego sądowego wymagane jest posiadanie nie tylko najwyższych kwalifikacji zawodowych, ale także zaufania publicznego, sumienności i bezstronności, a pojęcie rękojmi należy łączyć z całością cech, zdarzeń i okoliczności, składających się na jego wizerunek jako osoby zaufania publicznego. Z uwagi na utratę wynikającego z § 12 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia przymiotu rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego należało zwolnić skarżącego z tej funkcji, zgodnie z § 6 ust. 2 rozporządzenia. W skardze na powyższą decyzję Z.R. wniósł o stwierdzenie jej nieważności lub uchylenie i wyjaśnił, że nie miał możliwości wypowiedzenia się co do zarzuconych nieprawidłowości w przygotowywaniu opinii, nie został bowiem z nimi zapoznany, oraz że informował o toczącym się przeciw niemu postępowaniu w sprawie sygn. akt IV K 1881/03. W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Stwierdził też, że wskazanie nieprawomocnych wyroków uniewinniających skarżącego miało na celu wykazanie się wiedzą na temat postępowań toczących się przeciwko skarżącemu. Wprawdzie skarżący nie miał możliwości zapoznania się z negatywnymi ocenami jego pracy jako biegłego, co narusza art. 10 § 1 k.p.a., niemniej stanowiły one jedynie dodatkowy argument przemawiający za utratą warunków do pełnienia funkcji biegłego. Uzasadniając oddalenie skargi na powyższą decyzję na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej: p.p.s.a., Sąd powołał się na § 12 ust. 1 rozporządzenia, który określa warunki, jakie musi spełniać osoba, aby zostać ustanowiona biegłym, w tym określoną w pkt. 4 rękojmię należytego wykonywania obowiązków biegłego. Stwierdził następnie, że w myśl § 6 ust. 1 rozporządzenia decyzja prezesa sądu okręgowego o zwolnieniu z funkcji biegłego jest decyzją związaną, natomiast wydając decyzję na podstawie jego ust. 2 prezes może zwolnić z funkcji biegłego, działając w granicach uznania administracyjnego. W świetle tych przepisów zwolnienie z funkcji biegłego może mieć charakter obligatoryjny, gdy prezes sądu jest zobowiązany zwolnić biegłego, jeżeli utracił on warunki do pełnienia tej funkcji, w tym również utracił rękojmię należytego wykonywania obowiązków biegłego, bądź też fakultatywny, gdy prezes sądu może zwolnić z funkcji biegłego z ważnych powodów, w szczególności jeżeli nienależycie wykonuje on swoje czynności. W ocenie Sądu, w tej sprawie nastąpiło obligatoryjne odwołanie biegłego z powodu utraty rękojmi, będącej warunkiem niezbędnym do pełnienia tej funkcji. Sąd powołał się na przedstawioną w orzecznictwie definicję pojęcia "rękojmi należytego wykonania obowiązków biegłego" oraz utrwalony pogląd, zgodnie z którym skazanie biegłego prawomocnym wyrokiem sądu za popełnienie przestępstwa uprawnia do przyjęcia, że nie spełnia on rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego. W przypadku obligatoryjnego zwolnienia z funkcji biegłego, który utracił rękojmię należytego wykonywania obowiązków biegłego m.in. w następstwie skazania prawomocnym wyrokiem za popełnienie przestępstwa z art. 284 § 2 i art. 294 § 1 Kodeksu karnego, to jest kwalifikowanego typu przywłaszczenia – sprzeniewierzenia powierzonego mu mienia znacznej wartości, zarówno prezes sądu, jak i Minister Sprawiedliwości, nie powinni dodatkowo badać przesłanek uzasadniających fakultatywne zwolnienie z funkcji biegłego, są to bowiem dwa różne tytuły zwolnienia, których nie należy oceniać w jednym postępowaniu. W konkluzji Sąd stwierdził, że w sprawie doszło do naruszenia art. 10 k.p.a., polegającego na niezapoznaniu skarżącego przed wydaniem decyzji z oceną jego pracy, jako biegłego, niemniej nie miało to znaczenia w sprawie, w której skarżący został zwolniony z funkcji biegłego w trybie obligatoryjnym, na skutek utraty rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego, w następstwie skazania prawomocnym wyrokiem za popełnienie przestępstwa. W skardze kasacyjnej Z.R. zaskarżył powyższy wyrok w całości, domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych oraz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jako pierwszy został podniesiony zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. z powodu oddalenia skargi, mimo że skarżący wykazał, iż z naruszeniem art. 10 k.p.a. uniemożliwiono mu czynny udział w postępowaniu poprzez brak możliwości zapoznania się z negatywnymi opiniami co do przebiegu jego pracy. W uzasadnieniu tego zarzutu stwierdził, że powyższe naruszenie stanowi przesłankę wznowienia postępowania, uzasadniającą uchylenie decyzji przez sąd administracyjny, bez względu na to, czy powyższe uchybienie miało wpływ na wynik sprawy. Sąd zaaprobował bowiem uzupełniające postępowanie dowodowe, przeprowadzone z naruszeniem art. 136 k.p.a. z powodu pozbawienia strony możliwości zapoznania się z opiniami o jej pracy zebranymi w postępowaniu odwoławczym i braku informacji o zamknięciu postępowania dowodowego. Jako kolejny zarzut skarżący podniósł naruszenie art. 134 § 1 p.p.s.a. polegające na nieuwzględnieniu w ramach działania wykraczającego poza zarzuty i wnioski skargi błędnego wskazania przez organ § 6 ust. 2 rozporządzenia w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji, rozstrzygającej o obligatoryjnym zwolnieniu z funkcji biegłego. Uzasadniając ten zarzut podniósł, że Sąd mimo stwierdzenia w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż w sprawie wydano decyzję związaną, dotyczącą obligatoryjnego zwolnienia z funkcji biegłego na podstawie § 6 ust. 1 rozporządzenia, a nie uznaniową w oparciu o § 6 ust. 2 rozporządzenia, z naruszeniem art. 134 § 1 p.p.s.a. zaakceptował wadliwą decyzję, której podstawa prawna (§ 6 ust. 2 rozporządzenia) nie odpowiada uzasadnieniu, a taka rozbieżność pomiędzy podstawą prawną i treścią rozstrzygnięcia stanowi naruszenie art. 107 i 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Ostatnim z podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów jest naruszenie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. polegające na oddaleniu wniosku skarżącego o zawieszenie postępowania do czasu rozstrzygnięcia jego wniosku o wznowienie postępowania karnego zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w K. w sprawie sygn. akt IV K 1881/03, a także art. 141 § 4 p.p.s.a. z uwagi na niewskazanie w uzasadnieniu wyroku przyczyn oddalenia tego wniosku, co miało istotny wpływ na badanie legalności decyzji o zwolnieniu z funkcji biegłego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. W kwestii naruszenia powyższych przepisów podkreślił, iż stan faktyczny sprawy przyjęty przez Sąd dotyczy obligatoryjnego zwolnienia z funkcji biegłego z powodu jego prawomocnego skazania. Oddalenie jego wniosku o zawieszenie, zanim zapadnie mające wpływ na byt zaskarżonej decyzji rozstrzygnięcie Sądu powszechnego, było przedwczesne i pomijało zasady ekonomii procesowej z uwagi na skutki, jakie ma dla tej decyzji. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o jej oddalenie, jako bezzasadnej. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, w tym na wyrok NSA z 18 maja 2006 r. sygn. akt II OSK 831/05 i uchwałę składu 7 sędziów NSA z 25 kwietnia 2005 r. sygn. akt FPS 6/04 (ONSAiWSA 2005, z. 4, poz. 66), podkreślił, że naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. może stanowić podstawę uchylenia decyzji przez sąd w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. przy wykazaniu przesłanki istotnego wpływu na wynik sprawy, czego skarżący nie dokonał. Przy niekwestionowanym fakcie braku umożliwienia zapoznania się skarżącemu z opiniami o jego pracy jako biegłego uzyskanymi w postępowaniu odwoławczym, Sąd I instancji trafnie ocenił to uchybienie jako pozostające bez wpływu na wynik sprawy, ponieważ wystarczającą przesłanką do zwolnienia go z funkcji biegłego był fakt skazania prawomocnym wyrokiem. Na wynik sprawy nie wpłynęło też wskazanie w podstawie prawnej decyzji § 6 ust. 2 zamiast § 6 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, co wynika z wywodów zamieszczonych w jej uzasadnieniu dotyczących utraty rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego jako obligatoryjnej przesłanki zwolnienia z tej funkcji. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości to od Sądu wyłącznie zależało skorzystanie z możliwości zawieszenia postępowania na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. do czasu rozpoznania wniosku o wznowienie postępowania, w którym skarżący został skazany prawomocnym wyrokiem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Spośród trzech zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej najdalej idący dotyczy naruszenia w postępowaniu odwoławczym art. 10 k.p.a. stanowiący podstawę do wznowienia postępowania stosownie do art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., co w postępowaniu sądowym powinno doprowadzić do uchylenia decyzji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. Gdyby zarzut naruszenia art. 10 k.p.a. okazał się trafny, wówczas należałoby uwzględnić skargę kasacyjną, ponieważ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. nie podlega wartościowaniu pod kątem jego wpływu na wynik sprawy. Takie oceny nie budzą wątpliwości w piśmiennictwie. Przykładowo w opracowaniu B. Adamiak i J. Borkowskiego, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 89, znalazło się następujące stwierdzenie: "Naruszenie zasady ogólnej czynnego udziału strony w postępowaniu dowodowym jest kwalifikowaną wadą procesową, która stanowi podstawę wszczęcia postępowania w sprawie wznowienia postępowania na wniosek strony". Podobnie G. Łaszczyca, Cz. Martysz i A. Matan w komentarzu do art. 145 Kodeksu postępowania administracyjnego – LEX 2007, podkreślają, że "Jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego jest zasada czynnego udziału strony, według której organ winien zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.) (...) Zasada czynnego udziału stron w postępowaniu obejmuje wszystkie jego stadia, zatem przesłanka uzasadniająca wznowienie będzie obejmować sytuacje, w których strona bez własnej winy w ogóle nie uczestniczyła w postępowaniu, jak również gdy nie uczestniczyła tylko w niektórych, istotnych jego fazach, z przyczyn leżących po stronie organu administracyjnego". Tak samo omawiane naruszenie oceniają M. Jaśkowska i A. Wróbel w komentarzu do art. 145 Kodeksu postępowania administracyjnego – LEX 2010 dodając, że "Wznowienie postępowania z tej przyczyny następuje niezależnie od tego, czy brak udziału strony wywarł wpływ na treść decyzji. Wpływ tego braku udziału na wynik sprawy może być dopiero oceniany w postępowaniu wznowieniowym". Należy w każdej sprawie precyzyjnie oddzielać sytuację, w której udowodnione zostało pozbawienie strony bez jej winy brania udziału w postępowaniu, stanowiące bezwzględną przesłankę wznowienia postępowania administracyjnego określoną w art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. oraz niepodlegającą wartościowaniu podstawę uchylenia decyzji przewidzianą w art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a., od ustaleń dotyczących braku wpływu dostrzeżonych innych naruszeń przepisów postępowania, jeżeli nie mogły one mieć istotnego wpływu na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) a contrario). W orzecznictwie nie zawsze dostrzega się te różnice, o czym świadczą przykłady wskazane w odpowiedzi na skargę kasacyjną i wysnuwane z nich wnioski przez Ministra Sprawiedliwości. Dobrą tego ilustrację stanowi wymieniona uchwała NSA z 25 kwietnia 2005 r., w której chodziło o skutki niewyznaczenia stronie przez organ podatkowy siedmiodniowego terminu do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego wbrew art. 200 § 1 Ordynacji podatkowej, a więc o unormowanie inne niż w art. 10 § 1 k.p.a. Zresztą nawet do tak rozstrzygniętego w niej zagadnienia prawnego zgłoszone były w glosach różne oceny, także krytyczne. W rozpoznawanej sprawie z niezrozumiałych powodów Minister Sprawiedliwości i Sąd I instancji przyjmowali, że doszło w postępowaniu odwoławczym do naruszenia art. 10 § 1 k.p.a., ale nie miało ono wpływu na wynik sprawy. Wg tego przepisu organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Otóż po wniesieniu odwołania od decyzji organu I instancji Departament Organizacyjny Ministerstwa Sprawiedliwości skrupulatnie informował skarżącego o wszystkich czynnościach podejmowanych w jego sprawie. I tak kolejno pismem z 21 listopada 2007 r. poinformował go o zwróceniu się do wymienionych adresatów o nadesłanie ocen dotyczących wykonywania obowiązków biegłego sądowego i danych o toczącym się postępowaniu karnym w sprawie sygn. akt III K 109/07. Następnie do pisma z 12 grudnia 2007 r. załączył kopie uzyskanych dokumentów jako uzupełniających dowodów i zawiadomił go "o możliwości wypowiedzenia się przez stronę co do zebranych dowodów i materiałów, zgłoszonych żądań oraz stawianych zarzutów przed wydaniem decyzji, na podstawie art. 10 § 1" k.p.a. W kolejnym piśmie z 14 stycznia 2008 r. przekazującym nowe, uzupełniające dowody, departament ten poinformował znów skarżącego o jego uprawnieniach z art. 10 § 1 k.p.a. i poprosił "o złożenie ewentualnych oświadczeń w terminie siedmiu dni od otrzymania niniejszego zawiadomienia" z uwagi na wyznaczony na dzień [...] stycznia 2008 r. termin zakończenia postępowania odwoławczego. Decyzja Ministra Sprawiedliwości została wydana [...] lutego 2008 r. Z przypomnianych wywodów i podjętych czynności wynika, że w rozpoznawanej sprawie zostały spełnione wszystkie wymogi art. 10 § 1 k.p.a. zapewniające ochronę interesów skarżącego w odwoławczym postępowaniu administracyjnym. Skarżący mógł bowiem zapoznać się z aktami sprawy przed wydaniem decyzji Ministra Sprawiedliwości, nawet gdy nie wszystkie zawarte w nich pisma zostały mu przesłane po sporządzeniu ich kserokopii. Biorąc zresztą pod uwagę względy techniczne i koszty wytwarzania nowych, niekiedy bardzo obszernych objętościowo, kompletów akt administracyjnych dla wielu stron postępowania, nie można takiego obowiązku wywodzić z omawianej ogólnej zasady sformułowanej w art. 10 § 1 k.p.a. W rezultacie ten zarzut skargi kasacyjnej nie jest uzasadniony. Podobnie należy ocenić dwa pozostałe jej zarzuty. Jak trafnie przyjął Sąd I instancji, z uzasadnienia decyzji organów obu instancji jednoznacznie wynika, że zwolnienie skarżącego z funkcji biegłego sądowego nastąpiło z powodu utraty przez niego rękojmi należytego wykonywania obowiązków, a więc na podstawie § 6 ust. 1 pkt 2 w związku z § 12 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia. Były to konsekwencje skazania go prawomocnym wyrokiem za przestępstwo z art. 284 § 2 i art. 294 § 1 k.k. na karę 1 roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 2 lat oraz na karę grzywny. W tej sytuacji za uchybienie należało uznać przytoczenie w podstawie prawnej decyzji organu I instancji § 6 ust. 2 rozporządzenia, podobnie jak w uzasadnieniu decyzji Ministra Sprawiedliwości. Zebrane w postępowaniu odwoławczym dowody odnośnie nienależycie wykonywanych czynności biegłego sądowego, możliwe do wykorzystania przy zwolnieniu skarżącego z tej funkcji na podstawie § 6 ust. 2 rozporządzenia, nie miały wpływu na wynik sprawy wobec zaistniałej przesłanki obligatoryjnego jego zwolnienia na podstawie § 6 ust. 1 pkt 2. W tych okolicznościach nie doszło również do naruszenia przez Sąd I instancji art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Stan faktyczny sprawy wskazuje, że nie chodziło o konieczność oczekiwania na rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego. Związek pomiędzy skazaniem skarżącego prawomocnym wyrokiem za wymienione przestępstwo, a jego obligatoryjnym zwolnieniem z funkcji biegłego sądowego już się zrealizował przy wydaniu ostatecznej decyzji Ministra Sprawiedliwości. Nie było więc tu nierozstrzygniętej kwestii prejudycjalnej i potrzeby zawieszenia postępowania toczącego się przed Sądem I instancji. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Wniosek pełnomocnika skarżącego o zasądzenie mu wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, podlega rozpoznaniu w trybie art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.