II OSK 1070/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Stahl Sędziowie sędzia del. NSA Teresa Kobylecka sędzia NSA Jerzy Stelmasiak (spr.) Protokolant Anna Połoczańska po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 16 kwietnia 2009 r. sygn. akt II SA/Op 32/09 w sprawie ze skargi A.D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania administracyjnego w sprawie świadczenia z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu, 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz A.D. 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2009 r. oddalił skargę A.D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] grudnia 2008 r. w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania administracyjnego w sprawie świadczenia z tytułu pracy przymusowej. Sąd I instancji przyjął następujący stan faktyczny: Decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie odmówił uwzględnienia wniosku skarżącej A.D. o wznowienie postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną z dnia [...] listopada 2004 r. w sprawie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego, przewidzianego przepisami ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca powołała się na przepis art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. i opisała szczegółowo przebieg deportacji ze wsi Sułkowszczyzna w regionie lwowskim do obozu strzeżonego w kopalni o nazwie "Kattowitz-Sud" oraz warunki pobytu w miejscu pracy przymusowej. W ocenie skarżącej jej wniosek powinien być w tych okolicznościach faktycznych rozpoznany nie na podstawie przepisu art. 2 ust. 2 ustawy, jak uczyniły to organy, ale na podstawie ust. 1 tego przepisu, który nie wymaga wykazania deportacji poza granice państwa Polskiego a dotyczy osób takich jak skarżąca, pracujących w obozach pracy niewolniczej. Decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie utrzymał w mocy swoje uprzednie rozstrzygnięcie i podniósł w uzasadnieniu, że strona nie przedstawiła nowych dowodów, uzasadniających wznowienie postępowania w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu A.D. domagała się przeprowadzenia postępowania dowodowego w celu ustalenia stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz uchylenia decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. W uzasadnieniu zarzuciła, że organ skoncentrował się na uwarunkowaniach formalnych, unikając merytorycznego rozpoznania wniosku oraz nie dostrzegając, że błędem było zastosowanie w stosunku do skarżącej przepisu art. 2 ust. 2 cyt. ustawy zamiast przepisu art. 2 ust. 1. Stanowi to zdaniem skarżącej czynność rażąco sprzeczną z ustawą w rozumieniu art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego. Dodatkowo w piśmie procesowym z dnia 12 marca 2009 r. przedstawiła okoliczności związane z wywiezieniem jej do pracy przymusowej oraz warunki tej pracy, podkreślając, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wadliwie zakwalifikował "pobyt w obozie strzeżonym" jako zwykłą deportację, czym dopuścił się rażącego naruszenia art. 2 ust. 1 ustawy. Ponadto skarżąca w piśmie procesowym z dnia 14 kwietnia 2009 r. złożyła wniosek o przesłuchanie świadka – Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji Weryfikacyjnej Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Zarząd Wojewódzki w Opolu – Edwarda Marszałka. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyjaśnił, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie przeprowadza się dowodów z zeznań świadków lub stron, co wykluczało możliwość uwzględnienia wniosku o przesłuchanie świadka zgłoszonego w piśmie procesowym. Sąd I instancji podkreślił, że w odpowiedzi na zapytanie organu strona w sposób wyraźny i jednoznaczny stwierdziła, że domaga się wznowienia postępowania na podstawie przepisu art. 145 § 1 k.p.a. i swoje stanowisko powtórzyła w odwołaniu od decyzji z dnia 21 sierpnia 2008 r., doprecyzowując jedynie, że w grę wchodzi pkt 5 wspomnianego przepisu. Pomimo tak zakreślonego stanowiska procesowego skarżąca w postępowaniu administracyjnym nie przedstawiła żadnych nowych dowodów o znaczeniu istotnym dla sprawy (do wniosku dołączyła jedynie opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę i kserokopię dokumentów, przedłożoną już w toku zwyczajnego postępowania rozpoznawczego) oraz ponownie kwestionowała przyjętą przez organ podstawę prawną rozstrzygnięcia. W takim wypadku możliwe jest wydanie decyzji bez wszczęcia postępowania nadzwyczajnego (art. 149 § 1 k.p.a.), występuje bowiem tzw. niedopuszczalność wznowienia postępowania z przyczyn przedmiotowych. Strona skarżąca kwestionowała w ramach podstawy wznowieniowej z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. przyjętą przez organ podstawę prawną rozstrzygnięcia, dopatrując się przy tym charakterystycznego dla przepisu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. rażącego naruszenia tego przepisu. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła A.D. reprezentowana przez fachowego pełnomocnika procesowego, który wystąpił o uchylenie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 16 kwietnia 2009 r. Ponadto pełnomocnik strony skarżącej wystąpił o "nakazanie" właściwemu organowi wznowienia postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a. W treści skargi kasacyjnej zarzucono nadto, że Sąd I instancji nie przesłuchał świadka w postępowaniu, a także w obszerny sposób przedstawiono argumenty mające świadczyć o zasadności przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej zwanej p.p.s.a.) – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeśli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. Oceniając we wskazanych wyżej granicach zasadność wniesionej skargi kasacyjnej w przedmiotowej sprawie należy uwzględnić także uchwałę pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. (sygn. akt I OPS 10/09). W jej świetle przytoczenie podstaw kasacyjnych rozumiane jako wymienienie przepisów, które – według wnoszącego skargę kasacyjną – zostały naruszone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający ten środek odwoławczy – zgodnie z art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów podanych w przytoczonych podstawach kasacyjnych. Z tych względów należy stwierdzić, że zasadny jest zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. w związku z art. 148 § 1 k.p.a. z powodu nieprawidłowego ustalenia stanu faktycznego, która to okoliczność uniemożliwia ocenę braku zastosowania przez właściwy organ art. 2 pkt 1 cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm., zwana dalej ustawą) dokonaną przez Sąd I instancji w tej sprawie. Dyspozycja art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. stanowi bowiem, że w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, a nieznane organowi, który wydał decyzję. W przedmiotowej sprawie podstawową sporną kwestią jest bowiem ustalenie czy skarżąca była osadzona w obozie pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych zgodnie z dyspozycją art. 2 pkt 1 cyt. ustawy. Zdaniem Sądu I instancji, który podzielił stanowisko w tym zakresie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie był to obóz pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 1 tejże ustawy. Ponadto Sąd I instancji uznaje, że skarżąca była robotnikiem przymusowym i wykonywała pracę w ekstremalnie ciężkich warunkach lecz zamieszkała "co najwyżej w obozie typu mieszkalnego". Oznacza to, stwierdził Sąd I instancji, brak uprawnienia do przyznania przedmiotowego świadczenia także dlatego, że skarżąca nie przedstawiła żadnych nowych okoliczności faktycznych lub dowodów dotyczących ustaleń odnośnie charakteru obozu, w którym "przebywała" podczas robót przymusowych – w świetle dyspozycji art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Jednak zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego na tym etapie postępowania nadzwyczajnego brak jest przesłanek do wydania decyzji o odmowie wznowienia przedmiotowego postępowania na podstawie art. 149 § 3 k.p.a. Wynika to z następujących przesłanek. Po pierwsze, skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego w tej sprawie podziela w pełni stanowisko wyrażone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2006 r. (sygn. akt V SA/Wa 1691/06, Lex nr 306405), że zarówno interes społeczny jak i słuszny interes strony wymagają, z powodu braku definicji ustawowej pojęcia prawnego "obozy pracy przymusowej" – w świetle art. 2 pkt 1 cyt. ustawy – prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, na który powołuje się strona skarżąca. W przedmiotowej sprawie wymaga to w pierwszej kolejności jednoznacznego ustalenia faktycznego czy przedmiotowy obóz "typu mieszkalnego" (Gemeinschaftslager), w którym była skarżąca nie był obozem pracy, lecz "skoszarowanym miejscem mieszkalnym przeznaczonym dla robotników skierowanych na prace przymusowe". Ponadto należy ustalić czy wchodziły one w system obozów pracy przymusowej obejmujących m.in. takie obozy dla robotników z Europy Wschodniej "obozy przy zakładach pracy (Gemeinschaftslager, Firmlager)" (POLAND-L Archives-March 2000; http://listev.buffalo.edu; podobnie: Historia/Obozy hitlerowskie na stronie http:www.izrael.badacz.org). W tym zakresie brak jest bowiem jakichkolwiek ustaleń faktycznych wobec podniesionych przez stronę skarżącą zarzutów. Po drugie, w aktach sprawy znajduje się także pismo Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach z dnia [...] lipca 2009 r. znak [...], z którego wynika, że "przy większości górnośląskich kopalń i innych zakładów przemysłowych funkcjonowały w okresie okupacji obozy pracy przymusowej, w których osiedlano również osoby zamieszkałe na terenie Generalnego Gubernatorstwa i Komisariatu Rzeszy Ukraina". Powyższe ustalenie faktyczne powinno być także przedmiotem oceny prawnej przez Sąd I instancji przy ponownym rozpoznaniu przedmiotowej sprawy. Natomiast brak jest przesłanek do stwierdzenia nieważności decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w świetle dyspozycji art. 156 § 1 pkt 7 k.p.a., czyli z powodu wady powodującej nieważność z mocy prawa. Ponadto jest to odrębne postępowanie nadzwyczajne wobec postępowania o wznowieniu postępowania w świetle dyspozycji art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. w związku z art. 149 k.p.a. Należy jeszcze raz podkreślić, że dopiero prawidłowe ustalenie przez właściwy organ stanu faktycznego w tej sprawie, zgodnie z dyspozycją art. 145 § 1 pkt 1 lit. b/ p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. pozwoli ocenić brak zastosowania dla załatwienia tej sprawy art. 2 pkt 1 cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Z tych względów i na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.