II OZ 868/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 15 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II SA/Rz 119/09 o odmowie zmiany postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie z dnia 2 marca 2009 r., sygn. akt II SA/Rz 119/09 w sprawie ze skargi J. R. na decyzję P. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w R. z dnia [...] 2008 r., znak [...] w przedmiocie pozwolenia na użytkowanie obiektu budowlanego postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. zmienić postanowienie referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie z dnia 2 marca 2009 r., sygn. akt II SA/Rz 119/09 i przyznać J. R. prawo pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II SA/Rz 119/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił zmiany postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie z dnia 2 marca 2009 r., sygn. akt II SA/Rz 119/09 w sprawie ze skargi J. R. na decyzję P.Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w R. z dnia [...] 2008 r. w przedmiocie pozwolenia na użytkowanie obiektu budowlanego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, iż prawomocnym postanowieniem z dnia 2 marca 2009 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie zwolnił skarżącego od kosztów sądowych oraz odmówił ustanowienia dla niego adwokata. W dniu 10 lipca 2009 r. J. R. złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, który został uznany przez referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie jako dotyczący zmiany postanowienia referendarza z dnia 2 marca 2009 r. i załatwiony negatywnie (odmowa zmiany poprzedniego rozstrzygnięcia) postanowieniem z dnia 29 lipca 2009 r. Skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia. Sąd pierwszej instancji wskazał, że stosownie do treści art. 259 § 3 p.p.s.a w sytuacji niewniesienia sprzeciwu albo jego prawomocnego odrzucenia postanowienie referendarza sądowego dotyczące prawa pomocy ma skutki prawomocnego orzeczenia sądu, co pozwala na zastosowanie art. 165 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane, chociażby były zaskarżone a nawet prawomocne. Sąd stwierdził, iż ostatni wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów i ustanowienia adwokata w istocie dotyczy żądania zamiany zapadłego postanowienia referendarza sądowego z dnia 2 marca 2009 r. W ocenie Sądu w sprawie nie została spełniona przesłanka "zmiany okoliczności" określona w art. 165 p.p.s.a. Sąd stwierdził, że sytuacja finansowa skarżącego nie uległa pogorszeniu w stosunku do tej, która stanowiła podstawę rozstrzygnięcia referendarza sądowego z dnia 2 marca 2009 r. Zdaniem Sądu różnice, jakie wystąpiły w odniesieniu do sytuacji wnioskodawcy w uprzednim wniosku są niewielkie. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył J. R. Skarżący podniósł, iż z uwagi na bardzo złą sytuację finansową nie będzie w stanie opłacić adwokata lub radcy prawnego. Skarżący wskazał, że od marca 2009 r. matka skarżącego, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe bardzo poważnie zachorowała, co bardzo pogorszyło sytuację finansową skarżącego. Skarżący musi także opłacić podatek rolny w wysokości 283 zł. Nadto wzrosły koszty utrzymania, ceny artykułów spożywczych, przemysłowych ceny węgla i innych opłat. Skarżący podniósł, że nie będzie mógł opłacić skargi kasacyjnej, która musi sporządzić adwokata lub radca prawny, co zamyka skarżącemu drogę do rzetelnego rozpoznania sprawy i wydania sprawiedliwego wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego J. R. w kolejnym wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata wykazał zmianę okoliczności, o której mowa w art. 165 p.p.s.a. uzasadniającą zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 2 marca 2009 r. Wprawdzie skarżący, który prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z matką posiada stały miesięczny dochód, na który składają się dochody z produkcji rolnej w kwocie 180 zł oraz emerytura jego matki w wysokości 564 zł, niemniej jednak należy uwzględnić także pozostałe okoliczności dotyczące stanu majątkowego i rodzinnego skarżącego, jak i stanu jego zdrowia oraz jego matki. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej i rodzinnej, uzasadniającej przychylenie się do wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący ponosi wydatki na zakup żywności, środków higienicznych oraz leków. Nadto skarżący ponosi koszty związane ze składką emerytalną, ubezpieczeniem budynków oraz innych świadczeń związanych z utrzymaniem gospodarstwa (energia elektryczna, woda, gaz, itp.). J. R. jest osobą schorowaną, wymagającą stałej opieki medycznej. Skarżący ma także na utrzymaniu schorowaną matkę, wymagająca opieki medycznej, z czym również wiąże się ponoszenie dodatkowych kosztów. Posiadany majątek, w postaci nieruchomości oraz nieruchomości rolnej przynosi skarżącemu niewielki dochód, tj. 180 zł miesięcznie. Ponadto skarżący nie posiada żadnych oszczędności ani innych źródeł dochodu. Powyższe okoliczności wskazują, iż zasadne jest przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym Należy także podkreślić, że skarżący kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy złożył po wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 17 czerwca 2009 r. z uwagi na zamiar wniesienia skargi kasacyjnej, którą może sporządzić tylko profesjonalny pełnomocnik. Należy przede wszystkim mieć na uwadze różnice w poniesieniu kosztów sądowych (wpis sądowy) a poniesieniem kosztów na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.