VI SA/Wa 2430/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Królikowska-Przewłoka Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Czarnecki Sędzia WSA Olga Żurawska – Matusiak (spr.) Protokolant Agnieszka Gajewiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 marca 2009 r. sprawy ze skargi I. w P. na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia [...] września 2008 r. nr [...] w przedmiocie udzielenia patentu na wynalazek pt. ‘‘Koagulant żelazawo-żelazowy" oddala skargę Podaniem z [...] grudnia 2002 r. I. w P. (dalej jako skarżący) wystąpił do Urzędu Patentowego RP o udzielenie patentu na wynalazek "K.". Ze załączonego skrótu opisu wynika, że służyć ma on do oczyszczania wody i ścieków i powstaje na drodze spreparowania związków żelaza charakteryzujący się tym, że zawiera [...] i ewentualnie do [...]. Zastrzeżeniem patentowym został objęty k. powstający na drodze spreparowania związków żelaza znamienny tym, że zawiera [...] i ewentualnie do [...]. Zawiadomieniem z [...] listopada 2007 r. organ, odwołując się do r. opisu patentowego o numerze [...], wskazał, że zgłoszenie nie spełnia wymogów przepisu art. 24 i 26 ustawy Prawo własności przemysłowej, ponieważ nie posiada wymaganego poziomu wynalazczego. W odpowiedzi na powyższe pismo skarżący porównał mechanizm działania rozwiązania znanego z ww. opisu [...] z rozwiązaniem wg wynalazku, stwierdzając że mechanizm oczyszczania ścieków wg wynalazku jest zupełnie inny niż w przeciwstawionym opisie patentowym. Decyzją z [...] stycznia 2008 r., na podstawie art. 49 ust. 1 oraz art. 24 i 26 ust. 1 ustawy Prawo własności przemysłowej, Urząd Patentowy odmówił udzielenia patentu na wynalazek pt. "K.". Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ wskazał, że skoro skarżący nie ubiega się o ochronę na sposób postępowania, to niewłaściwe jest porównywanie mechanizmów działania mieszaniny. Zdaniem organu, skoro opis patentowy [...] ujawnia k. do oczyszczania ścieków, który stanowi mieszaninę [...] i [...] w stosunku [...] 1:1, to ujawnia obligatoryjne warunki jakie musi spełniać zastrzegany koagulant w rozwiązaniu według wynalazku. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący podniósł, iż w patencie [...] nie zachodzi proces koagulacji tylko adsorpcji, zaś celem tego wynalazku było zwiększenie stopnia oczyszczania ścieków za pomocą bezpośredniego wprowadzania [...] ([...]), który nie był dostatecznie skuteczny przy adsorpcji. Nie zgodził się ze stanowiskiem organu, że ujawnienie mieszaniny koagulantów siarczanowych w przeciwstawionym patencie, powoduje niespełnienie warunków do uzyskania patentu przez zgłoszone rozwiązanie. W ocenie skarżącego organ nie uwzględnił innych proporcji pomiędzy składnikami. W rozwiązaniu [...] następuje stosunek molowy, a w przedmiotowym rozwiązaniu są wagowe procenty i dodatkowo jest składnik w postaci [...]. Zdaniem skarżącego jego rozwiązanie cechuje poziom twórczy, ponieważ dla przeciętnego fachowca nie jest to rozwiązanie oczywiste. Pismem z [...] maja 2008 r. organ wezwał skarżącego do nadesłania dodatkowych wyjaśnień dotyczących zgłoszonego rozwiązania. Odwołując się do produkcji J. Kucharskiego, A. Moniuszko, Oczyszczanie wody i ścieków przemysłowych metodą koagulacji, WNT, Warszawa 1967, organ zwrócił uwagę, że związki żelaza np. siarczany są znanymi koagulantami, stosowanymi do usuwania zanieczyszczeń wody i ścieków oraz że do koagulacji używa się sole magnezu jak np. siarczan. Wskazał również, że ze zgłoszenia [...] znane jest stosowanie środka, w którym jako główne składniki są stosowane siarczany żelaza (II) i (III). Podkreślił, że wszystkie składniki koagulantu, wymienione w zgłoszonym projekcie, są dobrze znane i były stosowane wcześniej w tym samym celu. W ocenie Urzędu dobór proporcji składników jest jedynie optymalizacją, zaś skarżący nie udowodnił, że wskazany zakres proporcji jest jedynym, który prowadzi do koagulacji. Zdaniem organu niejasne jest, dlaczego znawca, mając informację o skutecznym oczyszczaniu ścieków z jednoczesnym zastosowaniem siarczanów żelaza (II) i (III) miałyby wątpliwości, czy osiągnie efekt oczyszczania ścieków stosując środek, zawierający typowe składniki w innych niż znane proporcjach. W tej sytuacji organ zwrócił się do skarżącego o wyjaśnienie np. w postaci danych porównawczych, dlaczego uważa, że dla określonego w zastrzeżeniu skład koagulantu uzyskał nieoczekiwany efekt w stosunku do znanego stanu techniki. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący podniósł, że mieszanina stosowana w opatentowanym sposobie w patencie r. nie uzyskałaby statusu opatentowanego wynalazku w kategorii składu, albowiem mieszanina ta musi mieć określony skład wynikający ze składu magnetytu. Wskazał, że w patencie tym siarczany przeprowadza się w środowisku [...] w wodorotlenki, które stają się adsorbentami, na powierzchni których osadzają się zanieczyszczenia zawarte w ściekach z włókien szklanych. Nadto skarżący zaakcentował, że już w opisie stwierdził złożoność problemu mieszanin związków żelaza jako koagulantów, dla których skutki ich działania są nieprzewidywalne dla przeciętnego fachowca z tej dziedziny, z powodu zaobserwowanego efektu synergistycznego. Odwołał się przy tym do badań nad koagulantami złożonymi i pojedynczymi, prowadzonymi równolegle na tych samych ściekach. Skarżący zgodził się, że każdy koagulant przed jego zastosowaniem poddany jest testom polegającym na określeniu ile należy go stosować dla danego typu ścieków. Testy te nie dają odpowiedzi, jak zmienić wzajemne proporcje poszczególnych komponentów, aby otrzymać produkt o szczególnie atrakcyjnych właściwościach. Dobór nie tylko poszczególnych komponentów koagulantu złożonego, ale również ich wzajemne proporcje, które pozwalają uzyskać atrakcyjny produkt, uzyskuje się podczas badań, na podstawie których stwierdza się, że właściwości pewnych układów są nieoczekiwanie korzystniejsze, niż można byłoby oczekiwać na podstawie istniejącej wiedzy i rozważań na niej bazujących. Decyzją z [...] września 2008 r. Urząd Patentowy na podstawie art. 24 i 26 ust. 1 ustawy z 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (Dz. U. z 2003 r. nr 119, poz. 1117 z późn. zm., dalej jako p.w.p.) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, uznając że rozwiązanie wg projektu, sprowadzające się do określenia proporcji typowych składników, jest rozwiązaniem oczywistym. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie wskazał, że z informacji zawartych w patencie [...] wynika, że mieszanina siarczanów [...] i [...] była stosowana do oczyszczania ścieków, polegającego na wytrąceniu osadu zanieczyszczeń i usunięciu go. Zwrócił uwagę, że skarżący nie podał konkretnych danych potwierdzających, że uzyskano efekt synergistyczny. W dacie zgłoszenia nie wspomniano, że dobrany stosunek składników jest taki, że uzyskuje się efekt synergistyczny, a w zgłoszeniu nie ma badań i danych porównawczych, które dokumentowałyby, że zastrzegany stosunek składników pozwala na uzyskanie szczególnie korzystnego efektu. Opis zawiera dwa przykłady realizacji wynalazku, które ilustrują, że dane koagulanty powodują koagulację. Nie podano przy tym danych liczbowych. W tej sytuacji zdaniem organu nie można stwierdzić, że dobrane proporcje dają szczególny efekt. Nie ma bowiem konkretnych danych porównawczych, które wykazałyby, że w zastrzeganym zakresie proporcji składników, skuteczność byłaby szczególnie lepsza od skuteczności koagulacji wobec tych samych składników stosowanych w innych proporcjach. Tylko takie przykłady dokumentowałyby efekt synergistyczny wynikający z doboru proporcji składników. Jednocześnie organ zwrócił uwagę, że znane jest ze stanu techniki, że przy oczyszczaniu ścieków stosuje się jednocześnie siarczany [...] i [...] i ewentualnie [...] i uzyskuje się efekt możliwy do przewidzenia tj. koagulację zanieczyszczeń i w efekcie oczyszczanie ścieków. Dobór proporcji składników jest jedynie optymalnym doborem, dokonanym doświadczalnie. W skardze na powyższą decyzję, która wpłynęła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, I. w P. wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W ocenie skarżącego dotychczas podnoszone argumenty w sposób dostateczny dowodzą wynalazczego poziomu zgłoszonego wynalazku. Podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko dotyczące patentu r. [...] skarżący podkreślił, że w rozwiązaniu tym [...] i [...] nie spełniają żadnych funkcji koagulacyjnych, a są jedynie surowcami do otrzymywania adsorbentów. Produktem finalnym w tym sposobie jest magnetyt, który z góry determinuje konieczność użycia określonych ilości molowych poszczególnych surowców. W przypadku zgłoszonego rozwiązania mieszaniny [...] i [...] to typowe koagulanty, bo ich działanie to uruchomienie procesu koagulacji. Skarżący zgodził się z organem, że związki żelaza II i III np. siarczany są dobrze znanymi koagulantami stosowanymi do usuwania zanieczyszczeń z wody i ścieków, podobnie jak siarczan magnezu. W przypadku koagulantów złożonych, będących mieszaninami koagulantów prostych, właściwości koagulantu złożonego mogą być prostą sumą właściwości i udziałów poszczególnych komponentów, ale nie muszą. Może wystąpić zjawisko synergizmu lub antagonizmu. Skarżący podkreślił, że jego rozwiązanie polega na stwierdzeniu, że przy pewnych proporcjach poszczególnych komponentów koagulantu złożonego ujawniają się szczególnie korzystne jego właściwości koagulacyjne, o których skarżący pisał w zgłoszeniu patentowym. Nadto skarżący odwołał się do swojego zgłoszenia patentowego [...] pt "S", na które to zgłoszenie Urząd Patentowy udzielił patentu, wskazując, że w zgłoszeniu tym podkreślono, że podczas testowania koagulantów [...] i [...] oraz [...] na ściekach w znacznie zróżnicowanych właściwościach okazało się, że efektywność koagulacji, jak i zdolność wiązania i wytrącania niepożądanych jonów przy danej sumarycznej zawartości jonów [...] i [...] zależy również od wzajemnych proporcji czynnych jonów koagulanta, to jest od proporcji jonów [...]do jonów [...]. Zwrócił również uwagę, że ścieki w wielu przypadkach są układami bardzo skomplikowanymi w sensie składu i w związku z tym proces ich oczyszczania może obejmować nie tylko np. koagulację, ale także adsorpcję, reakcję chemiczną. Zdaniem skarżącego poprawne rozwiązanie tak skomplikowanych układów nie może być zaproponowane w oparciu o istniejącą wiedzę bez twórczych działań. Nadto skarżący podał, że nieoczywistość jego rozwiązania polega również na tym, że mniejsza ilość koagulantu złożonego, składającego się w części z komponentu o znacznej zdolności koagulacyjnej oraz koagulantu o znacznie mniejszej zdolności koagulacyjnej, pozwala uzyskać lepszy efekt niż nawet większa ilość koagulantu o znacznej zdolności koagulacyjnej, o czym skarżący pisał w zgłoszeniu patentowym, na który uzyskał patent Nr [...]. W odpowiedzi na skargę organ wnosząc o jej oddalenie jako bezzasadnej, odwołując się do argumentacji zawartej w decyzji, podtrzymał swoje stanowisko, że zgłoszony wynalazek nie posiada poziomu wynalazczego. Odnosząc się do zarzutów zawartych w skardze organ zwrócił uwagę, że dokonujący wynalazek nie musi znać mechanizmu reakcji, jeżeli stosuje nowe środki w nowym celu, natomiast projekt polegający na doborze znanych środków, zastosowanych zgodnie ze swoim przeznaczeniem wymaga jedynie rutynowego sprawdzenia możliwości realizacji i właśnie tego dokonał skarżący. Wskazał, że przykłady zamieszczone w opisie nie dokumentują zjawiska synergizmu. Brak jest przykładów porównawczych, które mogłyby to potwierdzić. Odnosząc się do twierdzeń skarżącego, że celem wynalazku była poprawa technologii pod względem ekonomicznym i ekologicznym, organ podał, że nie są to kryteria, które decydują o zdolności patentowej zgłoszonego rozwiązania. Podtrzymał swoje stanowisko, że skoro nie udokumentowano żadnymi wynikami badań i przykładami porównawczymi specyficznych właściwości koagulantu, to dobór dwóch znanych i stosowanych wcześniej w tym samym celu środków jest oczywisty. Zwrócił również uwagę, że przykłady ze zgłoszenia nie dokumentują, że dobór składników jest taki, iż przy pewnych proporcjach poszczególnych komponentów koagulantu występują korzystne jego właściwości koagulacyjne. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Rolą sądu administracyjnego jest kontrola decyzji administracyjnych pod względem zgodności z prawem, a nie samodzielne rozstrzyganie spraw na etapie postępowania w Urzędzie Patentowym i wyprowadzanie własnych wniosków z materiału dowodowego. Legalność decyzji administracyjnej wymaga jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Analizowana pod tym kątem skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, jak też procesowego. Zgodnie z art. 24 p.w.p. patenty są udzielane – bez względu na dziedzinę techniki – na wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do przemysłowego stosowania. Wynalazek uważa się za posiadający poziom wynalazczy, jeżeli wynalazek ten nie wynika dla znawcy, w sposób oczywisty, ze stanu techniki (art. 26 ust. 1 p.w.p.). Brak poziomu wynalazczego występuje wówczas, gdy wprawdzie dane rozwiązanie jako takie nie jest znane, ale znawca będzie mógł do niego dojść bez wysiłku twórczego, wykorzystując jedynie w sposób standardowy posiadane umiejętności i dostępną wiedzę. Zarzut braku oczywistości powinien dotyczyć całości rozwiązania, a nie jego poszczególnych składników, które mogą być nawet znane, nie tylko oczywiste, a pomimo tego dobór ich w określonym rozwiązaniu nie musi wynikać w sposób oczywisty ze znanego stanu techniki. Co do zasady jak cecha nieoczywistości rozwiązania może być podnoszony efekt synergistyczny, wynikający z doboru proporcji znanych składników. Efekt ten musi być poparty materiałem dowodowym, zawierającym konkretne dane techniczne (por. Poradnik wynalazcy pod red. Andrzeja Pyrża, Warszawa 2008). Zgodnie z art. 252 p.w.p. w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się, z zastrzeżeniem art. 253, odpowiednio przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Oznacza to, że w postępowaniu zgłoszeniowym nie jest wyłączony obowiązek organu wyjaśnienia okoliczności sprawy, o którym mowa w art. 7 i 77 k.p.a. Obowiązek ten nie jest sprzeczny z zasadą, że ciężar dowodu ostatecznie spoczywa na tym, kto z określonego faktu wywodzi dla siebie skutki prawne. Jednakże dopiero zaniechanie przedstawienia przez stronę dowodów, pomimo wezwania przez organ, wyłącza możliwość skutecznego podnoszenia zarzutu, że zaskarżona decyzja jest niezgodna z prawem wskutek naruszenia obowiązku organu wyjaśnienia okoliczności sprawy zgodnie z art. 7 i 77 k.p.a. Realizując zasadę prawdy obiektywnej organ jest wprawdzie zobowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału, ale strona nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, skoro nieudowodnienie określonego faktu może prowadzić do wydania decyzji dla niej niekorzystnej (por. wyrok NSA z 26 października 1984 r., II SA 1205/84, ONSA nr 2, 1984, poz. 98). Uważa się, że w sprawach, w których na stronie spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi ona dla siebie określone skutki prawne, a twierdzenia strony są w tym zakresie ogólnikowe i lakoniczne, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wezwanie strony do uzupełnienia i sprecyzowania tych twierdzeń. Dopiero gdy strona nie wskaże takich konkretnych okoliczności, można z tego wywieść negatywne dla niej wnioski (wyrok NSA z 19 października 1988 r., II SA 1947/87, ONSA nr 2/1988 poz. 82 oraz W. Chróścielewski, Organ administracji publicznej w postępowaniu administracyjnym, Warszawa 2002). W rozpoznawanej sprawie organ – w ocenie Sądu – zrealizował obowiązek wszechstronnego jej wyjaśnienia. Zgodnie z art. 245 ust. 1 p.w.p. w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Urząd Patentowy wydaje decyzję, w której utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję albo uchyla ją w całości lub w części i rozstrzyga co do istoty sprawy. Taka konstrukcja powyższego przepisu oznacza, że organ rozpoznając sprawę ponownie obowiązany jest uzupełnić postępowanie wyjaśniające w niezbędnym zakresie, jeżeli uzna to za konieczne. W niniejszej sprawie taka sytuacja miała miejsce. Mając na względzie argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ pismem z [...] maja 2008 r. wezwał skarżącego do nadesłania dodatkowych wyjaśnień dotyczących zgłoszonego rozwiązania. Jednocześnie wskazał publikację, z której wynika, że związki żelaza (II) i (III), np. siarczany, są dobrze znanymi koagulantami, stosowanymi do usuwania zanieczyszczeń z wody i ścieków, a także zgłoszenie [...], z którego znane jest stosowanie środka, składającego się z siarczanów żelaza (II) i (III). W konkluzji wezwał do przedstawienia danych porównawczych, obrazujących, że dla określonego w zastrzeżeniu składu koagulantu skarżący uzyskał nieoczekiwany efekt w stosunku do znanego stanu techniki. Skarżący odpowiedział na powyższe wezwanie, nie podał jednak konkretnych danych potwierdzających uzyskanie efektu synergistycznego. W tej sytuacji brak było podstaw do stwierdzenia, że zgłoszony wynalazek posiada poziom wynalazczy. W tak zarysowanych okolicznościach faktycznych organ nie miał żadnej możliwości gromadzenia dowodów, a swoją ocenę mógł opierać wyłącznie na danych opracowanych i nadesłanych przez skarżącego. Tymczasem ani w zgłoszeniu, ani w wyjaśnieniach nadesłanych na wezwanie organ, a ostatecznie nawet w skardze skarżący nie wskazał konkretnych badań i wynikających z nich danych porównawczych, które dokumentowałyby, że zastrzegany stosunek składników pozwala na uzyskanie szczególnie korzystnego efektu. W opisie odwołał się jedynie ogólnie do przeprowadzonych badań, nie precyzując ich jednak w żadnym zakresie. Dane te są niezbędne, albowiem ze stanu techniki znane jest, i nie kwestionuje tego skarżący, że przy oczyszczaniu ścieków stosuje się jednocześnie [...] i [...] oraz ewentualnie siarczan magnezu i uzyskuje się koagulację zanieczyszczeń, a w efekcie oczyszczanie ścieków. A zatem tylko dane wykazujące, że w zastrzeganym zakresie proporcji składników skuteczność koagulacji byłaby szczególnie lepsza od skuteczności koagulacji tych samych składników stosowanych w innych proporcjach, dowodziłyby istnienia efektu synergistycznego wynikającego z doboru proporcji składników. Synergizm to zjawisko wzajemnego wzmocnienia działania dwu lub więcej substancji, występujących razem w danym środowisku. Zamieszczone w opisie przykłady nie dokumentują jednak tego zjawiska ze względu na wskazany powyżej brak jakichkolwiek danych porównawczych. Ma rację organ twierdząc, że porównanie skuteczności koagulantu wg. projektu z jednoskładnikowym koagulantem nie wskazuje na szczególne właściwości koagulacyjne, wynikające ze specyficznie dobranego składu. Nie wiadomo bowiem, czy przy doborze składników poza zastrzeganym zakresem, nie zostanie uzyskany podobny efekt. W tej sytuacji organ – w ocenie Sądu – zasadnie uznał, że zgłoszony koagulant jest rozwiązaniem wynikającym w sposób oczywisty ze stanu techniki. Rutynowym postępowaniem dla specjalisty w tej dziedzinie jest doświadczalne sprawdzenie, jakie w zależności np. od składu ścieków, powinny być dobrane koagulanty i w jakiej proporcji. Jednocześnie o zdolności patentowej zgłoszonego rozwiązania nie może decydować wskazywany przez skarżącego cel wynalazku tj. poprawa technologii pod względem ekonomicznym i ekologicznym. Odnosząc się do zarzutów skargi zauważyć także należy, że organ porównując zgłoszone rozwiązane z dokumentem [...] nie twierdził, że zakresy zawartości składników w tych rozwiązaniach pokrywają się. Gdyby uznał, że tak jest, to wówczas postawiłby zarzut braku nowości, a tego w rozpoznawanej sprawie nie uczynił. Reasumując, w sytuacji gdy w zgłoszonym rozwiązaniu poziom wynalazczy polega na synergizmie działania znanych ze stanu techniki komponentów tj. na uzyskaniu szczególnie korzystnych właściwości koagulanty, to obowiązkiem skarżącego, zwłaszcza po wezwaniu skierowanym do niego przez organ, jest podanie danych potwierdzających ten synergizm działania zgłoszonych typowych koagulantów. Tylko dysponując takimi danymi organ może ocenić, czy na zgłoszony wynalazek może być udzielony patent, gdyż spełnia on kryteria określone w ustawie. W tej sytuacji uznać należy, że organ podjął wszelkie niezbędne kroki celem wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy i w oparciu o prawidłowo ustalony stan faktyczny sprawy wydał rozstrzygnięcie, które prawa nie narusza. Mając powyższe względy na uwadze Sąd na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji orzeczenia.