II SA/Wa 20/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędziowie WSA Ewa Pisula - Dąbrowska, WSA Sławomir Fularski, Protokolant Łukasz Bazyluk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 marca 2009 r. sprawy ze skargi J. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku J. D. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, postanowił, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] września 2008 r. nr [...] odmawiającą przyznania J. D. świadczenia w drodze wyjątku, po zmarłym mężu P. D. W uzasadnieniu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki: ─ jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, ─ nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, ─ nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, ─ nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia. W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Zdaniem organu, za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Organ wskazał, że mąż skarżącej, który na dzień orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy miał 53 lata, posiadał udokumentowane 18 lat, 1 miesiąc i 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Analizując przebieg ubezpieczenia zmarłego Prezes ZUS podał też, że w okresie od 24 lutego 2002 r. do 31 lipca 2007 r. zmarły nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, a całkowita niezdolność do pracy została stwierdzona, wydanym zaocznie orzeczeniem z dnia 16 maja 2008 r., od 7 sierpnia 2007 r. W tym zakresie organ podniósł, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, podejmowanie pracy bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe nie stanowi szczególnej okoliczności, o której mowa w art. 83 ustawy. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2008 r. stała się przedmiotem skargi J. D. wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W jej uzasadnieniu skarżąca podała, że, w jej ocenie, odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku wynika z niespełnienia przez męża wymogu przepracowania w ostatnim dziesięcioleciu pięciu lat. Wyjaśniła, że brak ten wystąpił przez niedopełnienie przez pracodawców względem jej męża obowiązków ubezpieczeniowych. Zaznaczyła, że mąż przepracował cały okres przypadający na lata od 2002 do 2007 r., a okres ubezpieczenia w tych latach, z winy pracodawcy, obejmował zaledwie jeden miesiąc. Ponadto skarżąca wskazała, że przyczyny odmowy przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku leżą w istocie po stronie pracodawców zmarłego męża, którzy nie dopełnili ciążących na nich obowiązków i nie zgłosili go do ubezpieczenia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Ustawa inaczej nie stanowi, zatem procesową regułą w tego rodzaju sprawach jest stosowanie przepisów kpa. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie, zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewłaściwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zostały nienależycie rozważone i błędnie ocenione. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. W przypadku renty rodzinnej ocenie poddawana jest sytuacja ubezpieczeniowa osoby, po której świadczenie ma być przyznane i to jej sytuacja ma świadczyć o istnieniu bądź braku szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły w danym przypadku nabycie świadczenia w zwykłym trybie. W ocenie Prezesa Zakładu, przerwa w stażu ubezpieczeniowym zmarłego P. D., trwająca od 24 lutego 2002 r. do 31 lipca 2007 r., nie pozwala przyjąć, że nie nabył on uprawnień do renty w trybie zwykłym wskutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, gdyż w tym czasie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, a tym samym nie istniały obiektywne przeszkody w podjęciu zatrudnienia w celu zabezpieczenia w przyszłości świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Jednak tego rodzaju ustalanie organu nie zostało poczynione z uwzględnieniem zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a. Przede wszystkim organ nie wyjaśnił, czy we wskazanym pięcioletnim okresie mąż skarżącej rzeczywiście pozostawał bez zatrudnienia i nie podejmował innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W aktach administracyjnych znajduje się bowiem złożone przez skarżącą, pod rygorem odpowiedzialności karnej, oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i sytuacji materialnej, w którym skarżąca stwierdziła, że w okresie od 2000 r. do 2007 r., w przerwach między ubezpieczeniem jej mąż pracował, ale nie był zgłaszany do ubezpieczenia społecznego przez pracodawców. Natomiast Prezes ZUS odstąpił od ustalenia powyższej okoliczności i nie przeprowadził w tym zakresie postępowania dowodowego. W szczególności organ nie zwrócił się do skarżącej o podanie danych pracodawców, na rzecz których zmarły świadczył w tym okresie pracę, a w rezultacie nie ustalił, czy po stronie ewentualnych pracodawców (płatników składek) istniał, względem jej zmarłego męża, obowiązek ubezpieczeniowy. Oczywiście, w sytuacji gdyby wnioskodawczyni, po uprzednim wezwaniu organu, nie wskazała danych identyfikujących pracodawców męża, organ nie miałby obowiązku czynienia dalszych ustaleń w tym przedmiocie. Jednakże zwrócić należy uwagę, iż w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca wskazuje, iż zmarły był zatrudniony w okresie od 2002 do 2007 r. u następujących pracodawców: [...]. W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien przeprowadzić postępowanie administracyjne realizując zasadę prawdy obiektywnej, a w ramach tego postępowania winien przeprowadzić postępowanie dowodowe z pełnym uwzględnieniem powyższej zasady. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.