II SA/Wa 92/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Anna Mierzejewska, Sędzia WSA - Stanisław Marek Pietras (spraw.), Sędzia WSA - Przemysław Szustakiewicz, Protokolant - Katarzyna Ciacharowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2009 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku D. B. (ur. [...] marca 1986 r.) z dnia 7 lutego 2008 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania dla wyżej wymienionego świadczenia w drodze wyjątku po jego zmarłym w dniu [...] sierpnia 2005 r. ojcu H. B. (ur. [...] marca 1958 r.). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie ojciec skarżącego na przestrzeni 47 lat życia, posiadał udokumentowany okres składkowy wynoszący 11 lat i 18 dni, zaś ostatnie zatrudnienie poparte opłacaniem składek ustało w dniu 31 maja 1993 r. Natomiast podejmując w latach 2003 – 2005 zatrudnienie na terenie [...], nie potwierdził jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające zmarłemu przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabycie uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, jednakże nie stanowi ona jedynego kryterium przyznawania spornego świadczenia. Ponadto skarżący jest osobą pełnoletnią i nie ma orzeczonej niezdolności do pracy, a zatem nie została spełniona kolejna przesłanka z cytowanego już wyżej przepisu. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 czerwca 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, D. B. nie zgodził się ze stanowiskiem organu i podniósł, że jego zmarły ojciec cierpiał na chorobą alkoholową i wielokrotnie był poddawany leczeniu odwykowemu, lecz nie przyniosło ono oczekiwanych rezultatów. Ponadto stwierdził, że jego matce nie wystarcza na utrzymanie otrzymywana renta inwalidzka i zasiłek rodzinny na dzieci, a on sam otrzymuje jedynie stypendium w wysokości 500 zł. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] czerwca 2008 r. i w uzasadnieniu – powołując się na argumentację podaną już w zaskarżonej decyzji – podał, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2008 r. uznano ojca skarżącego za niezdolnego do pracy z dniem zgonu, zaś jego uzależnienie alkoholowe nie może stanowić szczególnej okoliczności. Ponadto fakt zatrudnienia się za granicą bez ubezpieczenia, również nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu przesłanki ustawowej, a okres ubezpieczenia jest nieadekwatny do wieku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, D. B. nie zgodził się z zaskarżoną decyzją i wniósł o jej uchylenie oraz zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu natomiast podał, że – wbrew twierdzeniu organu – choroba alkoholowa stanowi przeszkodę uniemożliwiającą uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych, zaś samo uzależnienie od alkoholu polega na otępieniu wskutek zaniku kory mózgowej płata czołowego, co powoduje zmiany intelektualne polegające na zmniejszonej zdolności rozwiązywania problemów i wykonywania złożonych zadań psychosomatycznych oraz zmniejszonej zdolności wykorzystania myślenia abstrakcyjnego. W konsekwencji występują zmiany charakterologiczne, co m.in. prowadzi do zaniedbywania obowiązków zawodowych. Zatem u osoby chorej, występuje stały, niezależny od jego woli stan, wykluczający aktywność zawodową, co winno być uznane za szczególną okoliczność. Tym bardziej, że leczenie tej choroby może trwać latami, a w praktyce osoba uzależniona nie doczekuje wyleczenia. Niezależnie od powyższego organ naruszył treść art. 107 k.p.a., poprzez niewłaściwe uzasadnienie decyzji w kwestii dotyczącej choroby alkoholowej i nieuwzględnienie jej jako szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że żadna choroba – w szczególności zaś choroba o charakterze uzależnienia – sama w sobie nie stanowi szczególnej okoliczności, ponieważ zapadnięcie na nią nie jest równoznaczne z powstaniem niezdolności do pracy, natomiast zaskarżona decyzja została właściwie uzasadniona. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. W pierwszej kolejności wskazać należy, że jej podstawą materialnoprawną jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna. Pozwala ona bowiem na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zatem świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Tymczasem z akt sprawy i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes ZUS – zdaniem Sądu – zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny. Wskazać bowiem należy, że z cytowanego już wyżej art. 83 ust. 1 wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie ma możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie zaś przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek, co z drugiej strony oznacza, że niespełnienie choćby jednej z nich, wyklucza możliwość przyznania świadczenia. W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł zastosować przepisu art. 83 ust. 1 ustawy, gdyż nie wystąpiły dwie ze wskazanych wyżej obligatoryjnych przesłanek koniecznych do przyznania świadczenia. W pierwszej kolejności rozważyć należy kwestię zaistnienia przesłanki szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej zmarłego. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00, publ. LEX nr 53784). W niniejszej sprawie nie można, w ocenie Sądu, mówić o zaistnieniu tak zdefiniowanych szczególnych okoliczności. Jak wynika z ustaleń organu, ojciec skarżącego na przestrzeni 47 lat życia posiadał łącznie jedynie 11 lat i 18 dni udowodnionego okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne i wszelkie ubezpieczenie ustało w czerwcu 1993 r., a więc 12 lat 2 miesiące i 15 dni przed datą zgonu. Jako okoliczność szczególną uniemożliwiającą H. B. wypracowanie odpowiednich okresów ubezpieczenia skarżący wskazuje chorobę alkoholową oraz zaburzenia psychiczne, skutkujące podjęciem próby samobójczej. Należy podnieść, że w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych sama choroba alkoholowa nie stanowi okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Co prawda ojciec skarżącego podejmował próby leczenia choroby w Poradni Zdrowia Psychicznego przy Specjalistycznym Psychiatrycznym Zespole Opieki Zdrowotnej w J. oraz w Specjalistycznym Psychiatrycznym Zespole Opieki Zdrowotnej w J., jednak zauważyć należy, że nadesłana przez te placówki dokumentacja medyczna nie dała podstaw lekarzowi orzecznikowi ZUS do wydania orzeczenia o niezdolności do pracy H. B. występującej przed datą jego zgonu. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że – zgodnie z oświadczeniem matki skarżącego – po zakończeniu leczenia odwykowego, które trwało od października 2001 r. do maja 2002 r. oraz leczenia psychiatrycznego związanego z próbą samobójczą, H. B. wyjechał w lipcu 2003 r. do [...], gdzie podjął zatrudnienie niepodlegające, jak wynika z akt sprawy, ubezpieczeniu społecznemu. Ponadto nie odprowadzał on również dobrowolnie składek na ubezpieczenie. Podejmowanie prób leczenia choroby alkoholowej mogłoby zostać wzięte pod uwagę jako okoliczność szczególna wyłącznie wtedy, gdyby miało ono charakter nieprzerwany, wskazujący na wolę jej wyleczenia, jednakże taka sytuacja nie miała miejsca w niniejszej sprawie, mimo że leczył się również w latach 1980 – 1990. W świetle powyższych rozważań stwierdzić należy, iż choroba alkoholowa ojca skarżącego nie spowodowała jego całkowitej niezdolności do pracy. Fakt ten potwierdza znalezienie przez niego zatrudnienia w 2003 r. Przerwanie leczenia odwykowego oraz znalezienie za granicą pracy, od której nie były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne, wskazuje, że w sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy. W niniejszej sprawie bezspornym jest ponadto, że skarżący jest osobą pełnoletnią i kontynuuje naukę. Tymczasem warunkiem koniecznym, umożliwiającym organowi rozważenie zasadności wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest legitymowanie się przez stronę całkowitą niezdolnością do pracy lub osiągnięciem wieku emerytalnego. W wyroku z dnia 24 stycznia 2001 r. sygn. akt II SA 2840/00 (Lex nr 54535) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "(...) każdy rodzaj świadczenia w drodze wyjątku może być przyznany tylko osobom niezdolnym do aktywności zawodowej z powodu wieku lub całkowitej niezdolności do pracy (...). W przepisie tym wiek oznacza pełnoletność do osiągnięcia wieku emerytalnego bez możliwości wyodrębnienia z tej grupy osób uczących się, w przeciwieństwie do renty rodzinnej przyznawanej w normalnym trybie na podstawie art. 68 tej ustawy". Mając na względzie powyższe, należy stwierdzić, że wobec niespełnienia również przesłanki całkowitej niezdolności do pracy, Prezes ZUS nie miał możliwości przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, bowiem jest on osobą pełnoletnią i zdolną do podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, co wyklucza ją z kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego, a nadto przestrzegał wskazanych reguł procesowych, zaś swoje rozstrzygnięcie uzasadnił w sposób należyty. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.