II GZ 283/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Borowicz po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 3 sierpnia 2009 r. sygn. akt III SA/Gl 56/09 w zakresie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w sprawie ze skargi S. G. na decyzję Dyrektora Ś. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w C. z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie płatności obszarowych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i wniosek o przywrócenie terminu przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G. do ponownego rozpoznania Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił przywrócenia terminu do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w sprawie ze skargi S. G. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w C. z dnia [...] listopada 2008 r. w przedmiocie płatności obszarowych. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd stwierdził, że w dniu 5 maja 2009 r. WSA w G. ogłosił wyrok w sprawie o sygn. akt SA/Gl 56/09 o oddaleniu skargi S. G. na ww. decyzję Dyrektora [...] Oddziału ARiMR w C. Sąd stwierdził też, że postanowieniem z dnia 12 maja 2009 r. WSA w G. odmówił sporządzenia uzasadnienia wyroku w tej sprawie, uznając, że wniosek skarżącego w tym przedmiocie został nadany w urzędzie pocztowym w dniu 3 maja 2009 r. Sąd wywiódł, iż w dniu 3 czerwca 2009 r. skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie oraz wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W uzasadnieniu wniosku o przywrócenie terminu skarżący podkreślił, że wiedząc o rozprawie w dniu 5 maja 2009 r. i niemożności osobistego w niej uczestnictwa, nadał wniosek 3 maja 2009 r. W ocenie skarżącego dokonanie czynności przed terminem nie powinno skutkować odrzuceniem wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a tym samym pozbawieniem go możliwości ustosunkowania się do argumentacji Sądu. Sąd zwrócił uwagę, że skarżący w piśmie procesowym z dnia 12 lipca 2009 r. wskazał, iż w pierwszej kolejności podtrzymuje wniosek o przywrócenie terminu. Przywołując treść art. 86 § 1 i 3 oraz art. 87 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej p.p.s.a., Sąd stwierdził, że złożony przez skarżącego w dniu 3 czerwca 2009 r. wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku - jest bezzasadny. Zdaniem Sądu, z akt sądowych wynika, że skarżący oznaczył w skardze swój adres, na który kierowana była korespondencja - m.in. zawiadomienie o rozprawie, które doręczono skarżącemu w dniu 9 kwietnia 2009 r. Sąd nie stwierdzając formalnych przeszkód do rozpoznawania rozprawy w dniu 5 maja 2009 r., wydał wyrok oddalający skargę. Termin do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia upływał w dniu 12 maja 2009 r. W ocenie Sądu, skarżący nie uprawdopodobnił, że uchybienie terminu nastąpiło bez jego winy, gdyż okoliczność wyjazdu do Warszawy wynikła z dobrowolnego działania strony. Zdaniem Sądu, nie było też żadnych trudnych do przezwyciężenia przeszkód niezależnych od skarżącego, które uniemożliwiły złożenie wniosku o uzasadnienie wyroku w terminie. Sąd podkreślił, że wniosek o przywrócenie terminu składa się wraz z dokonaniem czynności, dla której termin ma być przywrócony. W niniejszej sprawie wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku został złożony przed ustawowo określonym terminem, a wnosząc o przywrócenie terminu do złożenia ponownego wniosku w tym zakresie, strona nie uprawdopodobniła przesłanek z art. 87 § 1 i 2 p.p.s.a. jak również nie dokonała czynności - tj. nie dołączyła wniosku, dla którego wniesienia wnioskuje - o przywrócenie terminu. Dlatego Sąd oparł zaskarżone rozstrzygnięcie o treść art. 86 § 1 p.p.s.a. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu. W uzasadnieniu zażalenia skarżący odwołując się do wydanego w dniu 12 maja 2009 r. postanowienia WSA w G. odmawiającego sporządzenia uzasadnienia wyroku podkreślił, że Sąd ten w dniu 6 kwietnia 2009 r. prawidłowo zawiadomił go o terminie rozprawy oraz pouczył o przysługujących mu prawach i obowiązkach. W związku z tym w dniu 3 maja 2009 r. drogą pocztową nadał wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku, w przypadku gdyby skarga została przez Sąd oddalona. Skarżący zarzucił, że nie zgadza się z uzasadnieniem postanowienia z dnia 12 maja 2009 r., jakoby przedwczesne złożenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku skutkowało odmową jego uwzględnienia. Zdaniem skarżącego, tylko złożenie wniosku o sporządzenie uzasadnienia po upływie 7 dni od daty ogłoszenia wyroku jest czynnością bezskuteczną, zaś złożenie tego wniosku jeszcze przed upływem 7 dni od daty ogłoszenia wyroku nie może być uznane za taką czynność. Czynność podjęta wcześniej, chociaż jest czynnością wadliwą, wywołuje skutek prawny, a konwalidowanie tej wadliwości nastąpić winno w trybie art. 49 § 1 p.p.s.a. Dlatego, wg skarżącego, Sąd przed wydaniem postanowienia o odmowie sporządzenia uzasadnienia wyroku winien był wezwać stronę do poprawienia wniosku lub też pozytywnie go rozpatrzyć, zważywszy na to, że wniosek nie został złożony po upływie wyznaczonego przez ustawodawcę terminu. Ponadto skarżący podniósł, że w tym czasie miał chore dzieci i nie mógł jechać do G. Poza tym nie sądził, że jego wniosek złożony przed terminem zostanie kategorycznie odrzucony. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, jednakże z innych przyczyn niż wskazane w jego uzasadnieniu. Za ukształtowany w orzecznictwie sądowym należy uznać pogląd, że czynności procesowe polegające na równoczesnym złożeniu środka zaskarżenia od orzeczenia wydanego na skutek uchybienia przez stronę terminowi procesowemu i wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności wykluczają się wzajemnie zarówno z powodu konkurencyjności zawartych w nich wniosków, zmierzających do wywołania przeciwstawnych skutków procesowych, ale i sprzeczności wewnętrznej ich podstaw. Wniosek o przywrócenie terminu jest oparty na twierdzeniu, że do uchybienia terminowi doszło, jednakże nastąpiło to bez winy strony, która w takim wniosku wskazuje przyczyny usprawiedliwiające to uchybienie. Natomiast środek zaskarżenia od orzeczenia wydanego na skutek uchybienia przez stronę terminowi do dokonania czynności procesowej jest oparty na twierdzeniu, że do uchybienia nie doszło, a Sąd zajął w tej kwestii błędne stanowisko (por. post. Sądu Najwyższego z dnia 15.11.1999 r., II CZ 129/99, lex nr 110599; z dnia 4.10.2001 r., I CZ 116/01, lex nr 52578; z dnia 10.01.2002 r., I CZ 198/01, lex nr 53302; z dnia 3.10.2002 r., I CZ 120/02, lex nr 74409; post. NSA z dnia 25.05.2004 r., sygn. FZ 61/04 niepubl.). Złożenie wniosku o przywrócenie terminu uwarunkowane jest przede wszystkim tym, by termin do podjęcia czynności procesowej upłynął. Dopiero bowiem wówczas czynność taka staje się bezskuteczna (art. 85 p.p.s.a.). Przywrócenie terminu nie jest dopuszczalne, jeżeli uchybienie terminu nie powoduje dla strony ujemnych skutków w zakresie postępowania sądowego (art. 86 § 2 p.p.s.a.). Pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu (art. 87 § 1 p.p.s.a.). W sytuacji gdy strona złożyła środek zaskarżenia od orzeczenia wydanego na skutek uchybienia terminowi do dokonania czynności procesowej, początek biegu terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności wyznaczać będzie data doręczenia orzeczenia rozstrzygającego w przedmiocie złożenia środka zaskarżenia. Pogląd ten został ukształtowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego na gruncie uregulowań zawartych w art. 179 § 1 d.k.p.c. oraz art. 168 i 169 § 1 k.p.c., a następnie zaakceptowany w doktrynie (por. post. Sądu Najwyższego z dnia 15.06.1957 r. II CZ 123/57, NP 1958 nr 3; z dnia 2.09.1993 r., II CRN 83/93, lex nr 293287; post. SN z dnia 10.01.2002 r., I CZ 198/01, lex nr 53302; literatura powołana w "Kodeksie postępowania cywilnego z komentarzem" pod red. prof. dr J. Jodłowskiego i SN dr hab. K. Piaseckiego, Wyd. Prawnicze, W-wa 1989 r., t. I, s. 277). Treść uregulowań zawartych w art. 87 § 1 p.p.s.a. jest identyczna z treścią przepisów regulujących te kwestie w art. 179 § 1 ustawy z dnia 25 sierpnia 1950 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 394 ze zm.; powoływany jako d.k.p.c.) oraz w art. 169 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.; powoływany jako k.p.c.). Brak zatem racjonalnych powodów do kwestionowania stanowiska, że wniosek o przywrócenie terminu, o którym stanowi art. 87 § 1 p.p.s.a., może być aktualny dopiero wówczas, gdy prawomocnie zostanie rozstrzygnięta kwestia czy termin do dokonania czynności procesowej upłynął - czy też nie - przed jej dopełnieniem (por. też post. Sądu Najwyższego z dnia 14.04.1997 r., II CZ 43/97 oraz z dnia 15.04.1997 r., II CZ 40/97 niepubl). Za taką wykładnią art. 87 § 1 p.p.s.a. przemawia to, że strona może racjonalnie powoływać się na istnienie okoliczności świadczących o braku zawinienia z jej strony, gdy fakt bezskuteczności czynności procesowej będzie bezsporny. Różna bowiem może być przyczyna uchybienia terminowi. Uwarunkowana jest ona od rodzaju czynności procesowej, którą strona była zobowiązana podjąć. Może się na nią składać zbieg wielu zdarzeń bądź też dla skuteczności danej czynności niezbędne jest podjęcie stosownych działań nie tylko przez samą stronę czy jej pełnomocnika, ale też przez osoby trzecie. Przedwczesny wniosek o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej należy uznać za niedopuszczalny z mocy ustawy (art. 88 p.p.s.a.), co w konsekwencji skutkuje jego odrzuceniem (por. post. Sądu Najwyższego z dnia 7.02.2000 r., CKN 1261/99, Prok. i Pr. 2001/4/30). Za niedopuszczalny należy też uznać wniosek, gdy brak jest ustawowych warunków jego dopuszczalności, a więc np. gdy czynność strony była dokonana w terminie. Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że skarżący równocześnie z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku wniósł zażalenie od postanowienia Sądu I instancji z dnia 3 sierpnia 2009 r., rozstrzygającego o wniosku skarżącego o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Ostatnio powołanym postanowieniem WSA w G. odmówił sporządzenia uzasadnienia wyroku wydanego w tej sprawie w dniu 5 maja 2009 r., powołując się na treść art. 141 § 2 p.p.s.a. Jak już wyżej wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, podjęte przez skarżącego czynności procesowe wzajemnie się wykluczają. Sąd I instancji trafnie zauważył tę sprzeczność, bowiem w zarządzeniu z dnia 23 czerwca 2009 r. (k. 57 akt) stwierdził fakt złożenia dwóch środków prawnych wykluczających się wzajemnie. Z tym że w wezwaniu skierowanym do skarżącego Sąd zobowiązał go do oświadczenia: "czy podtrzymuje w pierwszej kolejności zażalenie, czy też wniosek o przywrócenie terminu pod rygorem nadania biegu zażaleniu". W odpowiedzi na tak sformułowane wezwanie Sądu, skarżący w piśmie z dnia 12 lipca 2009 r. oświadczył: "iż podtrzymuje w pierwszej kolejności wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku" (k. 60 akt). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego treść przedmiotowego pytania skierowanego do skarżącego w związku z użyciem słów "w pierwszej kolejności", przy uwzględnieniu formułowanych w rozpoznawanym zażaleniu zarzutów, mogła sugerować, iż po rozstrzygnięciu w przedmiocie wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia, istniała prawna możliwość merytorycznego rozpoznania zażalenia na postanowienie odmawiające sporządzenia uzasadnienia wyroku. To zaś oznacza, że w ten sposób została naruszona zawarta w art. 6 p.p.s.a. zasada udzielania stronom wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczenia stron o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Zauważyć bowiem należy, że samodzielne korzystanie przez strony z uprawnienia do swobodnego decydowania o swoich - także procesowych - uprawnieniach, będące realizacją prawa do sądu wyrażoną w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, wiązać się jednakże musi z obowiązkiem uzyskania odpowiednich podstaw świadomego działania przez zebranie odpowiednich wiadomości, czy nawet tylko zasięgnięcie podstawowych informacji. Ich uzyskanie powinno być stronom ułatwione bez potrzeby każdorazowego korzystania z odpłatnej pomocy prawnej. Przy czym obowiązek, który spoczywa na organie sądowym z uwagi na treść uregulowań zawartych w art. 6 p.p.s.a., winien sprowadzać się do bezstronnego wyjaśniania kwestii proceduralnych tym, którzy tego potrzebują, jedynie w stopniu umożliwiającym rozumienie toczącego się postępowania, czy znaczenia podejmowanych czynności procesowych. Powyższe oznacza, że Sąd I instancji przed wydaniem zaskarżonego postanowienia zobowiązany był wezwać skarżącego do jednoznacznego sprecyzowania stanowiska - w związku z podjętymi równocześnie czynnościami procesowymi wzajemnie się wykluczającymi - z uwzględnieniem prawnych konsekwencji podjętych czynności procesowych. Jak już wyżej wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, skierowane przez Sąd I instancji do skarżącego wezwanie z dnia 23 czerwca 2009 r., z uwagi na jego formułę, nie mogło być uznane za spełniające wymogi w przedmiocie wezwania strony do sprecyzowania charakteru podjętych czynności procesowych w świetle zasad zawartych w art. 6 p.p.s.a. Powyższe uchybienie Sądu miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie co do przedmiotowego wniosku, gdyż uniemożliwiło wyjaśnienie tak istotnej kwestii, czy wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w okolicznościach tej sprawy na obecnym etapie postępowania jest aktualny, a jeżeli tak, to jakie w istocie rzeczy skarżący wskazuje okoliczności uprawdopodobniające uchybienie temu terminowi. Zgodnie bowiem z art. 86 § 1 p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie przywrócenia terminu do dokonania czynności procesowej sprowadza się do badania, czy strona przekroczyła termin do dokonania czynności bez swojej winy. Zatem okoliczność, że do uchybienia terminu doszło w postępowaniu w przedmiocie wniosku o przywrócenie terminu - musi być bezsporna. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżący cofnął złożone zażalenie na postanowienie o odmowie sporządzenia uzasadnienia. Zatem nie została ostatecznie wyjaśniona kwestia, czy postanowienie w tym przedmiocie jest prawomocne, a w konsekwencji nie można jednoznacznie stwierdzić, czy bezsporna jest kwestia co do bezskuteczności czynności procesowej strony objętej tym orzeczeniem Sądu I instancji. Z tych zatem przyczyn uznać należało, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 86 § 1 p.p.s.a., bowiem nie została jednoznacznie wyjaśniona kwestia, czy zostały spełnione przesłanki wymagane do przyjęcia, że wniosek jest dopuszczalny. Odnosząc się do poglądu Sądu I instancji, iż wniosek o przywrócenie terminu składa się wraz z dokonaniem czynności, dla której termin ma być przywrócony, Naczelny Sąd Administracyjny co do zasady pogląd ten oczywiście podziela. Należy jednak dodać, że dopełnienie czynności, dla której określony był termin, może nastąpić w dwojaki sposób. Czynności tej można dopełnić wprost we wniosku, np. w jego treści można zawrzeć wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku. Można również do tego wniosku załączyć odrębne pismo, zawierające dopełnienie czynności, np. do wniosku o przywrócenie terminu dołączyć oddzielnie wniosek o sporządzenie i uzasadnienie wyroku. Uwzględniając powyższe, Sąd I instancji ponownie rozpoznając sprawę winien rozważyć, czy skarżący we wniosku o przywrócenie terminu z dnia 2 czerwca 2009 r. nie dopełnił czynności, której dotyczył wniosek złożony w trybie art. 87 § 1 p.p.s.a., a to z uwagi na treść sformułowań zawartych w ostatnim akapicie uzasadnienia tegoż wniosku: "... i sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku ... ogłoszonego przez Sąd w dniu ...". Ponadto należy zwrócić uwagę Sądowi I instancji, że niedopełnienie przez wnoszącego o przywrócenie terminu tego wymagania, tj. jednoczesnego dopełnienia czynności procesowej, której strona uchybiła, jest traktowane jako brak formalny, którego uzupełnienie winno nastąpić w trybie art. 49 p.p.s.a. Stwierdzenie naruszenia powołanych powyżej przepisów powodowało konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania wniosku do ponownego rozpoznania, gdyż wymaga on ponownego rozpoznania z uwzględnieniem wskazanych wytycznych. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak na wstępie na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.