I FZ 381/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Małgorzata Niezgódka-Medek po rozpoznaniu w dniu 30 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 sierpnia 2009 r. sygn. akt III SA/Gl 243/09 odmawiające przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie w sprawie ze skargi Z. J. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 21 stycznia 2009 r. nr (...) w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 260 i art. 254 § 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwana dalej p.p.s.a., odmówił przyznania Z. J. prawa pomocy w pełnym zakresie. Z przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że w skardze na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. skarżący zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy. Pismem z dnia 23 marca 2009 r. strona została wezwana do uzupełnienia wniosku o szereg wskazanych dokumentów oraz oświadczeń, które miały pozwolić na stwierdzenie zasadności jej żądania. Wezwanie zostało doręczone 6 kwietnia 2009 r. i pozostało bez odpowiedzi. Postanowieniem z dnia 13 maja 2009 r. Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie. Orzeczenie to zostało skutecznie doręczone w dniu 25 maja 2009 r. i zostało zaskarżone wniesieniem sprzeciwu. W uzasadnieniu skarżący podkreślił swój podeszły wiek, brak dochodów żony i liczne choroby, na które cierpi oraz wielość spraw prowadzonych przeciwko niemu przez organy celne. Nadto wskazał na absurdalność dostarczenia dokumentów wymienionych w wezwaniu Referendarza. Strona podniosła, że już wielokrotnie przedkładała Sądowi różne dokumenty i oświadczenia, pozwalające ocenić jej rzeczywisty stan majątkowy. Fakt ten potwierdzał szereg postanowień o przyznaniu prawa pomocy wydanych w latach 2007 i 2008. Do sprzeciwu załączono ponadto protokół Urzędu Skarbowego w Z. o stanie posiadanego majątku z dnia 3 lutego 2009 r. Uzasadniając motywy swojego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że strona nie wykazała w sposób dostateczny i przekonujący, iż jej sytuacja materialna i bytowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie. Sąd podkreślił, że skarżący nie uznał wezwania Referendarza i nie przedłożył wskazanych w nim dokumentów i oświadczeń. Nadesłanie bowiem tych samych dokumentów, które stanowiły załącznik wniosku nie stanowiło wykonania wezwania. Było ono zasadne, gdyż jak wynikało z treści wspomnianego protokołu z 3 lutego 2009 r., sporządzonego z udziałem skarżącego oprócz uzyskiwanych świadczeń z ubezpieczenia społecznego prowadził on od września 2007 r. działalność gospodarczą "usługi dla zakładów przemysłowych", której we wniosku nie wskazał, ani też nie wyjaśnił czy osiąga z tego tytułu dochody. Nie przedłożył żadnego dokumentu obrazującego dochody osiągnięte w roku 2008, a te pozwalałyby ocenić jego rzeczywistą sytuację materialną i zakres pomocy uzyskiwanej od innych członków rodziny na dzień złożenia skargi. Okoliczności podniesione w sprzeciwie również nie zawierały dodatkowych informacji dotyczących sytuacji materialnej skarżącego, na którym ciąży ustawowy obowiązek wykazania zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponadto bez znaczenia pozostawało przyznanie skarżącemu prawa pomocy w innych sprawach w roku 2007 i 2008. Na powyższe orzeczenie strona złożyła zażalenie, w którym wniosła o przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie t.j. całkowitego zwolnienia z kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że Sąd pierwszej instancji mylnie zinterpretował dostarczone przez niego dowody źródłowe bowiem z przedstawionego zaświadczenia Urzędu Miejskiego w Z. wynikało, ze od marca 2009 r. nie świadczył on usług na rzecz zakładów przemysłowych, gdyż z uwagi na kryzys nie otrzymywał żadnych zleceń. Ponadto stwierdził, że w 2009 r. składał do Sądu pierwszej instancji wiele dokumentów źródłowych oraz oświadczeń i uzasadnień, które w sposób dostateczny obrazowały jego stan majątkowy, koszty jego utrzymania oraz stan zdrowia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie należało uznać za zasadne. Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy osobie fizycznej może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Podzielić należy pogląd, że użycie w przytoczonym przepisie określenia: "gdy wykaże" oznacza, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Należy mieć również na uwadze, że strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych Sąd ma instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu. Na mocy art. 255 p.p.s.a. Sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości. Nie mniej jednak należy mieć na uwadze, że Sąd, w procesie uzupełniania swojej wiedzy o stanie majątkowym wnioskodawcy, powinien zadbać by zadośćuczynienie jego wezwaniu nie było dla strony nadmiernie uciążliwe. W rozpoznawanej sprawie niewątpliwie mamy do czynienia z osobą w podeszłym wieku, która prowadzi szereg postępowań sądowych. Tym samym niemal każdorazowe wzywanie jej o przedstawianie tak szczegółowej dokumentacji może stanowić problem prowadzący do kwestionowania przez stronę zasadności tych wezwań. Wyraz tego skarżący dał w sprzeciwie złożonym na postanowienie referendarza. Należy w tym miejscu podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny nie usprawiedliwia stwierdzenia, iż wezwanie Sądu pierwszej instancji było absurdalne jednakże wydaje się rozumieć trudności jakie osoba w wieku skarżącego może mieć w sytuacji prowadzenia tak wielu spraw sądowych, w których w związku z ubieganiem się o przyznanie prawa pomocy każdorazowo wzywana jest o niezwykle szczegółowe zobrazowanie swojej sytuacji materialnej. Niezależnie od powyższego stwierdzić trzeba, że w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił stronie przyznania prawa pomocy niemal wyłącznie na skutek nie zrealizowania wezwania z dnia 23 marca 2009 r., nie podejmując przy tym próby oceny sytuacji materialnej skarżącego, na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Zgodnie z treścią art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Tymczasem Sąd pierwszej instancji w zasadzie wcale nie odniósł się do sytuacji materialnej skarżącego ograniczając się niemal wyłącznie do kwestii niekompletnej i budzącej wątpliwości dokumentacji, którą przedłożyła strona. Ponadto wskazując na nierzetelność przedstawionych dokumentów Sąd pierwszej instancji powołał jedynie fakt nie ujawnionej we wniosku działalności gospodarczej "usługi dla zakładów przemysłowych" oraz rozbieżności w kwocie zadłużenia określone w skardze w stosunku do załączonego wykazu komorniczego. Na te okoliczności skarżący zawarł w zażaleniu stosowne wyjaśnienia, które przy ponownym rozpoznaniu sprawy będą mogły być wzięte pod uwagę przez Sąd pierwszej instancji. Niezależnie od powyższego wydaje się, że wskazana rozbieżność dotycząca kwoty niewiele ponad 34 .000 zł w świetle całkowitego zadłużenia skarżącego, które przekroczyło 2.600.000 zł wydaje się mieć w sprawie charakter marginalny. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji