I GZ 67/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "B." Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 15 maja 2009 r., sygn. akt I SA/OI 243/09 w zakresie zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego na decyzje Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...] z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...] z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...] z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...] z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...] z dnia [...] października 2007 r. nr [...] z dnia [...] października 2007 r. nr [...] z dnia [...] października 2007 r. nr [...] z dnia [...] października 2007 r. nr [...] z dnia [...] października 2007 r. nr [...] z dnia [...] października 2007 r. nr [...] w przedmiocie uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe oraz określenia kwoty podatku od towarów i usług postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie o kosztach postępowania sądowego zawarte w pkt. II postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 15 maja 2009 r., sygn. akt I SA/OI 243/09, 2. zasądzić od Dyrektora Izby Celnej w O. na rzecz "B." Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w P. kwotę 57.187 (pięćdziesiąt siedem tysięcy sto osiemdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania, 3. zasądzić od Dyrektora Izby Celnej w O. na rzecz "B." Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w P. kwotę 220 (dwieście dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. postanowieniem z dnia 15 maja 2009 r., sygn. akt I SA/OI 243/09, umorzył postępowanie w sprawie ze skarg "B. P." Sp. z o.o. w P. na następujące decyzje Dyrektora Izby Celnej w O.: z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...], z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...], z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...], z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...], z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...], z dnia [...] października 2007 r. nr [...], z dnia [...] października 2007 r. nr [...], z dnia [...] października 2007 r. nr [...], z dnia [...] października 2007 r. nr [...], z dnia [...] października 2007 r. nr [...], z dnia [...] października 2007 r. nr [...], uznające zgłoszenia celne za nieprawidłowe, określające dług celny oraz kwotę podatku od towarów i usług. Ponadto WSA zasądził od Dyrektora Izby Celnej w O. na rzecz skarżącej kwotę 11.827 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Dyrektor Izby Celnej w O., na podstawie art. 54 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), uwzględnił skargi w całości poprzez uchylenie zaskarżonych decyzji i umorzenie postępowań celno - podatkowych w wymienionych sprawach. W tym stanie rzeczy WSA, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., umorzył postępowanie sądowoadministracyjne z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Wojewódzki Sąd Administracyjny uzasadniając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania podniósł, że do kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw należą: uiszczony wpis sądowy, opłata skarbowa od przedłożonych pełnomocnictw procesowych i wynagrodzenie radcy prawnego. Sąd ustalił wynagrodzenie radcy prawnego w każdej ze spraw w wysokości 240 zł, zgodnie z § 14 ust. 2 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349, ze zm., dalej: rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości). Sąd I instancji zauważył, że nakład pracy pełnomocnika, który został ustanowiony po wniesieniu skarg, ograniczył się do złożenia wniosków: o zawieszenie postępowania sądowoadministracyjnego i o jego podjęcie. W związku z tym, zdaniem WSA, wynagrodzenie radcy prawnego w poszczególnych sprawach może być przyznane tylko według stawek określonych w § 14 ust. 2 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, tj. "w innej sprawie", a nie według stawek przewidzianych dla spraw, których przedmiotem zaskarżenia jest akt obejmujący należność pieniężną. Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że zasądzenie tytułem wynagrodzenia radcy prawnego kwoty 39.600 zł, tj. przy zastosowaniu § 14 ust. 2 pkt 1 lit. a) w związku z § 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, byłoby rażąco niewspółmierne do nakładu pracy, charakteru spraw i wkładu pełnomocnika w przyczynienie się do ich wyjaśnienia i rozstrzygnięcia (§ 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości). Sąd zauważył, że co prawda miarkowanie kosztów postępowania jest dopuszczalne tylko w postępowaniu kasacyjnym, to jednak możliwe jest, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, zastosowanie zasady słuszności, którą można wywieść wprost z art. 2 Konstytucji RP. W ocenie WSA za zastosowaniem w rozpoznawanej sprawie wspomnianej zasady przemawiały następujące okoliczności. Skarżąca, w okresie od 27 lipca do 17 grudnia 2007 r., wniosła 157 skarg na decyzje, wydane w zbliżonym stanie faktycznym i prawnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 19 grudnia 2007 r. uwzględnił skargę w pierwszej z tych spraw. Pełnomocnik spółki – radca prawny zgłosił swój udział w postępowaniu po wydaniu wspomnianego, korzystnego dla skarżącej rozstrzygnięcia. W związku z wniesieniem przez Dyrektora Izby Celnej w O. skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 19 grudnia 2007 r., postępowanie sądowoadministracyjne zostało zawieszone na zgodny wniosek stron. Sąd I instancji zaakcentował, że w toku postępowania pełnomocnik skarżącej złożył dwa pisma. W pierwszym z nich wyraził zgodę na zawieszenie postępowania, w drugim zawarł wniosek o podjęcie zawieszonego postępowania, po wydaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku z dnia 24 października 2008 r. oddalającego skargę kasacyjną Dyrektora Izby Celnej w O.. Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że w 156 sprawach skarżącej przyznano prawo pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych (częściowego lub całkowitego) ze względu na jej sytuację finansową i konieczność uiszczenia wpisów w wielu sprawach. W tej sytuacji obciążenie organu kosztami postępowania, które w ocenie Sądu w okolicznościach sprawy nie były niezbędne do poniesienia w kwotach, jakie wynikają z norm przepisanych, byłoby oczywiście nieuzasadnione. Spółka "B. P." wniosła zażalenie na powyższe postanowienie w części, w której Sąd odmówił zasądzenia od Dyrektora Izby Celnej w O. na rzecz skarżącej zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według stawek minimalnych przewidzianych w § 14 ust. 2 pkt 1 lit a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj.: a) § 14 ust. 2 pkt 1 lit a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, iż wynagrodzenie radcy prawnego w sprawie nie powinno być zasądzone według stawek przewidzianych dla spraw, której przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna; b) art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, iż wynagrodzenie radcy prawnego w niniejszej sprawie może być zasądzone w oderwaniu od stawek określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości, a wyłącznie w drodze odpowiedniego uznania sądu. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego orzeczenia w zaskarżonej części i zasądzenie od Dyrektora Izby Celnej w O. na rzecz skarżącej zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według stawek minimalnych przewidzianych w § 14 ust. 2 pkt 1 lit a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w O.; ponadto o zasądzenie od Dyrektora Izby Celnej na rzecz skarżącej kosztów postępowania zażaleniowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skarżąca podniosła między innymi, że w sprawie, w której przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna, sąd nie ma możliwości zastosowania, przy zasądzaniu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, innej stawki niż obliczona na podstawie § 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Stanowisko WSA, że w wypadku umorzenia postępowania, na skutek uwzględnienia skargi przez organ w trybie autokontroli, należało zasądzić zwrot kosztów zastępstwa procesowego według zasad przewidzianych dla "innych spraw" w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a nie według zasad dotyczących spraw o należności pieniężne jest pozbawione podstaw prawnych. Sąd I instancji, odstępując od zasądzenia kosztów wynagrodzenia pełnomocnika, zgodnie z § 14 ust. 2 pkt 1 lit a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości błędnie powołał się na zasadę słuszności, która jego zdaniem wynika z art. 2 Konstytucji RP. Skarżąca zauważyła, że powołany przepis statuuje zasadę demokratycznego państwa prawnego, która nie zawiera w sobie odniesień do kosztów postępowania sądowego. Według skarżącej zastosowania przez WSA stawki przewidzianej w § 14 ust. 2 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości nie uzasadnia także nakład pracy pełnomocnika, w szczególności okoliczność, że pełnomocnik reprezentował stronę w wielu sprawach o zbliżonym stanie faktycznym i prawnym. Wspomniana okoliczność przemawia natomiast za zastosowaniem stawek minimalnych przewidzianych dla określonego rodzaju spraw. Dyrektor Izby Celnej w O. wniósł o oddalenie zażalenia jako bezzasadnego i zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. w postępowaniu przed sądami administracyjnymi obowiązuje zasada, że koszty postępowania obciążają strony, w zakresie, w jakim są związane z ich udziałem w tym postępowaniu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Do wyjątków od tej zasady należy między innymi art. 201 § 1 p.p.s.a., z którego wynika, że zwrot kosztów przysługuje skarżącemu od organu także w razie umorzenia postępowania z przyczyny określonej w art. 54 § 3 p.p.s.a. Stosownie do art. 205 § 2 p.p.s.a. do niezbędnych kosztów postępowania strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego zalicza się ich wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata lub radcy prawnego, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony. Zasady ustalania wysokości przysługujących stronie należności, w tym wynagrodzenie pełnomocnika strony, oraz tryb przyznawania i sposób wypłacania tych należności, określają przepisy odrębne (art. 205 § 3 p.p.s.a.). Odrębne przepisy stanowi między innymi rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu. Wspomniane rozporządzenie w § 14 ust. 2 pkt 1 określa szczegółowo podstawy obliczania stawek minimalnych w postępowaniu przez sądami administracyjnymi w pierwszej instancji. Stawki minimalne w sprawie, której przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna oblicza się na podstawie § 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, przy uwzględnieniu wartości przedmiotu sprawy. Z kolei za sporządzenie skargi i udział w rozprawie w sprawie skargi na decyzję lub postanowienie Urzędu Patentowego stawka minimalna wynosi 600 zł, zaś w innej sprawie - 240 zł. Przedmiotem postępowania w rozpoznawanej sprawie była kwestia uznania zgłoszenia celnego, dokonanego przez skarżącą spółkę, za nieprawidłowe oraz określenie kwot należności celnych i podatku od towarów i usług. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie ulega wątpliwości, że sprawy dotyczące należności celnych jak i określenia kwoty podatku od towarów i usług są sprawami, w których przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna w rozumieniu § 14 ust. 2 pkt 1 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. W związku z tym stwierdzić należy, że Sąd I instancji błędnie określił kwotę należną skarżącej spółce z tytułu wynagrodzenia radcy prawnego, przyjmując jako podstawę swojego rozstrzygnięcia § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, uwzględnienie przez organ skargi w całości, w trybie art. 54 § 3 p.p.s.a., a następnie umorzenie postępowania sądowego, które stało się bezprzedmiotowe nie oznacza, że przedmiot skargi uległ zmianie i Sąd ustalając wysokość wynagrodzenia pełnomocnika powinien zastosować stawkę, o której mowa w § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości - tj. 240 zł. W dalszym ciągu chodzi bowiem o sprawę, w której przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna. Podkreślenia wymaga, że o podstawie przyznania pełnomocnikowi jego wynagrodzenia z tytułu zastępstwa procesowego nie decyduje rodzaj decyzji procesowej podjętej przez Sąd a przedmiot zaskarżenia określony w danej sprawie. Okolicznościami obojętnymi z punktu widzenia przyjętej podstawy są także nakład pracy pełnomocnika i reprezentowanie strony w wielu sprawach o zbliżonym stanie faktycznym i prawnym przez tego samego pełnomocnika. Natomiast wobec regulacji zawartej w § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości umorzenie postępowania w trybie autokontroli może mieć wpływ na wysokość wynagrodzenia określonego na podstawie § 14 ust. 2 pkt 1 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Z reguły uzasadnione będzie zasądzenie kosztów zastępstwa radcy prawnego według stawek minimalnych, o których mowa w § 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości (por. B. Dauter [w:] S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka - Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007 r. , s. 293 - 296 ). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zasądzenie przez WSA kosztów wynagrodzenia pełnomocnika na podstawie § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości pozbawione było jakiejkolwiek podstawy. W szczególności nie mógł jej stanowić powołany przez Sąd I instancji art. 2 Konstytucji RP. Wbrew stanowisku WSA, w rozpoznawanej sprawie nie istniała możliwość samoistnego stosowania wspomnianego przepisu. W tym miejscu zauważyć należy, że samoistne stosowanie konstytucji polega na tym, że sąd stosuje postanowienia (normę, wyjątkowo zasadę) konstytucji jako wyłączną (a w każdym wypadku zasadniczą) podstawę rozstrzygnięcia. Ta forma bezpośredniego stosowania konstytucji wymaga równoczesnego spełnienia trzech przesłanek: a) norma konstytucyjna jest na tyle konkretna i jednoznaczna, że technicznie możliwe jest oparcie na niej rozstrzygnięcia, b) brak jest w danej dziedzinie przepisów ustawy, które też wymagają zastosowania, c) sędzia jest gotowy do posługiwania się takim przepisem. Taka konfiguracja występuje jednak wyjątkowo, gdyż z reguły sprawy rozpoznawane przez sądy powszechne czy administracyjne dotyczą dziedzin szeroko uregulowanych ustawami (por. L. Garlicki, Bezpośrednie stosowanie konstytucji [w:] Konstytucja RP w praktyce. Konferencja naukowa, Warszawa 1999, s. 24 – 26). Przyjęcie przez Sąd I instancji art. 2 Konstytucji RP za samoistną podstawę rozstrzygnięcia o kosztach postępowania sądowego było wykluczone z powodu nie spełnienia co najmniej dwóch z wymienionych przesłanek [konkretność normy (zasady) konstytucyjnej, brak przepisów ustawy, które wymagają zastosowania]. Naczelny Sąd Administracyjny, uwzględniając powyższe uwagi, ustalił łączne koszty postępowania należne skarżącej w wysokości 57.187 zł w tym: łączny wpis uiszczony przez spółkę - 9.000 zł, opłaty od pełnomocnictw - 187 zł, koszty zastępstwa pełnomocnika – 48.000 zł. Z podanych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.