VI SA/Wa 378/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zdzisław Romanowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Pamela Kuraś - Dębecka Sędzia WSA Zbigniew Rudnicki Protokolant Aneta Stefaniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 maja 2009 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że uchylona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r. Minister Sprawiedliwości, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w związku z art. 75j ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze - Dz. U. z 2002 r., Nr 123, poz. 1058 ze zm. (dalej zwanej pa), utrzymał w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] września 2008 r. Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Okręgowej Rady Adwokackiej w K. (dalej zwanej Komisją Egzaminacyjną) w sprawie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką. W powyższej uchwale Komisji Egzaminacyjnej, wydanej w oparciu o art. 75a ust. 1, art. 75i ust. 3 i art. 75j ust. 1 pa, stwierdzono, że A. K. (dalej skarżąca) otrzymała z egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką, przeprowadzonego w dniu [...] września 2008 r., 189 punktów, w związku z czym uzyskała negatywny wynik z egzaminu konkursowego. W świetle powołanego wyżej przepisu art. 75a ust. 1 pa, egzamin konkursowy przeprowadzają komisje egzaminacyjne do spraw aplikacji adwokackiej przy Ministrze Sprawiedliwości, powołane na obszarze właściwości jednej lub kilku okręgowych rad adwokackich (...). Zgodnie z treścią art. 75i ust. 3 pa, pozytywny wynik z egzaminu konkursowego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 190 punktów. Natomiast art. 75j ust. 1 pa stanowi, że po przeprowadzeniu egzaminu konkursowego komisja ustala wynik kandydata w drodze uchwały. Komisja ogłasza wyniki egzaminu konkursowego. Od uchwały komisji służy kandydatowi odwołanie dotyczące wyniku jego egzaminu do Ministra Sprawiedliwości (art. 75j ust. 2 pa). W uzasadnieniu powołanej na wstępie decyzji Minister Sprawiedliwości stwierdził, że egzamin, którego skarżąca była uczestnikiem, został przeprowadzony w trybie zgodnym z wymogami ustawy i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie powoływania komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji adwokackiej i odwoływania jej członków oraz szczegółowego trybu i sposobu przeprowadzania egzaminu konkursowego i adwokackiego (Dz. U. Nr 258, poz. 2164 ze zm.). Powtórne sprawdzenie karty odpowiedzi skarżącej i przeliczenie punktacji wykazało, że suma uzyskanych przez nią punktów określona w uchwale Komisji Egzaminacyjnej, tj. 189 punktów, jest prawidłowa. W ocenie organu II instancji, wszystkie pytania egzaminacyjne zostały sformułowane zgodnie z wymogami ustawy, zawierają po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Zakwestionowane przez skarżącą pytanie nr 82 brzmiało: "Według Kodeksu cywilnego, umowa najmu nieruchomości lub pomieszczenia zawarta na czas dłuższy niż rok: A. musi być zawarta w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności, B. musi być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności, C. powinna być zawarta na piśmie dla celów dowodowych." Skarżąca udzieliła odpowiedzi B, zaś prawidłową odpowiedzią - według klucza - jest odpowiedź C. Organ uznał za nieuzasadnione stanowisko skarżącej, zgodnie z którym forma pisemna, o jakiej mowa w art. 660 kc, jest co prawda formą pisemną, ale zastrzeżoną ze skutkiem ad eventum. W ww. przepisie (zgodnie z którym umowa najmu nieruchomości lub pomieszczenia na czas dłuższy niż rok powinna być zawarta na piśmie. W razie niezachowania tej formy poczytuje się umowę za zawartą na czas nieoznaczony), dla okresowych umów najmu nieruchomości lub pomieszczeń, zawartych na czas powyżej roku, ustawodawca zastrzegł formę pisemną, nie obarczając jej rygorem nieważności. Ze zdania drugiego omawianego przepisu wynika zastrzeżenie formy ad eventum i taka odpowiedź także byłaby prawidłowa, gdyby zawarto ją wśród propozycji A, B lub C. Jednak takiej propozycji pytanie nie zawierało, albowiem odnosiło się do ogólnej zasady wynikającej z treści art. 660 kc zdanie pierwsze. Forma pisemna, o jakiej mowa w art. 660 kc zdanie pierwsze, jest formą zastrzeżoną wyłącznie dla celów dowodowych, ograniczonych regułami wynikającymi z dyspozycji przepisu art. 74 kc (stosownie do § 1 zdanie pierwsze tego art. zastrzeżenie formy pisemnej bez rygoru nieważności ma ten skutek, że w razie niezachowania zastrzeżonej formy nie jest w sporze dopuszczalny dowód ze świadków ani dowód z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności). Dodatkowo organ podniósł, iż treść proponowanych odpowiedzi jednoznacznie wskazuje, że w pytaniu nr 82 nie chodzi o skutki materialnoprawne wywołane brakiem formy pisemnej umowy, lecz o skutki procesowe. Zatem jedyną poprawną odpowiedzią na to pytanie – w kontekście zawartych w nim propozycji A, B i C - jest odpowiedź C. Natomiast skarżąca zaznaczyła jako prawidłową odpowiedź B, która w każdych okolicznościach nie jest prawdziwa, ponieważ żaden przepis nie przewiduje rygoru nieważności dla umowy najmu w razie jej zawarcia bez zachowania formy pisemnej. Poza tym decyzja Ministra Sprawiedliwości (dotycząca ustalenia wyniku egzaminu konkursowego) nie jest decyzją uznaniową, w której organ ten ma możliwość wyboru i swobodnej oceny, jaki wynik kandydata może uznać za pozytywny. Przyjęcie w decyzji, że kandydat uzyskał wynik pozytywny możliwe jest tylko wówczas, jeśli po analizie rozwiązanego przez kandydata testu można ustalić, że uzyskał on 190 punktów, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Powyższą decyzję skarżąca zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o jej uchylenie lub zmianę i uznanie, że uzyskała pozytywny wynik z egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła w szczególności, iż jej wątpliwości budzi redakcja w/w pytania nr 82. Według skarżącej, nie jest rolą osoby rozwiązującej test zastanawianie się nad tym, czy treść proponowanych odpowiedzi dotyczy pierwszego czy też drugiego zdania przepisu. Pytania testowe winny być tak sformułowane, aby nie wzbudzały żadnych wątpliwości i określały w sposób precyzyjny zagadnienie jakiego dotyczą. W "przypadku złożoności przepisu" winny wskazywać w sposób jednoznaczny, o którą jego część chodzi. Tymczasem nie wszystkie z pytań testowych (czy też odpowiedzi znajdujących się w teście), za które skarżąca otrzymała zero punktów, były sformułowane w sposób precyzyjny. Odnośnie zakwestionowanego pytania nr 82 skarżąca stwierdziła, że warianty odpowiedzi nie pozwalały na wybranie żadnej poprawnej. Odpowiedź C - prawidłowa według klucza - nie jest precyzyjna i wprowadza w błąd. Powołując się na poglądy doktryny i orzecznictwa, skarżąca podała, iż zawarcie umowy (objętej dyspozycją przepisu art. 660 kc) wymaga formy pisemnej, która jest zastrzeżona ad eventum. Zwykła forma pisemna może być przewidziana nie tylko pod rygorem nieważności i dla wywołania określonych skutków prawnych, ale i dla celów dowodowych. Regułą jest jednak, że ten ostatni rygor może być przyjęty dopiero wtedy, gdy w treści konkretnego przepisu wyraźnie nie został zastrzeżony rygor nieważności, jak np. w art. 99 § 1 kc (w myśl którego, jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie), czy w w/w art. 660 kc dla wywołania określonych w tym przepisie skutków szczególnych. W ocenie skarżącej, pozbawienie jej w tym stanie rzeczy jednego punktu, który mógłby zaważyć na pozytywnym końcowym wyniku egzaminu, jest wysoce krzywdzące. Niezależnie bowiem od tego, którą z w/w odpowiedzi zakwestionowanego pytania zaznaczyłaby w teście, dokonany wybór byłby błędny. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymał zajęte w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada akty lub czynności z zakresu administracji publicznej pod kątem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, stosownie do stanu prawnego z daty podjęcia aktu lub czynności, a nie według przesłanek celowości czy słuszności. Ponadto, w świetle art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Odnosząc się do argumentacji skargi, na wstępie należy zauważyć, że Minister Sprawiedliwości rozpoznając odwołanie od uchwały komisji egzaminacyjnej, o której mowa w art. 75a ustawy pa, ocenia kwestię wyniku przeprowadzonego egzaminu i bada czy wynik ten został ustalony prawidłowo. Prawidłowe zaś ustalenie wyniku egzaminu zależy od prawidłowości sformułowania pytań egzaminacyjnych i odpowiedzi w kluczu, prawidłowości odpowiedzi wskazanych przez kandydata oraz prawidłowości zastosowanych procedur egzaminacyjnych. Kwestia oceny merytorycznej poprawności pytań i odpowiedzi wskazanych jako prawidłowe w kluczu testowym, jest istotnym zadaniem tego organu na tym etapie postępowania. Od tej oceny zależy rzetelność ustalenia wyniku egzaminu kandydata i zgodność z prawem decyzji w tym względzie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2008 r. II GSK 473/07). Skarga w tej sprawie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie czyni zadość wszystkim z wymienionych warunków prawidłowego ustalenia wyniku egzaminu, a w konsekwencji nie odpowiada obowiązującemu prawu. Organ odwoławczy nie odniósł się w niej w wyczerpujący sposób do argumentacji skarżącej, która kwestionując w odwołaniu od uchwały Komisji Egzaminacyjnej prawidłowość pytania testowego nr 82, skutkiem wskazania w nim wariantów odpowiedzi niepozwalających na wybranie żadnej odpowiedzi prawidłowej, szeroko powoływała się na poglądy doktryny i orzecznictwa na temat wykładni art. 660 kc (w zw. z przepisami art. 73 § 1 i 2 i art. 74 § 1 kc), do treści którego pytanie to nawiązywało. Zajętego zaś przez organ stanowiska w tej kwestii, które legło u podstaw podjętego rozstrzygnięcia, nie można zaakceptować z powodu niezgodności z tym przepisem. Sposób rozumienia i wykładnia art. 660 kc, to okoliczności istotne dla oceny spornego pytania nr 82 w kontekście kryteriów jakim pytanie to powinno sprostać, żeby mogło być uznane za prawidłowe. Kryteria te ustawodawca sformułował w art. 75 i ust. 1 ustawy pa stanowiąc, że egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź. Za każdą prawidłową odpowiedź uzyskuje 1 punkt. W/w pytanie nr 82 nie odpowiada kryterium/wymogowi zawierania trzech odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Żadnej bowiem z podanych w tym pytaniu odpowiedzi, oznaczonych jako A, B, C, nie można uznać za prawidłową. W szczególności, oparcie tego pytania na treści w/w art. 660 kc skutkowało obowiązkiem wskazania wśród wariantów odpowiedzi zaproponowanych w pytaniu jednej odpowiedzi, która wprost nawiązuje do istoty i merytorycznego sensu tego przepisu – w korespondencji z zasadami ogólnymi kodeksu cywilnego (kc) odnoszącymi się do formy czynności prawnych, tj. art. 73 § 1 i 2 oraz art. 74 § 1 kc. Art. 660 kc stanowiąc, że umowa najmu nieruchomości lub pomieszczenia na czas dłuższy niż rok powinna być zawarta na piśmie, zaś w razie niezachowania tej formy poczytuje się umowę za zawartą na czas nie oznaczony, przesądza zasadę pisemnej formy umowy, o jakiej mowa w tym przepisie. Jednakże jedynym skutkiem niezachowania tej formy jest to, że umowa ta będzie poczytana za zawartą nie na czas oznaczony, jak chciały strony, lecz na czas nie oznaczony. Jest to zatem forma (rygor) zastrzeżona ad eventum (por. tu art. 73 § 2 kc zdanie drugie i art. 74 § 1 kc zdanie drugie), czyli dla wywołania określonych skutków prawnych. Rygor ad eventum oznacza, że gdy strony nie zachowają zastrzeżonej formy czynności prawnej, będzie ona ważna, a jedynie nie wywoła tych skutków prawnych, których wywołanie było uzależnione od zachowania tej formy. Jednocześnie rygor ten nie może być utożsamiany, czy traktowany na równi z zastrzeżeniem formy czynności prawnej wyłącznie dla celów dowodowych – ad probationem. Zastrzeżenie tej formy odnosi się bowiem do zwykłej formy pisemnej. W myśl art. 73 § 1 kc, jeżeli ustawa zastrzega dla czynności prawnej formę pisemną, czynność dokonana bez zachowania zastrzeżonej formy jest nieważna tylko wtedy, gdy ustawa (wyraźny przepis) przewiduje rygor nieważności. Jeżeli zatem przepis wymagający formy pisemnej nie przewiduje rygoru nieważności (tak jak art. 660 kc zdanie pierwsze) uznaje się, że forma ta została zastrzeżona dla celów dowodowych, chyba że z przepisu tego wynika (tak jak z art. 660 zdanie drugie), iż jest ona zastrzeżona dla wywołania określonych skutków prawnych (ad eventum). Wprawdzie według art. 74 § 1 kc zdanie pierwsze zastrzeżenie formy pisemnej bez rygoru nieważności ma ten skutek, że w razie niezachowania zastrzeżonej formy nie jest w sporze dopuszczalny dowód ze świadków ani dowód z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności (skutek ten wyczerpuje istotę formy czynności prawnej dla celów dowodowych – ad probationem), jednak przepisu tego nie stosuje się, gdy zachowanie formy pisemnej jest zastrzeżone jedynie dla wywołania określonych skutków czynności prawnej (por. art. 74 § 1 kc zdanie drugie), czyli gdy forma ta stanowi, jak w w/w art. 660 kc, który należy czytać i interpretować w całości, wymóg ad eventum. Zatem konsekwencje procesowe w zakresie postępowania dowodowego, o których mowa w art. 74 § 1 kc (zdanie pierwsze), nie dotyczą sytuacji, gdy formę pisemną czynności prawnej zastrzeżoną bez rygoru nieważności przepis obwarowuje wyłącznie wymogiem ad eventum. Dlatego brak podstaw, żeby na tle art. 660 kc dopatrywać się powinności zawarcia na piśmie przewidzianej w tym przepisie umowy najmu dla celów dowodowych (wariant C odpowiedzi na pytanie nr 82), skoro pisemna forma tej umowy została w nim (zdanie drugie art. 660 kc) określona jako wymóg ad eventum, z niedochowaniem którego przepis art. 74 § 1 kc nie łączy ograniczeń dowodowych, wynikających ze zdania pierwszego tego przepisu, które są wynikiem niezachowania formy pisemnej czynności zastrzeżonej dla celów dowodowych (ad probationem). Z przepisów art. 73 § 1 i 74 § 1 kc wynika reguła interpretacyjna, że formę pisemną uważa się za zastrzeżoną ad probationem tylko wtedy, gdy brak w przepisie innych wskazań (to jest każdy przepis przewidujący formę pisemną wyznacza formę ad probationem, jeżeli nie zastrzega nieważności lub nie wskazuje innych skutków niedochowania tej formy); aby uważać taką formę za zastrzeżoną pod rygorem nieważności (ad solemnitatem), albo dla wywołania określonych skutków prawnych (ad eventum), konieczne jest wyraźne wskazanie w przepisie ustawy. Takie wskazanie na rzecz ostatniej z wymienionych form (ad eventum) zawarto w art. 660 kc, przez co przepis ten wyłączył dla umowy najmu nieruchomości lub pomieszczenia na czas dłuższy niż rok formę ad probationem – jako zastrzeżoną dla celów dowodowych (wyłączenie formy ad solemnitatem jest poza sporem). Dlatego nie można uznać wariantu C odpowiedzi na pytanie 82 za odpowiedź prawidłową (jak chce organ odwoławczy), i to w sensie jedynej prawidłowej, skoro nie znajduje ona potwierdzenia w przepisie art. 660 kc, na podstawie którego sformułowano to pytanie. Zważywszy przy tym, że również pozostałe dwie propozycje odpowiedzi (warianty A i B) nie mają uzasadnienia w treści tego przepisu, ma rację skarżąca utrzymując, że żadna z zaproponowanych w tym pytaniu odpowiedzi nie jest prawidłowa. Zatem pytanie to nie odpowiada wzmiankowanym już wyżej kryteriom formułowania pytań testowych przewidzianym w art. 75i ust. 1 ustawy pa (trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa). Konstrukcja pytania zawierającego trzy nieprawidłowe odpowiedzi uniemożliwia zdającemu odpowiedź na to pytanie. Pytania egzaminacyjne winny być wymagającym testem z dziedzin prawa i instytucji prawnych ukształtowanych przez prawo pozytywne, należy je jednak konstruować w sposób jasny, precyzyjny, jednoznaczny i niewątpliwy. Nie mogą wprowadzać w błąd uczestników konkursu, w tym uniemożliwiać zakreślenie prawidłowej odpowiedzi. Pytanie prawidłowe to takie, na które jest jedna prawidłowa i niebudząca wątpliwości odpowiedź wynikająca wprost z przepisu, na którym pytanie to bazuje. Odpowiedź ta winna być jedną z trzech zaproponowanych w pytaniu. Zdający nie może ponosić konsekwencji nieprawidłowo sformułowanego pytania. Takie konsekwencje dotknęły skarżącą, której nie zaliczono jednego brakującego do niezbędnego minimum punktu z powodu udzielonej przez nią odpowiedzi na pytanie nr 82, na które w wariantach zaproponowanych jako odpowiedź A, B, C, zakreślenie prawidłowej odpowiedzi nie było możliwe, gdyż każdy z tych wariantów nie zawierał odpowiedzi prawidłowej. W tych warunkach nie jest uzasadnione pozbawienie skarżącej punktu za to pytanie skutkiem uznania, że skarżąca odpowiedziała na nie błędnie. Rozpoznając ponownie sprawę niniejszą w instancji odwoławczej (na ten etap postępowania sprawa wraca do organu w następstwie tego wyroku) Minister Sprawiedliwości podejmie ostateczne rozstrzygnięcie stosownie do poczynionych wyżej przez Sąd ustaleń i ocen. Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 152 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.