IV SA/Wa 251/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Czerwiński, Sędzia WSA Marian Wolanin (spr.), Protokolant Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 maja 2009 r. sprawy ze skargi Fabryki M. Sp. z o.o. w K. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie nacjonalizacji 1. uchyla zaskarżoną decyzję w części, w której utrzymano nią w mocy pkt I decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] października 2007 r. nr [...]; 2. w pozostałym zakresie oddala skargę; 3. zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz skarżącej Fabryki M. Sp. z o.o. w K. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. Nr [...]Minister Gospodarki utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] października 2007 r., w której orzekł: - w pkt I o odmowie stwierdzenia nieważności orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] czerwca 1959 r. znak: [...] w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa: Spółka Akcyjna dla [...] "C."- K., [...], w części dotyczącej nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej gm. kat. [...] Sądu Powiatowego w K., wchodzącej w skład realności [...] oznaczonej jako parcela nr [...] o powierzchni 77 a 97 m2, wraz ze znajdującymi się na niej zabudowaniami - stanowiącej własność spółki pn. Fabryka [...] "O." w K. Sp. A., - w pkt II o stwierdzeniu nieważności wskazanego wyżej orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] czerwca 1959 r. znak: [...] w części dotyczącej nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej gm. kat. [...] Sądu Powiatowego w K., wchodzącej w skład realności Lwh [...] oznaczonej jako parcela nr [...] o powierzchni 10 a i 93 m2 – stanowiącej własność spółki pn. Fabryka [...] "O." w K. Sp. A., - w pkt III o wydaniu z naruszeniem prawa wskazanego wyżej orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] czerwca 1959 r. znak: [...] w części dotyczącej nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej gm. kat. [...] Sądu Powiatowego w K., wchodzącej w skład realności Lwh [...] oznaczonej jako parcela nr [...] o powierzchni 44 a i 14 m2 - stanowiącej własność spółki pn. Fabryka [...] "O." w K. Sp. A. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawiony został dotychczasowy stan faktyczny sprawy oraz obszerna argumentacja mająca przemawiać za prawidłowością wydanego rozstrzygnięcia. W szczególności organ orzekający wskazał, iż przedmiotem oceny dokonywanej w aspekcie wystąpienia w sprawie przesłanki z art. 156 §1 pkt 2 kpa jest okoliczność, czy mienie nieruchome, objęte protokołami zdawczo-odbiorczymi z dnia [...] lutego 1950 r. i z dnia [...] października 1950 r. można uznać za "włączone do składników przedsiębiorstwa przed dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej" oraz za niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania. Przyjęcie powyższych kryteriów nacjonalizacji nieruchomości należących do przedsiębiorstwa, lecz stanowiących własność osób trzecich, wobec właściciela przedsiębiorstwa, przy ocenie wystąpienia przesłanki rażącego naruszenia prawa, było związane z powołaniem się przez organ orzekający na ugruntowane w ostatnich latach orzecznictwo sądowo- Sygn. akt IV SA/Wa 251/09 administracyjne, zgodnie z którym ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17) posługiwała się pojęciem przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowo -funkcjonalnym, a brzmienie art. 6 tej ustawy przewidywało wprost przejście na własność Państwa "całości" przedsiębiorstwa wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami. Minister Gospodarki podniósł zatem, iż jeżeli określony składnik mienia wchodził w skład struktury przedsiębiorstwa, to niezależnie od stosunków własnościowych i reguł jego wprowadzenia do przedsiębiorstwa podlegał on nacjonalizacji. Przewodniczący Komitetu Drobnej Wytwórczości wydając orzeczenie nacjonalizacyjne z dnia [...] czerwca 1959 r. prawidłowo zatem ustalił charakter i przeznaczenie parceli nr [...] o powierzchni 77 a 97 m2, a przejętej na własność Państwa wraz z przedsiębiorstwem Spółka Akcyjna dla [...] "C." - w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. w dniu 5 lutego 1946 r., skoro z materiału dowodowego wynika, że nieruchomość ta, ze względu na swój przemysłowy charakter, była rzeczywiście niezbędna do prawidłowego funkcjonowania upaństwowionego przedsiębiorstwa. W odniesieniu natomiast do parcel nr [...] o powierzchni 44 a i 14 m2 i nr [...] o pow. 10 a i 93 m2, Minister Gospodarki stwierdził nieprzemysłowy charakter tych nieruchomości, jako stanowiących ogrody. Z tego względu, orzeczenie Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] czerwca 1959 r. wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa, skoro znajdujących się na tych nieruchomościach ogrodów nie można uznać za składnik majątkowy wykorzystywany w działalności produkcyjnej upaństwowionego przedsiębiorstwa. Jeżeli więc nie wystąpiła określona w ustawie przesłanka warunkująca nacjonalizację nieruchomości osób trzecich wobec właściciela przedsiębiorstwa, to należało stwierdzić, iż wydanie orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, w którym ujęto dane mienie jako składnik majątkowy przedsiębiorstwa, nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa, bowiem treść tego orzeczenia pozostawała w oczywistej sprzeczności z treścią normy prawnej. Jednakże parcela nr [...] stała się przedmiotem prawa użytkowania wieczystego nabytego z mocy samego prawa przez Uniwersytet [...] na podstawie art. 182 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym, które to prawo zostało ujawnione w księdze wieczystej, co w konsekwencji stanowi nieodwracalny skutek prawny w rozumieniu art. 156 §2 kpa orzeczenia Przewodniczący Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 26 czerwca 1959 r. Omawiane nabycie prawa użytkowania wieczystego nie wymagało bowiem potwierdzenia decyzją administracyjną, dlatego też, ani przepisy prawa materialnego, ani też prawa procesowego nie czynią organu administracji publicznej właściwym do cofnięcia tego skutku decyzją administracyjną. Z tego względu, wobec parceli nr [...] należało stwierdzić wydanie powołanego orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] czerwca 1959 Sygn. akt IV SA/Wa 251/09 r., z naruszeniem prawa ze względu na zaistnienie wobec niej nieodwracalnego skutku prawnego. Skargę zawartą w dwóch odrębnych pismach na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2008 r. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Fabryka [...] "O." sp. z o.o. w K. zarzucając naruszenie: art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez błędną jego wykładnię i uznanie, iż przepis ten dawał podstawę do przejęcia przedsiębiorstwa, które obejmowało wszystkie jego składniki, niezależnie od tego, czyją stanowiły własność, podczas gdy pojęcie przedsiębiorstwa powinno być interpretowane zgodnie z obowiązującym wówczas przepisem art. 40 kodeksu handlowego - rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 czerwca 1934 r. (Dz.U.RP Nr 57, poz. 502), zgodnie z którym w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości wchodziły między innymi nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa oraz prawa wynikające z najmu i dzierżawy lokali zajmowanych przez przedsiębiorstwo, art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez dokonanie rozszerzającej interpretacji tego przepisu i uznanie, że nacjonalizacja obejmuje również majątek nienależący do przedsiębiorstwa, podczas gdy przepisów o nacjonalizacji nie można interpretować rozszerzająco, naruszenie art.. w zw. z art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez błędną jego wykładnię i zastosowanie polegające na przyjęciu rozszerzającej wykładni tych przepisów skutkującej przyjęciem, iż na jej mocy Państwo mogło przejąć bez odszkodowania na własność również mienie nie stanowiące własności przejmowanych przedsiębiorstw w sytuacji, gdy ustawodawca wprost kwestii tej nie unormował, art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez dokonanie interpretacji tego przepisu w świetle przepisu §75 rozporządzenia Rady Ministrów z 11 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 17 poz. 114, z późn. zm.), podczas gdy §75 rozporządzenia wydany został z przekroczeniem upoważniania ustawowego do wydania ww. rozporządzenia określonego w art. 2 ust. 7, art. 3 ust. 5 i art. 10 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej; powołany §75 ust. 2 wbrew upoważnieniu ustawowemu rozszerzał zakres działania ustawy nacjonalizacyjnej, tak więc interpretacja przepisów ustawy nacjonalizacyjnej przy jego pomocy doprowadziła do niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni przepisów ustawy nacjonalizacyjnej, Sygn. akt IV SA/Wa 251/09 - art. 40 kodeksu handlowego - rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 czerwca 1934 r. (Dz. U. RP 1934 r. Nr 57 poz. 502) poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie, iż mienie, którym znacjonalizowane przedsiębiorstwo dysponowało na podstawie umów obligacyjnych wchodziło w skład przedsiębiorstwa, jako "element należący do przedsiębiorstwa", a zatem również podlegało nacjonalizacji; tymczasem z treści art. 40 §1 kodeksu handlowego wprost wynika, że w skład przedsiębiorstwa wchodzą różne, stanowiące określoną, wymierną wartość składniki takie jak firma, znaki towarowe, nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa, towary, ale także wierzytelności i prawa wynikające z umów (najmu, dzierżawy); nie ulega wątpliwości, że na własność Państwa przechodzą w myśl art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej te składniki, które wymienia się w art. 40 §1 kodeksu handlowego od pkt 1 do 5, a w tym nieruchomości i ruchomości należące do kupca (przedsiębiorcy); treść art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej nie daje natomiast podstaw do stwierdzenia, że Państwo staje się także właścicielem tych nieruchomości, do których właściciel przedsiębiorstwa (kupiec, przedsiębiorca) nabył określone prawa wynikające ze stosunku najmu, czy dzierżawy albo posiadł bez tytułu prawnego, - naruszenie art. 6 - 11 kpa poprzez przekroczenie granic uznania administracyjnego i rozstrzygniecie sprawy bez uwzględnienia słusznego interesu strony, - art. 7, art. 77 i art. 80 kpa poprzez przyjęcie bez dostatecznej ku temu podstawy faktycznej w zgromadzonym materiale dowodowym, iż mienie nieruchome stanowiące własność wnioskodawcy, a objęte protokołami zdawczo - odbiorczymi z dnia 7 lutego 1950 r. i z dnia 31 października 1950 r. zostało "włączone do składników majątkowych przedsiębiorstwa przed dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej", podczas gdy w okresie poprzedzającym datę wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej nieruchomości stanowiące własność Fabryki [...] "O." Spółka A. zarządzeniem Tymczasowego Zarządu Państwowego na województwo [...] z dnia [...] lipca 1945 r. wydanym w sprawie o sygn. [...] zostały przywrócone w posiadanie wnioskodawcy, zaś późniejsze zawarcie umowy najmu przedmiotowych nieruchomości jedynie potwierdza, iż w okresie wcześniejszym nie można mówić o "włączeniu do składników majątkowych przedsiębiorstwa" przedmiotowych nieruchomości. W uzasadnieniu obu pism zawierających skargę wskazano na argumentację mającą uzasadniać jej uwzględnienie, przy czym w jednym z pism wskazano na zaskarżenie decyzji Ministra Gospodarki dnia [...] listopada 2008 r. jedynie w części odnoszącej do parceli nr [...], natomiast w drugim z pism zaskarżono powołaną decyzję w całości. W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki przytoczył zasadnicze motywy zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Sygn. akt IV SA/Wa 251/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek tylko w tej części, w której zaskarżona decyzja dotyczy parceli nr [...]. Przedmiotem zaskarżonej decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2008 r. jest ocena prawna dokonywana w trybie postępowania nadzorczego prowadzonego na podstawie art. 156 i nast. kpa wobec orzeczenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia [...] czerwca 1959 r. wydanego na podstawie przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17). Orzeczeniem tym objęto m.in. nieruchomości oznaczone I.kat nr [...], [...] i [...] stanowiące własność Fabryki [...] "O." w K. Sp. A. Samo jednak orzeczenie [...] czerwca 1959 r. dotyczy zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna [...] "C."- K., [...]. Przedmiotem sporu skarżącego z organem administracji w rozpatrywanej sprawie jest ocena, czy protokoły zdawczo-odbiorcze przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna dla [...] "C."- K., [...], sporządzone dla określenia składników majątkowych znacjonalizowanego przedsiębiorstwa mogły obejmować także nieruchomości Fabryki [...] "O." w K. Sp. A., jako odrębnego przedsiębiorstwa, lecz z których to nieruchomości korzystało przedsiębiorstwo znacjonalizowane. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodzą na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe, użytkowe itp.), wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publiczno-prawnym, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych prawa publicznego, zobowiązań na rzecz osób prawnych, stanowiących własność polskich osób prawnych prawa publicznego, służebności gruntowych oraz zobowiązań, mających swe źródło w stosunku najmu pracy lub odpowiedzialności za czyny niedozwolone. W art. 2 i w art. 3 powołanej ustawy wyszczególniono natomiast przedsiębiorstwa podlegające przejęciu na rzecz Państwa. Analizując normatywną treść art. 6 ust. 1 w zw. z art. 2 i art. 3 powołanej ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej należy stwierdzić, iż w rozpatrywanej sprawie znajduje zastosowanie pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07 (ONSAiWSA z 2008 r. Nr 1, poz. 5), według którego: "Przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa, Sygn. akt IV SA/Wa 251/09 na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17, ze zm.) w związku z art. 6 ust. 1 tej ustawy, nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej." W rozpatrywanej sprawie organ orzekający ustalił, co znajduje uzasadnienie w zebranym materiale dowodowym, iż parcele I.kat. [...],[...] i [...] nie stanowiły własności znacjonalizowanego przedsiębiorstwa Spółki Akcyjnej dla [...] "C."- K. [...], lecz stanowiły własność innego podmiotu, tj. Fabryki [...] "O." w K. Sp. A. Z uwagi na brak wystarczających podstaw do przedstawienia w tej mierze zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego w trybie art. 269 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Sąd w niniejszej sprawie podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w cytowanej wyżej uchwale z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07. Oznacza to, iż orzeczenie Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 26 czerwca 1959 r. w części dotyczącej parcel I.kat. [...],[...] i [...], jako objętych protokołami zdawczo-odbiorczymi z dnia [...] lutego 1950 r. i z dnia [...] października 1950 r. Spółki Akcyjnej dla [...] "C."- K. [...], rażąco narusza art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Jakkolwiek bowiem, orzeczenie to wydane zostało na podstawie §75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62, ze zm.), będącym aktem wykonawczym do ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, to jednak nie mogło ono dotyczyć tych nieruchomości, które w świetle art. 6 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. nie wchodziły w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Zatwierdzenie protokołu zdawczo-odbiorczego znacjonalizowanego przedsiębiorstwa nie mogło bowiem obejmować tych składników majątkowych, z których znacjonalizowane przedsiębiorstwo korzystało, ale które stanowiły własność innych podmiotów. W zaskarżonej decyzji z dnia [...] listopada 2008 r. Minister Gospodarki zawarł obszerną polemikę z poglądem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w cytowanej wyżej uchwale z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07, jednakże pogląd ten w warunkach art. 269 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jest dla Sądu orzekającego w niniejszej Sygn. akt IV SA/Wa 251/09 sprawie wiążący, dlatego zaskarżona decyzja Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2008 r. w części odnoszącej do parceli nr [...] nie jest prawidłowa, skoro opiera się na odmiennej wykładni art. 2 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. oraz §75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa. Z tego względu, zaskarżoną decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2008 r. należało uchylić w części, w której utrzymano nią w mocy pkt I poprzedniej decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] października 2007 r. W pozostałej natomiast części zaskarżona decyzja Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2008 r. jest prawidłowa. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż parcele nr [...] i nr [...] nie mogły być uznane za wchodzące w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa Spółki Akcyjnej dla [...] "C."- K. [...] zarówno z tego powodu, iż stanowiły własność innego podmiotu, jak również z powodów ustalonych przez Ministra Gospodarki, iż parcele te były wykorzystywane jako ogród i nie były przez to niezbędne do prowadzenia działalności przez znacjonalizowane przedsiębiorstwo. Prawidłowe jest przy tym ustalenie Ministra Gospodarki o zaistnieniu wobec parceli nr [...] nieodwracalnych skutków prawnych, skoro parcela ta stała się przedmiotem prawa użytkowania wieczystego w taki sposób, iż cofnięcie tego skutku nie jest możliwe w dostępnych organowi administracji procedurach administracyjnych. Z powyższych względów, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylono zaskarżoną decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2008 r. w części określonej w pkt 1 sentencji wyroku, natomiast w pozostałym zakresie oddalono skargę na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 §2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, organ orzekający uwzględni wykładnię art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej wyrażoną w uzasadnieniu niniejszego wyroku i jej wpływ na zakres stosowania §75a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa. U Z A S A D N I E N I E